آخساق قایدالار | ایواز طاها

«جالاق دیل» گرگین‌لییی، دیلیمیزه سوخولموش اؤزگه گراماتیک قایدالاردا اؤزونو داها قاباریق گؤسته‌ریر. بو قایدالارین چوخو دیله باسقین ائده‌رک اونو پوزماقدا بؤیوک رول اویناییرلار. شوبهه‌یه قاپیلمادان بونلارین ائگه‌من‌لییینه سون قویمالیییق. آمما أریییب دیلیمیزه قاریشمیش، یا دا منیمسه‌نیلمیش اؤزگه قایدالار دا واردیر. آزساییلی بو قایدالاردان چکینمک بیزی گره‌کسیز چتین‌لیک‌لره سالیر.

قایدلارین (یا دا قایدالاشمیش یانلیشلیق‌لارین) بیر نئچه‌سینی گؤزدن کئچیریرم:[1]

“بیلمک” فعلی

“بیلمک فعلی‌نین یاردیمی ایله یارانمیش “گؤره بیلمه‌رم” بیچیمی‌نین ایستانبول  تورکجه‌سینده ییغجام انکار [نفی] فورماسی واردیر: گؤره‌مم.[2] بیزده فعلین بئله بیچیمی یوخدور، بونو تورک دیلی‌نین بیر قولوندان باشقا قولونا گتیرمک تاپینتی اولاجاق. کؤمکچی فعلین بؤیوک قوللانیش تئزلییی [فرکانسی] گوز اؤنونه آلینیرسا، بو گیریشیم دیلیمیزی هم گؤزه‌للشدیره‌جک، هم ده ییغجاملیق یاراداجاق.

سؤز بیرلشمه‌سی

“نئجه یازاق؟” باشلیقلی کیتابدا بئله بیر مسئله ایره‌لی سورولموشدور:

«فارسجادان آلينما سؤزلرين ترجومه­‌سينده، هردن سهوه يول وئريلير. 90ـ جي ايل­‌لرده آذربايجان تورکجه‌سينده چيخان ايسلامي بيرليک قزئتي­‌نين آدي فارسجا وحدت اسلامي سؤزبيرلشمه‌­سي­‌نين حرفي ترجومه­‌سي­‌دير. بو ترکيبين سوْنونا آرتيريلميش “ي” حرفي، منسوبييت أکي­‌دير. بيزده بو “ي”، سؤزبيرلشمه­‌سي­‌نين اورتاسينا دئييل، سوْنونا گلير. بونونلا دا ايسلام بيرلييي داها دوزگون­دور.»

لاکین بو حؤکم هر یئرده کئچرلی دئییلدیر. اؤرنه‌یین، “نظری باخیمدان” سؤزبیرلشمه‌سی “تئوریک باخیمدان” آنلامینی ایفاده ائدیرسه، “نظر باخیمیندان” سؤزبیرلشمه‌سی “تئوری باخیمیندان”نین قارشیلیغی دئییل.

ائله‌جه، “آللاه بیرلییی” ایله “ایلاهی بیرلیک” عئینی آنلامی داشیمیرلار. بیرینجیسی آللاهین بیرلییینه ایشاره‌دیر، ایکینجیسی ایسه بشرین تانریدان گلمه بیرلییی‌دیر. هابئله “تاریخ مسئله‌سی” problem of history و “تاریخی مسئله” historical problem بیربیریندن یئردن گؤیه فرقله‌نیرلر.

بونون اوچون بعضن بئله‌جه ترکیب‌لری قوللانماق مجبوریتینده‌ییک. البته بو سورونو دا ایستانبول تورکجه‌سیندن یارارلانماق‌لا قیسمن آرادان قالدیرماق اولار. چؤزوم‌یولو  “سل” و “سال” أک‌لریندن یارارلانماقدادیر. اؤرنه‌یین قورام [نظریه] سؤزونو چتینلیک چکمه‌دن هر ایکی ترکیبده ایشله‌ده بیله‌ریک:

ــ قورام باخیمیندان، قورامسال باخیمدان.

بوتون بونلارا باخمایاراق، هله‌لیک منسوبیت أکی اولان “ی” حرفینی باجاردیقجا سؤزبیرلشمه‌سی‌نین سونونا بیتیشدیرمک داها یاخشی‌دیر.

فعلین مجهول فورمالاری

دیلده گؤز قاباغیندا اولمایان پروبلئم‌لر ده وار: مجهول فعل‌لر. بو فعل‌لر آوروپا دیل‌لری‌نین ائتکیسی ایله دیلیمیزده چوخ واخت یئرسیز ایشله‌نیر. مجهول فورمالارین فارسجادا گئنیش ایشلنمه‌سی ده پروبلئمین کؤک‌لرینی داها درینلشدیریر.

ـ پرئزیدئنت طرفیندن معین اولونموش هئیت.

یوخاریداکی جومله‌ده بیلینمیر پرئزیدئنت هئیتی اؤزو معین ائدیب، یوخسا معین ائتدیریب؟ حالبوکی بیزده بو ایکی آنلامی قولایلیق‌لا معلوم فورمادا چاتدیرماق ایمکانی وار:

ـ پرئزیدئنتین معین ائتدییی هئیت.

ـ پرئزیدئتین معین ائتدیردییی هئیت.

جومله‌نی بو بیچیمده آیدینلاشدیرماق فارسجادا مومکون دئییل. چونکی فارس دیلینده بعضی فعل‌لرین تأثیرلی [متعدّی] فورماسی اولمادیغینا گؤره چتین‌لیک یارانیر، آمما آذربایجان تورکجه‌سینده فعلین ایجبار نؤوع‌لری بو چتینلییی آرادان قالدیریر. بونونلا دا بیر چوخ فعل‌لری آنلام باخیمیندان ایکی-اوچ قات تأثیرلندیرمک اولور. سوْنوجدا “طرفیندن”، واسطه‌سی ایله”، “جانیبیندن” کیمی سؤزلره گره‌ک قالمیر.

مجهول فعل‌لرین ایشلنمه‌سی گراماتیک باخیمدان یالنیش اولماسا دا، اونلارین ایشلنمه‌سی یالنیز واسیطه‌سیز تاماملیغا [صریح مفعولا] مؤحتاج اولمایان جومله‌لرده اویغون‌ گؤرونور.

“بیج” کی، “دینج” کی[3]

دیلیمیزده منیمسه‌نیلمیش مسئله‌لردن بیری ده “کی” باغلاییجی‌سی‌دیر. “کی” ساده‌جه بیر باغلاییجی اولسا دا اؤزو ایله گئنیش اؤزگه گراماتیک چالار گتیریر. هارا گلدی “کی”دن یارالانماق، جومله‌لرین فورماسینی دییشیب آجیناجاقلی بیچیمه سالیر. دئمک فارسجادان گلمه “کي” سؤزونون ديليميزده ايشلنمه­‌سي چوْخ‌واخت یئرسیزدیر. بئله اولماسایدی آشاغيداکي عئيبه­‌جر جومله­‌لرله قارشيلاشمازدیق:

ـ اوْ آدام­‌لار کي، داريخيريرلار، ائل گؤلونه گئديرلر.

ـ اوْ کيتاب­‌لاري کي، ساتين آلميشديلار کيتابخانايا باغيشلاديلار.

ـ آدام­‌لار کي، بورا گلديلر.

بئله حال‌لاردا فعلين موصول و يا توصيف فوْرماسي­‌نين يارديمي ايله “کي” سؤزوندن چکينمه­‌ليييک. باشقا سؤزله، اوْنون وظيفه­‌سیني فعلين موصول فوْرماسي‌نين اوزه­‌رينه دوشورمک‌له ألیندن یاخا قورتاماق اولار:

ـ داريخان­‌لار [داريخان آدام­‌لار] ائل گؤلونه گئديرلر.

ـ ساتين آلديقلاري کيتاب­‌لاري، کيتابخانايا باغيشلاديلار.

ـ بورا گلن آدام­لار.

هردن فعلين يئرينه مصدر قوُللانماق‌لا “کي” سؤزونو سیلمک اولار. اؤرنه­‌يين، «ايسته­‌ييرم کي، گله­‌سينيز» جومله­‌سي­‌نين يئرينه، «گلمه­‌يينيزي ايسته­‌ييرم» يازماق داها دوزگون‌دور. ائلجه ده کیتاب‌لاریمین بیرینده گئتمیش بیر جومله‌نین سؤز دوزومونو دَییشدیرسک داها یاخشی آلینار. جومله بودور:

ـ «بو آخيمين ياخشي جهتي او دور كي، فارسجا اوخوموش سويدلاش‌لاريميزا آسانليق‌لا اوخوماق ایمكاني يارادير».

جومله یانلیش اولماسا دا بئله یازیرساق مقصده داها اویغون اولار: «بو آخيمين ياخشي جهتي فارسجا اوخوموش سويدلاش‌لاريميزا آسانليق‌لا اوخوماق ایمكاني ياراتماق‌دير». سوروشا بیلرسینیز بس نییه هردن سؤز دوزومونو بئله‌جه دییشمک ایمکانی اولان یئرده بونو ائتمه‌میشم؟

یوخاریدا سؤیله‌دیکلریمه باخمایاراق، بیج “کی‌” باغلاییجی‌سی‌نین خئیرینه دئییلمه‌میش بیر سؤز قالیر. اوندان چکينمک ديليميزين گرامکاتيک قورولوشونا اويغون اوْلسا دا، بو سؤزون ايشلنمه­‌سي بعضن قاچيلمازدير. کي بعضن سؤزون قاوراييشيني آسانلاشديرير. حسن­‌بَي ضردابي دئییر: «لازيم­‌دير کي، هر کس ائله دانيشسن.، ائله يازسين کي، اوْنو موٍمکون مرتبه عاوام دا باشا دوٍشسون.» بونا گؤره، من اؤزوم ده بو اثرده آراـ سیرا آنلاییش‌لاری قولایجاسینا اوخوجویا چاتدیرماقدا “کی”دن یارارلانیرام. هابئله، جومله‌نی آنلاشیق‌لی بؤلمه‌لره خیردالاماقدا “کی” یاردیچیمیز اولا بیلر. اؤرنک اوچون “ساغلام دیل”​ باشلیقلی کیتابدا بئله بیر سوال‌ـ جاواب وار:

ـ دیل‌له تانیش اولمادان، سس‌لری میکروفونا اوفورمک جسارتی هاردان گلیر؟ بو یانلیش گوماندان گلیر کی، آنادیلی آذربایجان تورکجه‌سی اولان کیمسه، بو دیلده آپاریجیلیق قابلییتینه مالیک اولمالی‌دیر. (بوردا “کی”دن چکینمک‌له، اوخوجولاری جومله‌نین قاوراییشیندا چیتینلیییه سالا بیلردیم.)

اوسته‌لیک فارسجادان فرقلی اولاراق “کی” بیزده آیری‌آیری آنلام‌لاردا دا گئدیر. بونلارین بیری اونون صیفت وظیفه‌سینی داشیماسی‌دیر. “کي” ایسم­‌لرين و خبرلرين يئرليک حالينا قوْشولوب نسنه‌لر [أشيا] و اوْلاي‌لارين [حاديثه­‌لرين] يئريني بيلديرن صيفت­ يارادير: سنده­‌کي، بيزده­‌کي، وطنده­‌کي. و يا ایسم‌لرين آدليق حالينا قوْشولوب، زامان بيلدير‌ن صيفت­ يارادير: دونن­کي، بيلديرکي، سحرکي، آخشام­کي.

“و” باغلاییجیسی

سؤزجوک روْلونو اوینایان “و” باغلاییجیسی‌نین هاردان گلدییینی بیلیرک. عربجه و فارسجادا سؤزلر، سؤز بیرلشمه‌لری، یاریم جوٍمله‌لر و جوٍمله‌لری بیربیرینه باغلاماق اوٍچون “و”دن یارالانیرلار. لاکین بیزیم دانیشیق دیلیمیزده بو باغلاییجی ایشلنمیر، یا دا آز ایشله‌نیر. باخمایاراق کی، بو سیرتیق باغلاییجی یازی دیلیمیزین هر بیر کونجونده پوسقو قورور. چوخ‌واخت دا جوٍمله‌نی بللی یئرده بیتره بیلمه‌مه‌یيیمیزین بدلینی اؤده‌ییر. أسکی توٍرکجه متن‌لر ده ده “و” گؤرنمور، سونراکی چاغ‌لاردا ایسه نادیر حال‌لاردا گؤرونور. من شخصن هانسی‌سا یازیمدا گوزه‌للیک اؤزه‌للییینی متنین علمی یؤنونه اوٍستونولک باغیشلاماق ایسته‌دیکده، “و”لردن چکینیرم. بونونلا دا گؤرونمزین گؤزه‌للیک‌له قارشیلاشیرام. خان امیر دئییر: «”و” اولمایان یئرده نؤقطه گؤسته‌ریله بیلر. بو ایسه جوٍمله‌نین، فیکرین کونکرئتلییینه، ییغجاملیغینا دلالت ائده‌ر». لاکین ایش هر یئرده بونجا قوْلای اولمور، “و”یی ایشلتمه‌دن فکیری چاتدیرماق بوروشوق آلینیر. منجه بو باغلاییجی‌نین قوللانیشینی باجاردییقجا آزالتمالیییق، آمما دیلی ییغجام بیر آنلاتیم آراجیندان تام محروم ائتمکده حاقلی دئییلیک.

یوخاریداکی سؤیله‌نیلن‌لره گؤره، دئمک اولماز “تورک دیل قورومو” و آذربایجان میللی علم‌لر آکادئمییاسی، “کی” و “و” باغلاییجیسیندان چیکینمه‌دیکلرینه گؤره هئچ تورک دیلینی بیلمیرمیشلر! منجه دیلیمیزی تمیزله‌مک بؤیوک بورجوموزدور، آمما منیمسه‌نیلمیش اؤنملی باغلاییجی‌لاردان قوندارما بیچیمده محروم ائتمک دیلی یوخسوللاشدیریر.

آذربایجان أدبییاتیندا آلتمیشینجی‌لار آدلاندیرلان‌لارین “کی”یه وورغون‌لوق‌لاری بو باغلاییجی‌نین داها گئنیش قوللانماسینا ند‌ن اولدو. بو یاناشما طرزی، نئجه دئیه‌رلر بیر نؤوع “کی” آلیشقانلیغی یاراداراق دیلیمیزین یازیلی سوییه‌ده پوزولماسینا گتیریب چیخاردی. بونون اوچون ده سونراکی نسیل‌لر بو منفور باغلاییجینی دیلیمیزی یولوخدورموش ویروس آندلاندیریر، میلچه‌یه اوخشادیرلار. «میلچک بیر شئی اولماسا دا دوشوب سویا کؤنول بولاندیریب.»

بوتون بونلارا باخمایاراق، بیر داها تکرار ائدیرم، “کى”دن نه جالاق دیلده‌کی قده‌ر نئجه‌گلدی یارارلانمالیییق، نه ده جین دمیردن قورخان کیمی هورکمه‌لیییک.

اتک يازي‌لار

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[1] وورغولاماق يئرينه دوٍشردي کي، بو پروبئلم‌لرين فونکسيونال و گئنيش آچيقلاماسي “نئجه يازاق” باشليقلي کيتابين بيرينجي او ايکينجي جيلدينده يئر آلميشددير.

[2] “بيلمک” فعلي هم باغيمسيز [مستقل]، هم ده کؤمکچي فعل شکلينده ايشله‌نير:

ـ سنين اوره‌ييندن نه‌لر کئچديييني بيليرم.

ـ اؤرتوک آرخاسيني گؤره بيلميرم.

[3] بو دئييمي سايين نيگار خياوي‌دن آلميشام.

You may also like...

1 Response

  1. اورمولو می‌گه:

    «“بیلمک فعلی‌نین یاردیمی ایله یارانمیش “گؤره بیلمه‌رم” بیچیمی‌نین ایستانبول تورکجه‌سینده ییغجام انکار [نفی] فورماسی واردیر: گؤره‌مم.».
    بیزده ده واردیر دئیه دۆشونورم: «görənmərəm»
    حؤرمتله

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *