ایواز طاها: دیل وارلیغیمیزین ائوی‌دیر (آمئریکانین سسی ایله موصاحیبه)

علیرضا قولونجو [آمئریکانین سسی]

 

گونئیده یاشایان فیلوسوف ایواز طاها آمئریکانین سسی ایله صؤحبتده دیلین ایران آذربایجانیندا یاشایان تورکلرین کیملییینین اساس فاکتورو اولدوغونو آما بونون فارسلار یا ایران دؤولتینین بوتونلویو اوچون تهلوکه حئساب ائدیلمەسینین دوغرو اولمادیغینی ایفاده ائدیر. ”متندن باشقا بیر دونیا یوخدور” کیمی تورکجه فلسفه و ادبییات کیتابلارینین موللیفی حاضیردا آنالیتیک فلسفەده دیله یالنیز بیر واسیطه و پاسیو بیر فئنومئن کیمی باخیلمادیغینی مودافیعه ائدیر.

“آنا دیلینین بوتون کوتله اوچون نه آنلاما گلدییینی دئیه بیلمرم. آما، دیل اؤزو چوخ اؤنملی فئنومئندیر، حتی دئیردیم کی قورخونج فئنومئندیر. 20-جی عصرده، خوصوصیله آنالیتیک فلسفه دیله چوخ دیقت یئتیردی و دیلی دوشونجه سوییەسینه قەدر یوکسلتدی. بونون معناسی بودور کی، دیل یالنیز دوشونجەنین ایفاده آراجی و پاسیو بیر فئنومئن دئییلدیر، دیل اؤزو چوخ آکتیو فئنومئندیر و بعضیلرینه گؤره، حتتا دوشونجە دیلین محصولودور.”

ایواز طاها-نین سؤزلرینه گؤره، ”بوندان اؤنجه بئله فرض ائدیلمیشدیر کی، دیل دوشونجەنین واسیطه سی و بیر ایفاده آراجیدیر. آما آنالیتیک فلسفەده بئله بیر دوشونجه ایرەلی سورولدو کی، دیل اؤزو بیزی فورمالاشدیریر، هم بیزیم منلیییمیزی، ایفاده طرزیمیزی هم ده دونیا گؤروشوموزو و ائرچکلیکلری دوشونمکده بیزه یاردیم ائدیر و بیزی فورمالاشدیریر، عئینی زاماندا دا بیر مانع کیمی عمل ائدیر….”

کئچەن ایللرده ایراندا یاییلمیش تورک دیللی یارپاق قزئتینین صاحیبی دیلین اینسانلارین دوشونجه و دانیشیغیندان وارلیغینا قەدر تاثیر بوراخاراق هم بیر واسیطه هم ده مانع کیمی عمل ائتدییینی اؤنه چکیر.

”دیلین بیر مانع کیمی عمل ائتمەسینین معناسی بودور کی، بیز ایستەدیییمیز کیمی اؤز دوشونجەمیزی ایفاده ائده بیلمەریک، ایستەدیییمیز کیمی گئرچکلییین اؤزو و اطراف گئرچکلییی اؤز دانیشیقلاریمیزدا یانسیدا بیلمەریک. دیل اؤزو بورادا فعال رول اویناییر و بیزیم دانیشیغیمیزی، دونیا گؤروشوموزو فورمالاشدیریر و حتی بیزیم رئاللیقلارا باخیشیمیزا تاثیر بوراخیر. یعنی بورادا رئاللیق و اونلاردان بیزیم دوشونجەمیزه یانسییان قاوراملار چوخ شفاف بیر بیچیمده بیزیم دیلیمیزده اؤز عکسینی تاپا بیلمیر. دیل اؤزو او بیری طرفدن عکس رئاکسییا وئریر و بیزیم ایفاده طرزیمیزی ایستەدییی مجرایا سالیر،” دئیه تانینمیش ناشیر آچیقلاییر.

ایواز طاها اینسانلارین ایفاده واسیطه سی کیمی ایستیفاده ائتدیکلری اؤلکەنین رسمی دیلینده اؤز وارلیقلارینی حیس ائده بیلمەیەجکلرینی وورغولاییر. اونون فیکرینجه، اینسالارا کاییناتدا اؤز وارلیغینی حیس ائتدیرن آنجاق آنا دیلیدیر.

“دیله سادەجه بیر اونسییت واسیطه سی کیمی باخیلمامالیدیر. ایراندا بعضن بئله فیکیرلر سسلنیر کی، نه ایستییرسینیز؟ بیر رسمی دیل وار، بونونلا دا اینسانلار ایستەدیکلرینی ایفاده ائدیر. آما، منیم باخیشیمدا بو دوزگون دئییل. چونکی، دیل تامامی ایله بیزیم وارلیغیمیزا تاثیر بوراخیر و هایدئگئر دئمیشکن، وارلیغیمیزین ائویدیر. بیز باشقا بیر دیلده کایناتدا اولدوغوموزو، وارلیغیمیزین ائوینده اولدوغوموزو حیس ائده بیلمەریک. بو یالنیز آنا دیلینده باش وئره بیلر،” دئیه ”شئعر وارلیغین ائویدیر” کیتابینین یازاری بیان ائدیر.

طاها ایراندا تورک دیلینین ایندیکی دورومو و فارس دیلینین تک رسمی دیل مؤوقئعیینه صاحیب اولماسینی طبیعی پروسئسلر دئییل، مقصدیؤنلو لاییحەلر نتیجەسینده اورتایا چیخدیغینی آچیقلاییر.

دؤولت-میلت آنلاییشینین اورتایا چیخماسیندان اؤنجه ایراندا تورک ادبییاتینین پارلاق دؤنملری اولدوغونو وورغولایان موتفکیر بو گونکی دورومون طبیعی بیر پروسئسین نتیجەسی اولمادیغینی موشاهیده ائدیر :

“اساسن، ایراندا فارس دیلینین یازی دیلی اولماسی دؤولت-میلت قاورامیندان قایناقلانیر. یعنی بو رضا شاه زامانیندا رسمیلشدیریلیب. اوندان اؤنجه بیزیم دیلیمیز سیرادان چیخمیش بیر دیل دئییلدی. . . بیز بونو بیر پروسئس دئییل، بیر پرویئکت حئساب ائدیریک. او پرویئکتین ایچینده هر حالدا فرانسیز مودئلی سئچیلدی، فرانسیز مودئلینده بوتون دیللرین، بوتون ائتنیکلرین سیرادان چیخاریلماسی، دیگر دیللرین بیر دیلین خئیرینه تاپدالانماسی بیر اولکه، بیر پرینسیپدیر. آما آمئریکا مودئلینده بئله بیر شئی یوخدور، دیگر دیللرین ده وارلیغی قبول ائدیلیر…”

“ساغلام دیل” کیتابینین موللیفی دؤولت-میلت آنلاییشینین اورتایا چیخماسیندان اؤنجه ایراندا تورکجه، عربجه و فارسجانین پارالئل بیر شکیلده تاریخی پروسئسلردن کئچدییینی قئید ائدیر.

ایواز طاها دین و مدنییت کیمی فاکتورلاری ایستیثنا ائتمەسه ده ایران آذربایجانیندا یاشایان تورکلرین کیملییینین اساس فاکتورونون دیل اولدوغونو اؤنه چکیر.

“بیز بونون باشقا دیللر، میثال اوچون فارسجایا تهلوکه اولوشدوراجاغینی دا دوشونموروک، آما بونو دا حاقسیزلیق بیلیریک کی، ایراندا بو قەدر ایمکانلار یالنیز بیر دیلین خئیرینه توپلانیبدیر،” دئیه او، علاوه ائدیر. گونئیلی فیلوسوف سؤزلرینین ایستیقامتینده ایکی یا نئچه دیلی رسمی دؤولت کیمی قبول ائدن بعضی اؤلکەلردەکی مودئله ایشاره ائدیر.

————————————–

بو یازی یوردنت طرفیندن عرب الیفباسینا کؤچورولموشدور.

موصاحیبه‌نین لاتین الیفباسی ایله متنی >>>

موصاحیبه‌نی بوردان دینله‌یه بیلرسینیز >>>

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *