كده‌ر يئلي | غلامحسين ساعدي | ایواز طاها

Saidi2كوٍچه‌نين باشيندا يئرلشن بير تئلئفون كؤشكوٍنون [کيوسک] قاباغيندا جاماعات صف باغلاييب. هاوا سوْيوق‌دور. ياغيش ياغير. دؤزوٍم­سوٍز آدام­لار گؤزلريني كؤشكوٍن ايچينه زيلله‌ييب‌لر. دسته‌يي ألينه آلميش كيشي، تئلئفونلا دانيشير. توْختاق‌دير، كيمسه‌ني وئجينه آلمير. گوٍلور، اوغونوب كئچير. بير گيله سيگارئت چيخارير، آليشديريب يئنه ده دانيشيغا قيزيشير. ائشيكده‌كي آدام­لار تله‌سيرلر، سينيرلري گرگين‌دير. دئيينيرلر. صبري توٍكنميش بيريسي سيرادان چيخاراق كوٍچه‌دن كئچيب، گئجه‌نين قارانليغيندا ايتير. بيرـ ‌ايكي تله‌سگَن آدام ‌دا سيرادان چيخماغي دوٍشونور، سوْنرا نه‌ايسه فيكير‌لريندن داشينيرلار. سيرانين باشيندا دورموش كيشي كؤشكوٍن قاپيسيني دؤيوٍر. كؤشكده‌كي آدام قاش‌ـ قاباغيني ساللاياراق تلسمه‌مه‌لريني آنلادير. هامي‌نين اعتيراض سسي اوجالير. آمما كؤشكده‌كي كيشي تئزـ تئز دانيشير. گوٍله‌ـ‌ گوٍله دسته‌يي قوْيور. تئلئفون دفتريني گؤتوٍروب، كؤشكدن چيخير. سئوينجيندن دريسينه سيغمير. جاماعات آجيقلي باخيش‌لارلا اوْنو سوٍزور، آستاجا سؤيوٍرلر. اوْ ايسه سايماز آدديم‌لارلا قارانليقدا ايتير.

ايكينجي نفر تئلئفون كؤشكوٍنه گيرير. يامان آجيقلانيب. دسته‌يي قالديراركن گؤزوٍ اينديجه قارانليقدا ايتميش آدامين كؤلگه‌سيني آختارير. تئلئفون دفتريني چيخاريب، واراقلايير. بير سكّه سالير، نؤمره‌لري ييغير. دانيشماغا باشلاديقدا سيرـ صيفتي آچيلير. كراواتي‌نين  دوٍيونونو بوْشالدير. دانيشير، دانيشير، يئنه ‌ده دانيشير. أييلير، دوٍزه­لير. اوْ بيري آدام شوٍشه‌ني دؤيوٍر. كؤشكوٍن ايچينده‌كي كيشي اوْنو سايمير. ديشارداکي كيشي يئنه ‌ده شوٍشه‌ني دؤيوٍر. ايچه‌ريده‌كي كيشي اوٍزونو تورشودوب، دؤزوٍملو اوْلمالارينا ايشاره ائدير. يئنه‌ ده دانيشير، اوٍره‌كدن گوٍلور. دسته‌يي قوْيور. كاغيذ‌ـ كوغوذونو ييغيشديرير، كراواتي‌نين دوٍيونونو بركيديب، كؤشكدن چيخير. هامي نيفرت‌له اوْنا باخير. او دا كيمسه‌ني سايمادان يوْل آلير، قارانليقدا ايتير.

سونراكي آدام كؤشكه گيره‌رـ ‌گيرمز آجيقلا قاپيني باغلايير. چاشقين‌دير، آجيغيندان يئره توٍپورور. دسته‌يي قالديرير، بير سكّه سالير. دانيشير، تپيك‌لريني يئره دؤيه­ـ دؤيه دانيشير. نهايت توْختاييب، گوٍلومسه‌يير. گؤزله‌مكده اوْلان دؤزوٍم­سوٍز آدام­لار أل‌لريني أل‌لرينه، هردن ده ديزلرينه دؤيوٍرلر. بير نئچه­سي سيرادان چيخيب، قارانليقدا گؤزدن ايتيرلر. ايچه­ريده‌كي كيشي كؤشكدن چيخير. گه‌ييرير، سوْنرا ماشينينا اوْتوروب، تله­سيک اوزاقلاشير.

گوْمبول بير آرواد، قوْلتوق­لاريندا چه‌لييي، كؤشكه گيرير. بير آز دوروب نفسيني درير. دسته‌يي قالديرير. سكّه ساليب، باشلايير دانيشماغا. نه­سه سوْروشور، تعجب‌له‌نير. چوْخ اينجيک گؤرونور. ائشيتمير، باشا دوٍشمور. دانيشير، يئنه ده دانيشير. سيرايا دوٍزولموش آدام­لار بئزيكيب‌لر. اوْنلاردان آجيقلي بيريسي يومروقلا شوٍشه‌ني دؤيوٍر. قوْجا آرواد محل قوْيمور. دانيشاـ دانيشا اوغونوب، كئچير. قوْلتوق چوبوق‌لاريني بير يانا آتير. كيمسه ايچه‌ري كئچمه‌سين دئيه، آياغيني قاپي‌يا سؤيكه‌يير. ائشيكده‌كي‌لر جانا گلميشلر.

كؤشكه گيره‌ن سوْنراكي آدام اوْن ياشيندا بير اوشاق­دير. دسته‌يي قالديرير. دانيشير، دانيشير. هامي تله‌سير. [اوشاق كؤشكدن چيخير] سوْنرا  تله‌سگن‌لر بيرـ بير ايچه‌ري گيرير، ديرچه‌لير، باييرداكي آدام‌لارا اعتنا ائتمه‌دن دانيشير، دانيشيرلار. دئيير‌سن كؤشك گوٍج مركزي‌دير.

سوْنونجو آدام، قوْجا بير كيشي‌دير. قيويرـ­ زيويرلا دوْلو توْربا ألينده ايچه‌ري گيرير. يوْرغون، چاشقين. شوٍشه‌دن چؤله باخير، كيمسه يوْخدور. يئره سريلير. اوزانير كي، ياتسين، يومروق‌لا قاپيني دؤيوٍرلر. يئل‌دير‌ قاپيني دؤيوٍر.

قوجا كيشي كؤشكدن ائشييه چيخير. تاختا اوْتوراجاغين اوٍستونه اوزانير. يئل كؤشكه گيريب، دسته‌يي قالديرير. ياغيش يومروق­لا شوٍشه‌ني دؤيوٍر.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

غلامحسين ساعدي Qulamhüseyn Saidi (1314-1364 گوٍنش­ ايلي) تبريزده آنادان اوْلدو. يئني­يئتمه چاغيندا محمد مصدقين باشچيليق ائتدييي ميللي نئفت حرکاتينا قوْشولدو، بير سوٍره «فرياد»، «صعود» و «جوانان آذربايجان» کيمي قزئت­لرين باش يازارليغيني اؤز اوٍزه­رينه گؤتوٍردو. 1332ـ­جي ايلده باش وئرميش چئوريليش آردينجا بير سوٍره گيزلينده ياشادي، سوْنرا ياخالانيب دوستاق اولدو. اوْتوزونجو ايل­لرين سوْن­لاريندا صمد بهرنگي، بهروز دهقاني، و مفتون اميني ايله بيرليکده تبريز بيلم­يوردونون اؤيرنجي حرکاتينا رهبرليک ائتدي. ساعيدي 40ـ­جي ايل­لرده تهرانا گئدره­ک، رضا براهني، جلال آل­احمد و سيروس طاهبازلا بيرليکده سانسورون آرادان قالديريلماسي آماجي ايله شاه حؤکومتي ايله دانيشيق­لار آپاردي. 1353ـ‌ده ياخالانيب بير ايل بويو تجريد حاليندا ساخلاناراق آغير ايشگنجه­لره معروض قالدي. 1360ـ‌دا کؤچکوٍن اولاراق پاريسه گئتدي، 1364ـ­جوٍ ايلده دوٍنيادان کؤچدوٍ. أثرلري: «خانه­ي روشني»، «پرندگان در طويله»، «لال­بازي»، «غريبه در شهر»، «واي بر مفلوک»، «تاتار خندان», «ضحاک», خانه­هاي شهرري (1336)، ليلاج­ها (1336)، شکايت (1337)، غيوران شب (1337)، سايه­هاي شبانه، سفر مرد خسته (1340)، ايلخچي، خياو يا مشکين­شهر، عزاداران بيل، چوب­ به­دستان ورزيل، بهترين باباي دنيا، اهل هوا، مقتل، واهمه­هاي بي­نام و نشان، آي بي­کلا آي باکلا (1341-1346)، ترس و لرز، قره­داغ، توپ، پرواربندان، جانشين، گاو (1346-1353) گور و گهواره، عافيتگاه، کلاته نان (1356).

بو يازي‌نين باشليغی نه‌دير؟ | حمید آصفی

“شعر وارلیغین ائوی دیر” کیتابی و بیر تنقیده جاواب

 

ايش بئله باشلايير كي، هر بير اثري جيددي و طرفداشليقدان اوزاق شکیلده گؤتورـ قوي ائله‌مك بيزه ايندي سودان هاوادان داها واجيب بير ايش‌دير. بو باخيمدان هادي ‌بي قاراچايين يازديغي «شعر وارليغين ائوي ايميش» باشليغلي تنقيدسل يازيني ديرلي بير ايش حئسابا گتيرمك اولار. آرتيق ادبياتيميزدا يوخ سوييه‌سينه چاتميش بئله بير يازي دارتيشماسينا من بوتون بيلگين‌لريميزين قاتيلماسيني ايسترديم. بوندان ساوايي هادي بي قاراچايين يازيسیندا ايرلي سورولموش بير نئچه موضونو باشقا بوجاقدان گؤرمه‌يه چاليشاجاغام.

بيرينجي سي:  موباريز شاعيريميز اوختايين باره‌سينده واختيلا ناصر مرقاتي جناب‌لاري، هادي بيين بير داها ايرلي سوردويو ايدعالاري دوشرگه ده، اؤنجه آشلاميشدي. بو صوحبت ارسطو مجردي طرفيندن يازيلان اوچ يازيلا منجه بيتميش اولمالييدي. آنجاق هادي بي يين بو باره‌ده بير داها باشقا فورمادا چيخيش ائتمه‌سي بير آز منده تععجوب دوغوردو. بو دانيلماز فاكت‌دير كي، اوختاي اؤز واختيندا قوللوق ائتدييي ايدئولوگييايا صاديق قالاراق جان باهاسينا يازيب ياراديب و بوگون تاريخي بير فاكت كيمي سايقييا لايق بير شخص‌دير. آنجاق ايندي كؤهنه سوسیالیست رئاليزمينه دايانيب، گئديلميش يول‌لا بير داها بو خالقا هانسي‌سا ادبي قهرمان دوزه‌لتمك او قدر ده دوزگون نظره گلمير. بونو نظره آلماق لازيم‌دير كي، ايدئولوژيك شعري، سياسال و ايدآليست هر هانسي بير حركتين بيتمه‌سي اؤزو ايله برابر اوچوروما سالير. اوختايين شعرلرينه گلديكده ايسه هم فرم، هم ده تفككور باخیمیندان آرتيق لازيمي قده‌ر كلاسيك بير داورانيش گؤزه گلير. آد چكديينيز «صمد كؤنلومده‌دير» شعرينده سيز هانسي مدرن بير باخيش يا دا فيكير گؤرورسوز؟ اگر دوشمن‌له موباريزه مدرن سايليرسا  او زامان قديم يونان میتوس‌لاری‌نين (اسطوره) دوشمن‌لرله موباريزه‌لري و جان وئرميش كوتله گروپ‌لاری‌ باره‌ده يازيلميش اثرلر مدرن اولماليدير.

ايكينجي : «ماوي‌لر»، «گؤز {گؤزو = دوشرگه} ياشلي كوچه لر»، «تالانميش گونش» و ديگر اثرلردن سؤز گئديرسه، دئمک اولار ايواز طاهانين ايرلي سوردوك‌لري ديل، مضمون و «ايدئولوژيك باخيش» پروبلئم‌لری آز چوخ اونلارين دا باره‌سينده صاديق دير. تاسف‌لر اولسون كي، واختيندا بو اثرلر هانسي‌سا معين قيتليق اوجوباتيندان لازيمي قده‌ر تنقيد اولونماديلار. «تالانميش گونش» كيتابينا گلديكده ايسه بير آز ايصلاح‌دان سونرا مدرن تورك شعريندن صؤحبت آچماق اولار. بونو دئمه‌يه، اونون مضمون و ديل باخيميندان دولغون اولماسي بيزه حاق وئرير.

«ماوي‌لر» و «گؤز ياشلي كوچه لر» ايسه اوسته دئدييم كيمي ديل و فورم و ايدئولوژيك پروبلئم‌لره َبلَه‌شيب. ايندي موعاصير اوخوجونون شوعار ايستك لريني شعرده گتيرمك اونلاري راضي سالمير. بيز آخي شاعيردن نه ايسته‌ييريك؟ او موباريزمي‌دیر؟ مافياچي‌ مي؟ ديندار يوخسا اخلاق موعلليمي دير. آخي نه‌دير؟ منجه بوتون بونلاري شاعيرين نرم نازيك!! روحونا يوكله‌مك بير آز اينصافسيزليق اولاردي. كومونيزم يا دا ناسيوناليزمه سؤیکه‌نن باخيش دا يئترينجه چورويوب و بو ساققيز آرتيق آتيلماليدير. و آتيلير دا.  

اوتانقاج شاعيرلر و اوخوجولاريميز نه سانتيمانتال ليريكاني سئویر، نه ده ايدئولوژيك هيجان‌لاري. آرتيق نيفرت كيمي حيس‌لري اوياتماق، اؤنميني الدن وئريب. نه داغ داش رئاليزمي گره‌كير، نه ده تاريخي فاكت‌لارين آرخاسيندا سنگر توتوب وطن ـ وطن دئييه شوعار وئرمك جاواب وئرير. همت شهبازي دئميشكن شعر گونده‌ليك حياتين ايضطيرابيندان خيلاص اولماغا و راحاتليغا گلمه‌يه بير چاناغ دير.

اوچونجو:  او كي قالدي ديل باجارمادان شعر يازماق ايسته‌ييب، بو واسيطه ايله گلمه‌دن ديلي تميزله‌مك ايسته‌يينه دوشن گنج شاعيرلر باره‌ده دئمه‌ليييم كي، بير آز دقيق اولسايديق بو ادعادان چوخ اؤنملي بير پروبلئم دوغولدوغونو گؤره‌ردیک. او دا بو كي عموميتجه بيزده توركجه فيكيرله‌شيب توركجه يازماق ياد اوشاق كيمي بير شئي دير. منجه دئمه‌دن معلوم دور كي رسمي تورك ديلي اولمادان بيز هاميميز (باشدا دوشونرلر و بيلگين‌لر اولماقلا) اوخودوقلاريميز باشقا ديلده- اوخويون فارس ديلي-  دوشوندوك لريميز و اوسته گل يازديقلاريميز باشقا ديلده‌دير. يعني توركجه يازيريقسا فارسجا دوشونوروك. گؤتورون اينتئرنئت دوشرگه‌لرينده گئدن اثرلري. ياد پسيخولوژيسي و بو يادين آرتيق سونا چاتميش چالارلاري بيزده يامان قيامت ائدير. بو قورخونج اولايي گله‌جكده هئچ كيم بيزه باغيشلاماياجاق. نييه كي بو حالدا يازي‌لار و شعرلر تورك جمعييتي‌نين پسيخولوژيسينه عايد دئييل. ائله بونا گؤره ده ايوازطاهانين جومله‌سيني بئله بير ايضاحلا باشا دوشمك اولار. بو اولايين گوناهي كيمين بوينونا دوشورسه قالسين، آنجاق بونو آچيقلاماق و تهلوكه آژيريني چكمك عؤهده‌لييي بيزده دورور. بيليرم سؤزسوز لاپ منيم بو يازيمین اؤزو ده بئله بير اولايين گله‌جك نسله اؤتوروجوسودور.

دؤردونجو: «كافير آوروپالي‌لاردان اوخوماغا نه وار؟» ائله‌دير، بو جومله دوغوردان دا آلچاديجي بير جومله‌دير.  آنجاق سوروشماق عاييب اولماسين سيزجه بو جومله نه قدر دوزگون نظره گلير؟ بو دئييل‌مي كي، بيزده بارماق ساييندان آرتيق كيتاب اوخويانيميز يوخدور. آد چكديينيز ده ده قورقود-  اوغوزنامه-  و ديگر اثرلري نئچه يازاريميز اوخويوب و اونلاردان ائتکي‌لر آليبلار. سؤز يوخ كي، بو اؤزو ده سياستدن گلمه‌دير. آنجاق بو سياست نه درجه ده بئله بير اولايين قبول اولونماسيندا اؤنملي عاميل كيمي قبول اولونمالي‌دير. «تالانميش گونش» باره ده  دوز دئييرسيز آنجاق بير كيتاب و بير يازار كيفايت‌ديرمي؟ يوخ، يوخ گنج‌لره يئرسيز اومود ديره‌يينه دؤنمك اؤزو ده تهلوكه‌دير.  آز چوخ فضولي اوخونورسا دا هله يازديقلاريميزدا اوندان اؤتوب سوووشا بيلمه‌ميشيك. فضولي ليريكاسي و نباتي يانغيسي بيزده يئني كلمه‌لر و يئني فورم‌لاردا جؤولان ائدير. بونا باشقا بير يازيلا و فاكت‌لارلا سونرا مراجيعت ائده جه‌يم.

 

http://www.mayak2.blogfa.com/post-2.aspx

“قورشون هاردان آچیلدی” ساده جه بیر رومان دئییل | محمد رمضانی

قورشون هاردان آچیلدی” بیر کیچیک روماندیر کی ایواز طاها یازیب.  بو رومان ایلک کز ۲۰۰۶-جی ایلده باکیدا  باسیلیب و ایکینجی کز ۱۳۸۵- جی ایلده ایراندا عرب الفباسیلا چیخیب دیر.

 “قورشون هاردان آچیلدی”  کند یئرلرینده کئچن بیر حئکایه‌نی اله آلاراق اونو اوخوجولارا گؤستریر. بو رومان کندین گؤزل و آرام یئرلرینده نئجه قیرغین سالماق، اینتیقام آلماق و قانی قانلا یوماقدان دانیشیر بیزلره. “قورشون هاردان آچیلدی” قان حاققیندا دانیشیر و قانی سویا باغلارکن بو یاشاییش باغیشلایان سودان نئجه وورغون‌لار و قیرغین‌لار تؤره‌نمه‌سینی آچیقلاییر.

“قورشون هاردان آچیلدی” ساده جه بیر رومان دئییل.  بوروماندا یازیچی زامان‌لاری دال- قاباغا چکیب و اونلارین یئرلرینی دییشمک‌له بیزده داها چوخ ماراق یارادیر رومانی آخیره‌دک اوخوماغا. سانیرام بو رومان او یازی‌لاردان دیر کی، بیر کز اوخوماقلا اونا تنقید یازماق و حتتا اونو دوشونمک مومکون اولمایاجاق. بو کیتابین حئکایه‌سینی بیر کس بَیَنسه گره‌ک‌دیر کی، بیر زامان کئچندن سونرا بیر داها اونو اوخویا و داها گؤزل باشا دوشه. قورشون هاردان آچیلدی رومان ساحه‌سینده گوجلو بیر یازی‌دیر و گره‌ک‌دیر کی، اوخویان‌لار اونا چوخ توجه ائدیب، اونون باره‌سینده دوشونمه‌یه و یئنی دن اونا قاییدیب و اوخوماغینا اوز قویالار.

بو رومانین ان گؤزل و تاثیرلی صحنه سی منجه ۳۸-جی صحیفه ده کئچیر: «اؤتن دؤنه اوچ گون، اوچ گئجه قانلی توققوشمالارین آردینجا یئنه ده یایلیق دادیمیزا چاتدی. ننه‌م آغ یایلیغینی قارشی طایفا دؤیوشچی‌لری‌نین آیاغی آلتینا سردیکده، ووروشما دایاندی. بیزیمکی‌لر ننه‌نین بو ایشینه آجیسالار دا، قارشی طایفا آدام‌لاری بیر سسله: ـ ننه نین یایلیغیندان کئچمک اولماز، آغاج‌لاری یئره آتین! ـ دئدیلر.» 

“قورشون هاردان آچیلدی” کیتابی‌نین باسقینیندا بیر سهووار کی، اونو ۳۹-جی صحیفه ده گؤره بیلرسسیز. بو صحیفه قاباقکی صحیفه نین تکراری‌دیر. گؤزل اولار کی،  یازیچی و کیتابی نشر ائدن‌لر باشقا باسقی‌لاردا بونا التفات ائدیب او صحیفه‌نی دییشه‌لر.

__________________

قایناق:

http://dumanly.blogfa.com/page/qurshun.aspx

 جناب محمد رمضانی اؤز وئبلاگیندا بئله تقدیم اولونوب: معلم. ساکن تبریز. متولد 1343. کتابهای چاپ شده:
ــ باغبان ژنرال و عطر گل سرخ. سروش. داستان برای کودکان
ــ معجزه اشک آبی. انتشارات برگ. مجموعه داستان نوجوانان
ــ روز پرواز کبوتران. نشر کوثر قلم. داستان کودکان
ــ ماجراهای شیرین از زندگی شیرین یک فرماندار. انتشارات پیدایش. مجموعه داستان طنز نوجوانان
ــ فیلمنامه: رسم شیدایی از شبکه 2

شرح مختصر مراسم تشییع جنازه مرحوم دکتر سرداری نیا

شنبه 24 فروردین‌ماه سال 1387

 

از فعالان حاضر در مراسم میتوان به دکتر فیض اللهی وحید، مهندس امانی، دکتر رحیم رئیس نیا، … حسن دمیرچی، هوشنگ جعفری، ائیواز طاها، محمدرضا لوایی و انبوه دیگر فعالان حرکت ملی آذربایجان اشاره کرد.

آذربایجان باشین ساغ اوْلسون ؛  یوردون، دیلین وار اوْلسون!

آذربایجان اؤیرنجی حرکاتی (تبریز): باز هم نسیم اجل برگ زرین دیگری از کتاب سترگ آذربایجان قوْجامان را ورق زد و دیار بی دولت آذربایجان جنوبی را در سوگ عالم و اندیشمند دگراندیش و فرزانه خود فروبرد. امروز شنبه، مورخه 24/01/87 پیکر مورخ گرانقدر و فرزند خلف آذربایجان، استاد مرحوم دکتر صمد سرداری نیا در قبرستان وادی رحمت تبریز تشییع شده و با کمی فاصله از آرامگاه استاد فرزانه، به خاک سپرده شد. استاد که ماهها بود از سرطان خون رنج می برد، سرانجام در ساعت 8 شب 22 فروردین، دار فانی را وداع گفت. علاقه مندان استاد، امروز راس ساعت 10 با تجمع در مقابل منزل شخصی وی، واقع در خیابان ارتش جنوبی، برای مراسم خاک سپاری راهی قبرستان وادی رحمت شدند. قبل از حرکت اتوبوس ها، یک راهپیمایی چند دقیقه ای با شعارهای ” آذربایجان، باشین ساغ اوْلسون ! ” و ” آذربایجان سنینله ییک ! ” توسط دانشجویان حاضر در آنجا، در امتداد خیابان ارتش جنوبی به راه افتاد که با مداخله نیروهای امنیتی متوقف شد. گفتنی است ماشین های پلیس و یگان ویژه، اتوبوس های حامل سوگواران را از آنجا تا وادی رحمت، اسکورت!!! نمودند. پس از شست و شوی جنازه استاد و خواندن نماز میت، تابوت استاد به محل مقرر برده شد. متاسفانه رژیم به دلیل عناد همیشگی اش با فرهنگ و زبان آذربایجان، اجازه دفن وی را در قطعه مفاخر آذربایجان نداد. در این مراسم با حضور پرشورهیئت هایی از شهرهای تبریز، اورمو، سایین قالا و دانشجویان دانشگاه تبریز و آزاد تبریز، همچنین انجمنهایی چون یاشماق، مجمع دانشگاهیان آذربایجانی، شهریار،  تشکیلات آرمان و تنی چند از نشریه ادبی وارلیق با در دست داشتن چندین پارچه نوشته، بنر و پلاکارد همدردی خود را با ملت آذربایجان به ویژه خانواده آن مرحوم ابراز داشتند. البته در میان حاضرین، عناصر ریز و درشت عوامل اطلاعاتی رژیم هم به چشم می خورد. یک دستگاه مینی بوس حامل نیروهای یگان ویژه هم از ابتدا تا انتها مراسم را زیر نظر داشت. خبرنگاران زیادی هم این مراسم را تحت پوشش خود قرار داده بودند. از فعالان حاضر در مراسم میتوان به دکتر فیض اللهی وحید، مهندس امانی، گونش خانیم بویه، دکتر آیدین صادقی، دکتر رحیم رئیس نیا، سعید موغانلی، جلال آیریملو، هدایت ذاکر، حسن دمیرچی، هوشنگ جعفری، ائیواز طاها، محمدرضا لوایی و انبوه دیگر فعالان حرکت ملی آذربایجان اشاره کرد ( از کلیه کسانی هم که نامشان فراموش شد، کمال پوزش را داریم). پس از خاک سپاری تعدادی از این عزیزان با ایراد سخنرانی و خواندن شعر بر جاودانگی استاد مهر تایید زدند و با همراهی حضار پیام ” آذربایجانلی اؤلمز ” خود را در گوش رژیم فرو کردند. بگذریم که یکی از کاندیداهای دور دومی تبریز هم آنجا را به ستاد انتخاباتی خود تبدیل کرده بود که البته با بی محلی حضار خوار و خفیف شد! البته در حین سخنرانی ها، صدای بی جهت بلند قرآن که از بلندگوهای مسجد قبرستان پخش می شد، کمی در رسانش صدا به حاضرین اخلال ایجاد می کرد. مراسم با سخنرانی پسر استاد، آیدین سرداری نیا و تشکر وی از حاضرین، حوالی ساعت 00/2 به پایان رسید.

گفتنی است که مراسم ختم آن مرحوم، امروز راس ساعت 30/5 در مسجد طوبی، واقع در چهارراه آبرسان برگزار خواهد شد. تریبون جنبش دانشجویی آذربایجانهم در پی اطلاعیه های قبلی خود، بار دیگر این ضایعه را به ملت آذربایجان، به ویژه فعالان حرکت ملی آذربایجان تسلیت می گوید و امید دارد تا خبررسانی صادقانه خود را به نحو احسن انجام داده باشد.

آذربایجان اؤیرنجی حرکاتی

http://azoh.blogsky.com/1387/01/24/post-963/

CAHAN jurnalı barədə qısa bilgi


Ötən yüzilliyin ikinci yarısından (1997-ci ildən) nəşrə başlamış, kifayət qədər həcmli “Cahan” dərgisinin nəfis, müasir poliqrafik üslubda, üç aydan bir hesabı ilə beş sayı çıxmışdır. “Ədəbi, bədii, elmi, ictimai jurnal”ın baş redaktoru Eyvaz Taha, redaktorları Məsiağa Məhəmmədi və Tahirə Məmməd olmuşdur. “Cahan”ın dünya ədəbiyyatı boyu bugünlü gəzişmələrə həvəsi bir zaman “İnostrannaya literatura” jurnalının ədəbi informasiya məkanımızda, doğrudur, özgə dildə, lakin gərəkli işini , oynadığı rolu xatırladır. Mündəricədə olmasa da, ən azı strategiyada. Habelə “Cahan”da çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatından seçmələr dünya ədəbiyyatından ayrı-ayrı çevirmələr arasında görürük. Və hətta bu növ poetik sərgi prinsipi sanki eklektik yanaşmadan danışmağa əsas verir. Amma ilk təəssürat aldatmasa da, yalnız qismən doğru olur. Bədii nümunələr dərginin ümumi havasında az yer tutur, məhz poetik notlar qədərində. Günün tələbini və başlıca missiyasını, görünür, jurnal bunda görmür.Hətta bəzi məqamlarda (məsələn, hər sayı tamamlayan “Çələng”, “Yeni kitablara baxış”, “Antirubrika” qismindən Mikayıl Yaqubzadənin ardıcıl yazıları) “Cahan”ın həmin imitasion plandan heç də çəkinmədiyini görmək olar. “Dünya”nın bizə artıq rus dili vasitəsi ilə deyil, özgə səmtdən gəlişdiyini, azacıq görünsə belə, mən jurnaldakı kiçicik xətalarda, ya bəlkə transkripsiya fərqlərindən də sezirəm. Deyək, bugünə qədər Ay Tsin deyə tanıdığımız şair “Cahan”da “Çinin ən məşhur şairlərindən sayılan Ay KU İnq” olur, yaxud Oktavio Pas kimi məşhur olan yazıçı dönüb burda “Oktavio Paz”, Amerika yazıçısı Edqar Allan Po isə “Edqar Alen Po” olur… Hər halda bu, həm də rus dilinin ötürücülük missiyasının “laxladığını” – bizə xəbər verir. Bunun yerini hər hansı bir özgə dilmi tutmalıdır, yaxud orijinaldan çevirmələr? – bu isə şəksiz, nəzəri yox, praktiki məsələdir: yəni birbaşa, əslindən tərcüməçilər çatışmadıqca səhvlər də olasıdır… İndilik uğurlusu budur ki, “dünya” – “Cahan” bizimlə bizim dildə danışmağa çalışır, səy edir.

قیسا سئچمه‌لر: اؤنده­‌رلييي قادين­‌لارا تاپشيرمانين واختي گليب چاتميشدير

قادين­‌لار مين­لر ايل­دير، حؤکوم سوٍرمه­‌ييب­لر. بوندا شوبهه يوخ­دور. اونلار تاريخدن سيلينمه اوچورومونون قيراغيندا يورويه­‌رک ياشاييرلار. قادين ياشامالي‌دير، آمما تهلوکه قيلينجي­‌نين آلتيندا. بو کيشييه گره­‌ک­لي­‌دير. کيشي هئچ­‌واخت بو تاريخي يئنيلگي­يه سون قويماياجاق. کيشي نه قده­­‌ر کيشي‌ليکدن دم وورسا دا، کيشي­‌لرين أن دئموکراتي، سون مقامدا اؤز اوٍ‌ره‌ک سؤزونو اوتانمازجاسينا دئيه‌جک. رييس بلامون،  قادين­‌لار حاقدا بئله دانيشير: «آخماق وارليق­‌لار! جايناغيمدايکن اونلارين ال­آياق چالمالاريني يامان سئويرم. اونلار آسلانين آغزينداکي قوزو کيمي­‌ديرلر. ـ او آرتيرير ـ بو، بير شهري باسماق [فتح ائتمک] کيمي بير ايش­‌دير. سيز اؤنجه دوشرگه­‌نيزي دؤيوش مئيدان­‌لارينا باخان اوجاليق­‌لاردا قورورسونوز، سونرا هئچ بير ديره­‌نيشدن اوٍشونمه­‌دن يوٍروشه باشلاييرسينيز.»

ايکينجي جاهان ساواشيندان سونراکي ايل­‌لرده آندرئ برئتونون اثرلرينده قادين تام و يوکسک بير اؤنم قازانير. او، اؤز يازي­‌لاريندا اينسان‌لارا قورتولوش باغيشلايان مسيح­دن اؤز دؤنده‌ريب، بشرين أن تهلوکه­لي سورون­‌لاري­‌نين  [پروبلئم‌لري­نين] چؤزومونو سئوگي­دن ديله­‌يير. برئتون دئيير: کيشي دوشونجه‌سي سيخينتي و عذابدان باشقا هانسي تؤحفه­‌ني­ اويغارليغيميزا أرمغان ائتميشدي. اؤنده­‌رلييي قادين­‌لارا تاپشيرمانين واختي گليب چاتميشدير.

______________________

قایناق: ایواز طاها، “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی، “شعر، قادین شاعیرلر و فئمینیزم” بؤلومو

Şeir varlığın eviymiş | Hadi Qaraçay

Son anda Eyvaz Tahanın veblağında verilmiş bu xabəri Dostum Nasir Mirqati cənablari mənə çatdırdı birincisi şeir varlığın evidir kitabında, bu kitabın çox cilidli olacağina toxunulmayıb. Ikincisi bu xəbəri hələ yaziçi özu tasdiq etmayib və hələ deyilənlərə əsaslanir.Mən yazımın aktuallıgına görə onu duşərgədə verirəm, qalan sözləri kitabın üçüncü cildi çixandan sonra danişariq.  H. qaraçay

                                     

Şeir varlığın eviymiş

”Şeir varlığın evidir” kitabını sevə sevə oxudum. Yazıçının yazı dilimizə, şeirimizə görə baxışı ürəyimcə olmasa da ,düşüncələrimiz siyasal, toplumsal müstəvidə üst üstə düşməsədə, kitabın öz dilimizdə yazılması olduqca sevindiriciydi. Aşağıda yer yer düşüncələrimizin dəyişikliyini göstərib, gərəkli gördüyüm yerlərə deyinəcəyəm. Hansı bir qonuda danışıldığından asılı olmayaraq, Taha bəyin önərdikləri (təklif etdikləri) genəl biçimli olduğu üçün oxucunun qarşısında hansıysa bir başlanğıc nöqtəsini yaradanmır. ”Mən şeirimizə daha geniş prespektivden baxmağa başladım” deyən yazıçı, çağdaş şeirimizin ən yaxın  örnəyinyini  Oxtayın adını yalnız bir yol çəkməklə bitirir. Başqa sözlə 1345.ci ildən bu yana (oxtayın ədəbi yaradıcılığının sonuncu ili , Səməd könlümdədir şeirini 1347.ci ildə yazmasına baxmayaraq) Güney Azərbaycan şerində danışılası heç bir şair ya şeir görmür.

Mavilər, Talanmış Günəş, Gözü yaşlı küçələr, Günəş tonqalı, Zəncirdə sevda, bəlkə daha deyənmədım, hər rəngdən kitablarının hər birində danışılası qonuların varlığına inanıram. İş hələ bu kitablarla bitmir sayın Hümmət bəy Şəhbazinin göstərdiyi kimi 1370.ci on illikdən bu yana şeirimizlə yazı dilimizdə olduqca gözəl gəlişmələri görürük. Gənc şair, yazıçılarımızın yüksək  ədəbi yaradıcılığını görməzdən gələn yazıçı, məncə böyük bir yanlışa yol vermışdır. Bunları yeri gəldikcə geniş açıqlamağa çalışacağam.

      Kiçik bir açıqlama: Sayın Taha kitabın onuncu sayfasında dilimizdə yaratdığı bir neçə termindən danışırkən “özgü”, “özgün” terminlərini də yanlış olaraq özünün yaratdığı terminlər kimi verib. Terminlərin ikisi də 1935.ci ildən anadolu türkcəsində işlənməkdədirlər.

      14.cü sayfa:”əli kağıza çatan, dili öyrənmədən şeir yazmağa başlayır, bu, fəlsəfi baxımdan olduqca maraqlı məsələdir. lakin qorxulu o dur ki, gec gəlmiş adam, şeir karvanının lap ön sırasında durmaq istəyir. dili dəyişmək istəyir, təmizləmək istəyir. Siyasətdən gələn bu istək, nə qədər yayğın olursada, dili genişləndirmir, yanlışlıqların sıx qaranlıqlarına sürükləyir. Götürün görün güneydə bir çox tanınmış şairlərin əsərlərində nə qədər gülünc səhvlər buraxılır. Buna baxmayaraq, şair yeni dil gətirmək istəyir, yeni sözcüklər qondarır.”

      Kitabda  Güneyli şairlərə ilk bu bölümdə toxunulur. Yazıçının dilə qarşı necə gəldi yanaşması,  fars dilinin gramatikasında tümcə (cümlə) quruluşu, yerli yersiz fars sözcüklərinin  işlədilməsi , özünün dediyi dilə qarşı sorumlu davranma ilə daban daban qarşı durur.

  Qoyun birinci dilə qarşı necə gəldi yanaşmanın eləcədə sorumlu davranmamanın örnəklərini gətirim:  Birinci tümcə (cümlə)də “fəlsəfi baxımdan”  fəlsəfə baxımından yazılarsa fars dilinin mənsubiyət göstəricisi olan “i” əkinin işlədilməsinə yer qalmaz. Başqa sözlə fars dilinə alışqanlıqdan eləcədə türk dilinin quruluşuna eyrəti yanaşmaqdan yaranmış bu söz birləşməsində olan “i”əki bütünlükdə yersizdir. Bizim dilimizdə “fəlsəfə baxımından” deyilməlidir,  yazıçının işlətdiyi  “fəlsəfi baxımdan” isə fars dilindəki (əz nəzəre fəlsəf”i”) söz birləşməsinin çevirisi (tərcüməsi)dir.

     İkinci tümcədə “ki” bağlayıcısının işlədilməsi bizi yenədə fars dilinin tümcə quruluşu ilə qarşlaşdırır. İndi burada “ki” yerinə farsların öz fonetikasındakı “ke”yi qoyub oxusaq dediyimi qolaycasına görərik. Öylə isə, bu tümcə necə yazılmalıydı sorarsanız, yanıtı (cavabı) belədir:

 “Ancaq, qorxulu olan,  gec gəlmiş adamın, şeir karvanının lap ön sırasında durmaq istəyidir.” Kitab boyu bu yanlışların sürdüyünü yer yer, çox sayıda görürük.  Sayın Taha bir neçə termin qondardığını da söyləyir,  böylə isə Taha bəy termin qondara bilər, dilimizi istədiyi kimi yaza bilərsə, onda hansıysa bir şairin, dili dəyişmək, dili təmizləmək istəməsi nədən qınanır? Genəl olaraq dili təmizləməyə, dəyişməyə yol açan hansıyısa bir ölçü bir meyar varmı? Varsa bu ölçülər hansılardır, bu ölçüləri kim, kimlər, hansı haqla yaradıblar?

     Bu sorğulara cavabımız yoxdur, sayın Tahanın dil üstündə istədiyi kimi işləmək haqqı, hansıysa dün gəlmiş bir şairin haqqı ilə tən dir. Unutmayın söz yalnız dil üstə işləyən kişilərin “haqq”ından gedir.

Gərəkli ölçüləri açıqlamaq, başarılı bir dil qurumu oluşdurmaq dilimizin qayğısını çəkənlərimizin hamısının istəyidir. Ancaq belə bir qurumun oluşub işlədiyi bir durumda belə, yenədə kiməsə “sən hələ dünən gəlmisən, dilimizdə dəyişiklik yaradanmazsan”  deməyə haqqımız çatmaz.

      İndisə kitabdan gətirdiyim örnəyin içəriyinə bir göz dolandıraq. Birinci tümcədə “əli kağıza çatan , dili öyrənmədən şeir yazmağa başlayır”  bunun nə demək olduğu aydındır: şeir yazmaqdan öncə gedib dili öyrənmək gərəklidir. Bizim ölkədə bizim dilimizdə hansıysa bir oxul,  məktəb yoxdur. Bunu Taha bəy də bilir. Demək, necə olursa olsun, hansı yolla olursa olsun, şeir yazmaq istəyən (qarpız yemək istəyən…) şeir yazmaqdan öncə dili öyrənməlidir demək istəyib. Belə isə oxul, məktəb olmadığı bir durumda şeir yazmaqla dilimizi öyrənənlər azmı olub?  Başqa sözlə şeir yazmaq bir başa dillə uğraşmaqdır. Oxulsuz, məktəbsiz xalqın şairi, elə şeir yaza yaza dilini öyrənər, bu ən yaxın, əl içində olan yol kimi gəncliyimizin qabağındadır. Dili öyrənmədən şeir yazmağa başlayırlar deyən bilginimiz, məncə öz xitabə kürsüsünün ölçüsünü bir az uca götürübdür. “Şeir dildən öncə gəlir”  deyə inanan yazıçı (S.19), dili öyrnmədən şeir yazılmaz deyən bilginimiz, bütün yasaqlar içində daha yersiz bir yasaq qoyur.

    Gec gəlmişlərin, şeir karvanının lap ön sıralarında durmaq istəklərinə gəlincə, doğal bir istəkdir. Ayıq olun,  mən haqlı demədim, Yerli demədim , doğal dedim. Kimsəni nəyəsə can atmaqdan,  nəyəsə yetişməkdən çəkindirmək olmaz, bu istək onun öz istəyidir. Ancaq onun gerçəkdən də ön sırada olub olmadığını onun yaradıcılığı ilə oxucu bəyənisi aydınlaşdıracaq.

    Sayın Taha, dildə təmizlik aparmaq, dili dəyişmək istəyinin siyasətdən gəldiyini vurğulayır. Yaşadığımız quruluşda hər olayın siysal bağalntıda da öz anlamı öz mənası var. Sözcüklərlə dillə uğraşan biri, bilsədə bilməsədə, istəsədə istəməsədə siyasətlə də uğraşmaqdadır.Bu çabanın siyasal yönünü qulaq ardına atmadan, yaşadığımız bütün quruluşlarda, tanıdığımız bütün dillərdə bu sayaq axtarışların sürdüyünü görməliyik. Uzağa getməyək fars dilində son 10 ilin içində azmı sözcük yaradılmış?

    Qaldı tanınmış şairlərin əsərlərində olan gülünc yanlışlıqlar. Tanınmış olmaq hələ hələ bilginlikdən ayrı bir anlamdır. Ən azından bu tanınmış şairlərin gülünc yanlışlarından bir iki örnək verilsəydi qolaycasına araşdırmaq olardı.Yuxarıda dilimizlə uğraşanların tən haqqından danışıldı, burda isə necəlik ilə keyfiyətə yetişirik. Yaradıcılıq bütün yönlərdə, istər şeir istər dil üzərində, yardıcının tanınmış biri olub olmadığı ilə olçülmür. Yaradıcının özəl xarakterləri ilə biliyinə  bağlıdır. Önərdiklərinin də yaşayıb yaşamaması onərilərin güncəlliyi ilə bağlıdır. Mənim elə bu yazımda Taha bəydən  bu(– )işarənin işlənmə alanına verilmiş önəri qorunmaqdadır.

     Bu kitab Güney Azərbaycanın çağdaş şerini görməzdən gəlir. Yalnız bir yerdə Oxtayın adı çəkilir. Başqa sözlə bu kitabda Oxtayı şair olaraq gördüyünə inanırsaq, 1345dən bu yana hansıysa bir adı çəkiləcək, şeri bəyəniləcək bir şair görmür. Şəhriyarın da romantizminə toxunurkən , Şəhriyar şeirinin özəllikləri ilə yazıçının ınandığı estetik dəyərlərin arasındakı dəyişikliklərin olduğunu görürük. Başqa sözlə Şəhriyardan söz açılırsada Şəhriyarın qaçılmazlığındandır. Yoxsa Taha bəy , bu günkü ədəbi gəncliyə Şəhriyarın yaraşıqlı bir sırıq olmadığını yaxşı bilir.

    Gəncliyimizin dünya ədəbiyatını oxumadığından danışırkən 32 nci sayfada olan “bu xalqın şairi dilsiz dünyaya gəlməyib ki,qafada beyin varkən heç olmasa o kafir avropalılardan beş on sözcük oxumağa nə var? ”ifadəsi olduqca alçadıcıdır. Ədəbi gəncliyimizin öz klasik ədəbiyatımıza olan marağının qarşısında bu sayaq yanıtlama sadəcə yuxarıdan baxmaqdır. Doğrusu Bethovenin 9.cu semfonisini səsləndirib Holderlinin şerlərinin dadına varmaq istəyən bir santimantalistin baxışı ilə üz üzəyik. Yanlış anlaşılmasın, mən avropa ədəbiyatının oxunulmasına batının klasik musiqisinin dinlənməsinə qarşı deyiləm. Ancaq adlarını çəkdiyi bu şair yazıçı musiqiçilərdən daha öncə bizim gənclərimiz öz kökümüzlə bağlı olan Dədə Qorqudu oxumağa könüllüdür. Oğuznamələri, Divani luğatitürkü, Orxun yenisey yazıtları bizi maraqlandıranda, yazıçı bunların hamısını siyasətdən gəlmə olaylar görərək çırpır.

    Nədənlərini bilmək çətin olsada, yazıçının “Talanmış Günəş” kitabını görməzdən gəlməsi anlaşılmayır. Talanmış Günəş kitabında gələn şeirlər, Taha bəyin xırdaladığı bütün detaliyeleri öz içində yığmış bir şeir toplusudur. Başqa sözlə Nasir Merqatinin şeirlərini oxuduqda, onun mifik anlayışlarla yaxından tanışlığını görürük. Avropa şerinin çağdaş dəyərlərini,  eləcədə öz şerində işlətdiyi materyallara dayanaraq T.S.Eliotla  bir neçə önəmli batı şairləri ilə yaxından maraqlandığı, tanış olduğu göz önündədir. “Talanmış Günəşi” oxuyan oxucu, şairin yunan mitolojisinə, batı şeirinə dərin tanışlığını görür, bu kitab çağdaş dünya şerinin estetik dəyərlərinə uyğun şier örənəkləri verir. Başqa sözlə Nasir Merqati bir şair olaraq, sayın Tahanın bağladığı dünən gəlmişlərin, dili bilməyənlərin, dünya ədəbiyatını oxumamışların kataqorisinə yerləşməz. Bunu Talanmış Günəş kitabı açıqcasına göstərir.Taha bəyin bu sayaq yanaşması , bizim şair ilə yazıçılarımızın tökdüyü alın tərini aşağılamaqdır. Yuxarıda adlarını çəkdiyim şeir kitabları üzrə, Talanmış Günəş haqqında danışdığımca danışmaq olar. Nasir Mirqatidən yalnız, Eivaz Tahanın  genəl olaraq dəyərləndirdiyi bir sıra dəyərləri (bu dəyərlərin içində gedən ziddiyətlərə baxmayaraq) qapsadığı, çevrədiyi üçün bir az artıq danışıldı. Bu nədənlə oxucuları yordumsa məni bağəşlayacaqlarını umuram.

     Fəlsəfə bacasından şeir dünyasına girməyin sonucu olaraq sayın Taha hər şey deyircesinə heç nə demir. Yeri, göyü, sağı, solu davurna daşları kimi bir birinə qatırkən, oxucunun hansıysa bir sayının oxunacağını gözləməsi boşa çıxır. Fəlsəfə torbasında şeir üzərinə oxunacaq hansıysa bir davurna daşı yoxdur. “şeir aracmıdır, amacmı” bölümündə fars şeirində  S.Sepehri ilə  Ə.Şamlunu , batı ölkələrindən bir sıra şairləri üz üzə qoyduqdan sonra 64.cü sayfada “aşağı yuxarı adını çəkdiyimiz adamların hamısı şairdirlər. Şerin, şeiriyət qazanması, yaratdığı və ya yaradacağı hansıysa sonucdan asılı deyil. şeiri, şeiriyət göyünə qaldıran amillər, özünün güc və məşruiyətini ayrı ayrı qaynaqlardan alırlar: bəlkədə elə estetik baxışdan alır, bəlkədə Haydgerin qabartdığı düşüncədən.”

    Yazıçının gözü bağlı qeyib deməsi budur: Aşağı yuxarı S.Sepehri də, Ə.Şamlu da eləcə bu bölümdə sıraladığı başqa batı şairləri də şairdilər. Bu şairlərin şeirlərinin şeirsəlliyi isə öz gücü ilə məşruiyətini ayrı ayrı qatlardan, bəlkə estetik baxışdan, bəlkədə düşüncədən alırlar. Belə genəl danışıqlarla gəncliyə nəsə vermək olmaz. Tənqidə girişən yazıçı, ilk olaraq özünün ınandığı estetik dəyərləri açıqlayaraq bu dəyərlərin diri örnəklərini oxucusu ilə bölüşməlidir. Sayın Taha 181 safalıq kitabında belə bir işə girişmir. Inandığı estetik dəyərlərdən açıqcasına danışmaqdan çəkinir.

   “Şer olmasaydı hardan biləcəkdik adət yalan qalağıdır, inam isə aldanma qaynağı”. (qabartma məndəndir) Şer qabarıq varlıqdır bölümündə 181 – 182.ci sayfadan götürdüyüm bu hökmü  Nazım Hikmətə dönmək üçün  götürmüşəm. Buna  adını çəkdiyim bölümdən daha bir iki sətir artırmaq istəyirəm.”şeirin şeiriyətində”öyüd, inam, öhdəlik” çıxdaş olur. Bunlar şeirin ayaqları altına atılan qavun qabığıdır.

İndi şeirdən olan bu anlayışla Nazım Hikmətin “salxım söyüd” şeirini oxuyun.  Öyüd üstündə danışmaq istəmirəm. Ancaq öyüdün də bu kataqoridə olduğuna ınanıram. Başqa sözlə öyüd özüdə hansıysa estetik dəyərlər içində gəlsə artıq öyüdlükdən çıxıb, şeir olaraq sunula biləcəyinə ınanıram.

Fakat malum,

Kızım yahut oğlum,

Gecikirse suların ışıması

                              Dövüşeceksin

                                     Ve hatta….

    N.Hikmet “hapisden çıktıkdan sonra” şeirindən

    Öhdəçiliyə gəldikdə isə mən onu şair vicdanının sorumluluğu adlandırıram. Sayın Taha N. hikmətin Salxım Söyüd şeirini sevdiyini söyləyir. Sayın Taha öhdəçiliyi  (oxu şair vicdanının sorumluluğu), özəlliklə də ınamı şeirin şeiriyətinə çıxdış bilir. Sayın Tahanın Salxım söyüd şerində olan ınam izlərini, özəlliklə konkret sözcüklərlə verilmiş öhdəçilik izlərini görmürmü?  Yaxşı görür.  Mən buna ınanıram.  Eivaz Taha “Koşuyordu kızıl atlılar güneşin batdığı yere” mısrasının kimdən danışdığını yaxşı bilir. Üstəlik  11 dizə aşağıda Beyaz orduların ardında kılıç oynatmayacak” dizisi quşqunmağa yer qoymur. Məncə Eivaz Tahanın şeirdən anlayışında ziddiyət yoxdur, ınamında uçuqluq var. Öyüd, ınam, öhdəçilik şeirin şeiriyətinə çıxdışdır deyəndə özü ilə birlikdə oxucunu da aldatmağa yönəlir. Üzümü bütün gəncliyə tutub qalın hərflərlə yazıram bunu: Şairin dinçiliyi, ateistliyi, hansıysa ideolojik inamı ilə inamsızlığı onun şeirinin şeirsəlliyini, onun şair olmasını sınırlandırmır. Bunu, dünya şeirinin başında duran, ancaq dəyişik, ziddiyətli ınamları olan şairlərin yardıcılığı göstərir. Ədəbi gəncliyimizi toplumsal vicdan sorumluluğundan, ınamdan uzaqlaşdıran bilginlər hansı dəyirmana su axıtdıqlarını bir daha düşünməlidirlər.

    Üstəlik yazıçı şeiriyət terminindən nəyi anladığını konkret olaraq açıqlmır . Inandığı estetik dəyərlərə aydınlıq gətirmir. Beləliklə də kitabda yazıçının adından səslənən şeirdən anlayışların ziddiyəti kitabın sonunacan kölgədə qalır. Başqa sözlə  “bəlkədə mən başa düşmürəm , bəlkə mən tələsirəm” deyə dözən oxucu , yalnız kitabın sonuna çatdıqda , uzunçu fəlsəfə pirindən hansıysa bir möcüzə qalxmayacağını anlayır.  Sonuncu bölümdə yeri göyü bir birinə düyünləyərək “şeir nədir sorğusunu” yanıtlamaq istəyən yazıçı, kitab boyu  axtardığını Borxesin labirentlərindən tapdığı bir möcüzədə gətirir “şer qabarıq bir varlıq” iymiş. Kitabın missyasını batı şeirində ədəbi axımların ensklopedik açıqlamsı adlandırsaq yanılmamışıq. Şerimizin nəqdində yazılmış “nəqde şere moasere azərbaycan” kitabını dərin izləyənlər çağdaş Güney Azərbaycan şerinin toplumsal etginliklərindən doğru eləcədə dəqiq bir anlayış əldə edə bilərlər. Hümmət şahbazinin cəsarəti, danışdığı alanı (hoze ni) öz adı ilə səsləməsindədir. Başqa sözlə nala mıxa vurmadan danışdığı alanı dəqiqləşdirərək konkret örnəklərlə çağdaş şerimizin açıqlamasına girir. Bu kitab üzərinə başqa bir yazı ilə qayıdacağam. Burda yalnız sayın Tahanın,  bir başa öz şeirimizlə uğraşan bu dəyərli kitabı da görməzdən gəlməsini göstərmək istədim.

Son olaraq 70.ci illərdən bu yana şerimizdəki gənc gəlişmələrin tər tökənlərinin haqqını ödəmək istəyirəm.

Necəliyi (keyfiyət) olağanüstü (təsadüf) görməzsək, İran İrak savaşından sonra siyasal müstəvidə buzların əriməsi, ölkənin quzeyində Azərbaycan respoblikasının siyasal, toplumsal ağırlığının ortalığa çıxması, dilimizlə ilgili öz etgilərini göstərməyə başladı. İstərsə dövlət organlarının ədəbi qolları kimi ortalığa çıxan “Yol” ilə “İsalami birlik”, istərsədə özəl sərmaya ilə dolandırılan dərgilərdə Türkcə bölümlər şeir, öykü örnəklrini vermək üçün yarıyırdılar. Başqa ədəbiyat janrıları  yoxuydu. Olsaydı da bu sayaq dərgilərlə  qəzet bölmələrində veriləsi deyildi.  Özümün yaşadığım bir dənəyim (təcrübə) kimi 1367-68 nci illərdən bu yana qəzetlərdə gedən türkcə bölümlərə marağın yüksəkliyini vurğulamalıyam. Az çox tanış oldoğum gənclər axşamlar bir araya gəlib günün, həftənin, ayın yeni çıxmış dərgilərini, qəzetlərini qızqın mübahisələrdə araşdırır, anlayışlarımızı paylaşırdıq. Bu gün ədəbi gəncliyimizin harda durduğunu bilmək istəyənlər, o illərin yazılarını izləməlidirlər. Sayın Tahanın Bakıda Yol qəzetindən oxuduqları orada maşınların arxasına yazılan şeirlərlə ölçüldüyü heçdə olağanüstü bir olay deyil, tərsinə doğaldır. Ancaq indiki gəncliyimiz Bakının ən qabaqcıl ədəbiyat dərgisi olan Alatoranda yayılır. İnternet ağlarında da bollu yer var. Artıq şairlərimiz çap olmaq üçün özünü Yol dərgisinin,  İslami Birliyin, Fruğe Azadi qəzetinin, dar çarçuvalarına sığdırmağa gərək görmürlər. Ürəkləri istədiyi kimi yazır, istədikləri kimi yaraşıqlı  jurnalistik  biçimlərdə oxucuya sunurlar. Redaktorlar öz üstünlüklərini itiriblər. Bu günün Hadi Qaraçayı, Ərk qəzetində yeni şeir üçün kiçik bir bölüm ayırmaq zərurətini dartışmaq məcburiyətində deyil. İndi qəzetlərin redaktorları şairlərdən  əməkdaşlıq üçün dəvət göndərməlidirlər. Bu da bir çoxlarının xoşuna getməyə bilər.

   Yuxarıda  Hümmət bəy Şahbazinin  kitabına azacıqda olsa toxundum. Bu kitabda bir çox gənc şairlərimizin adları səslənir. Bunların yaradıcılığının gəlişməsini izləməkdə böyük yarar var. Üstəlik indi bir çox yeni adlar da bunlara əklənməlidir. İnternetdən tanış olduğum eləcədə bir çoxunu heç görmədiyim şairlərin yaradıcılığı bizlərdən gözəlcəsinə seçilməkdədir. Eivaz Tahanın dediyi savadsızlıq olsa olmasa Xaneye Şairan adlı dövlət bayrağı altında yığışıb şeir yazıb, oxuyanlara yaraşır. Yanlış anlaşılmasın Xaneye Şairana gedən şair olanmaz kimi, yanlış bir hökm çıxartmaq istəmirəm. Onların saytında olan gedişi izlərkən bu düşüncəyə vardığımı  vurğulamaq istədim. Məncə  Kiyan Xiyavın, Ersan Erelin, Seid Heydər Bayatın, Ramin Cahangirzadənin, Lalə cəvanşirin, Məlihə Əzizpurun, Sahil Azərin, Duman Ərdəmin, Aydın Arazın, Elyad Musəvinin, Elnaz İslamvəndin, Səid Muğanlının, Süleyman Məhəmmədoğlunun, Elşən böyukvəndin (mənə yolladığı şeirlərindən bəllidir) ….yaradıcılığını görməzdən gələn yazıçı , 70.ci ildən 85.ci ilə kimi 15 illik bir dövrdə baş verənləri görməməsi doğaldır.

      Aşağıda yalnız bir şayiri özəl olaraq örnək verirəm. Görəsən eyvaz bəy, kiyan Xiyavın şeirlərini oxuyubmu?  Onun kitabı yayimlanmasada qəzetlərdə şeirlərilə tanışıq. onun bir şeirini  örnək olaraq veririk:

Əllərimiz
hankı dağlarda,

neçə bayrağa yönəldi sənsiz?
– heç
hədə biçdiyimiz
hankı meşələrin

          harasını qorxuya saldı sənsiz?
-heç heç
nə qədər ağardı
qaranlıqdan qaranlığa uçan ulduzlarımız sənsiz?
– heç heç heç
eey, Allahdan yazıq yerdə
qılıncsız qınlarımızı
belimizin harasına bağlamalıyıq
çağlarıq da sənə, gəlməzsən, nədən?
Ağlarıq da?
Fəqət çəkhaçək çəkilir başlara
adının ağısı
bir də ayrılığın yüz əlli illik acısı
şairlər nə bilsin
bəlkə dağlarımız o qədər ucalıbdır
səslərimiz çatmır sənə?
Yoxsa bu nəğmələr, operalar
ölkədən ölkəyə gedib dağılar dünyaya
və dağıdar hər yerdə hər nəyi
yoxsan ancaq
və biz
başsızlığın beş barmağında sıxılaraq
sənsizliyin çağlarında dayanmışıq
əllərimizdə oxunaq cinayət sənədləri
amma gözlərimizdə
qanlı tutulmuş divanlar səhnəsi
bizsə səni nə görmüşük, ulu Günəş?
Bəlkə bir zinhar gecənin dar bacasından
gözləşəcəksən

bir damlacıq göz yaşımızla
və min barmaqlı aşıqlar
dildən dilə, teldən telə çökdürəcəklər səni
a…h bu uca dağlardan
bir boylana biləydik sənə!
və sənə səndən danışaydıq
qaranlığın bağrı çartlayanadək!

     Onun şeirindəki dil yetginliyi, şeirsəlliyə yönələn duyğusallığı və eyni halda toplumsal içəriyi, və ən önəmlisi bu qonuları doğmalaşdıran cəhətləri, Eyvaz bəyin söylədiyi hansı çatişmamazlıqlala ölçülə bilər? Belə şeirləin üzərindən  genəl sözlər söyləməklə adlayıb keçib getmək bir yalnız fəlsəfəsəl uydurmalardır. Kiyanın şeirləri şeirsəl duşuncədir. Toplumsal içərik daşıyan şeirlərlə şüarçılıq arasında qılca ara var. Kiyanın da bu qılca aranı seçib sezməsi onun savadsızlığından yox, şeir bilgisindən irəli gəlir. Beləliklə də Kiyanı, Eyvazın söylədiyi “əli kağıza çatan, dili öyrənmədən şeir yazmağa başlayır”  fikirinə necə sığışdirmaq olar. Məncə fars və ya batı şeirini özəl olaraq öyən və üstün bilən Eyvaz bəy, ən azı Kiyanın şeirilə onları müqayisə etməli və onların Kiyan Xiyav şeirinə görə hansi üstünlük daşıdığını açıqlamalıydı. Belə olmadığı bir durumda nədən onlar bizim şeirimizə üstün olurlar. Bütün bunlar, Eyvaz bəyin ”Mən şeirimizə daha geniş prespektivden baxmağa başladım” deməsinin boşluğunun göstəricisidir.

     Güney Azərbaycan gəncliyi şeirin nə olduğunu bilir demək istəmirəm, göstərir demək istəyirəm. Adlarını səsləndirdiyim gənc şairlərin yaradıcılığında hansıysa çatışmazlıq, hansıysa yanlış da görünə bilər. Ancaq bu çatışmazlıqlarla yanlışlar özlərindən 10 il qabaqkılarla tutuşdurulduqda durum aydınlaşır. Bu gün Azərbaycanın gənc şairi Fizulinin, Əliağa Vahidin qəzəli ilə deyil, bir başa Oxtayın, Nazım Hikmətin eləcədə dünyada tanınmış, mənimsənmiş şeirsəllik dəyərlərinin qapısından girərək şeirə başlayır.Yeri gəlmişkən bunu da açıqlayım: Əruz bilməyən modern şeir yazanmaz deyənlər, sadəcə bazarlarının pozulmasını istəməyənlərdir.

    Yenədə bir uyarı verməliyəm: Mən klasik əruz şeirimizin oxunub öyrənilməsin gərəkli saymasam da onları oxuyub bilənlər, bilməyənlərdən nəsə bir şey artıq bildiklərinə də ınanıram. Klasik ədəbiyatımızda əruzla bağlı olan hansıysa bir yazı, bir kitab bizim iş çevrəmizdən dışarda durur.  Klasik əruz ölçülü şeirlər bizim Türk ədəbiyatına özəlliklə çağdaş, modern ədəbiyatımızla ilgisizdir.

 Əski saraylarda Türkün dil gözəlliyini “ Xuruca”, “Duxula” , “ Rədifə” , “ Qafiyəyə” , “ Təqtiyə” … sıxışdırıb dışlayan bir ədəbiyata mən ancaq belə əyri baxaram. Fizuli kimi bir ərdəmi “ Düşvarə”  salan bu yanlış yol aracını, gənclərin əlinə ışıqlı fanar kimi vermək cəhalətdir.

     Bizim klasik ədəbiyatımız Dədə Qorqud, Divan Luğaittürk, Oğuznamələr, Orxon Yeni Sey yazıtları … dırlar. Bunları sevərək oxuyub, dünya ədəbiyatına öz dilimizdən bir tel uzadacağıq. Bu isə bizim dünya şeirinə vuracağımız ulusal damğamızdır. Bu ümid ilə gəncləri əprimiş qalıblarla ütülənmiş düşüncələrlə qorxutmadan, yollarında ürəkli getmələrinə yardımçı olalım.

http://www.dusharge.blogfa.com/post-137.aspx

بو کیچیک تابوتدا بیر جاهان گئدیر

اوستاد بهزادی نین اؤلومو موناسیبتی ایله “یارپاق” یارادیجی کوللئکتیوی نین موراجیعتی

بؤیوک بیلگین اوستاد بهزاد بهزادی دونیامیزدان کؤچدو، بونونلا دا گؤی‌لرینده قارا بولودلار هرله‌نن آذربایجان مدنییتی‌نین دوزه‌نلییینده بؤیوک چات یاراندی. اوستاد آذربایجان دیلی و معاریفینه ائتدییی عؤمورلوک قوللوق سونوجوندا مدنییتیمیزین سماسیندا دان اولدوزونا، یاشام رمزینه و مقصد گؤستریجی‌سینه چئوریلدی.

اونون یاراتدیغی چئشیدلی اثرلر، اؤزه‌للیک‌له ایکی گؤز باهاسینا حاضیرلادیغی سامباللی “سؤزلوک‌”لر، هابئله باشچیلیق ائتدییی دَیرلی “آذری” درگیسی بیر آکادئمیانین گؤردویو ایش‌لرله آربا گلمکده‌دیر. او بونا اینانیردی کی، “سؤزلوک‌لر گنج یازیچی‌لارا و شاعیرلره یول آچیب، یارارلی و دَیرلی ماتئریال‌لار اونلارین اختیارینده قویور. سؤزلوک‌لر و لغت‌نامه‌لر دیلین تملینی تشکیل ائده‌ن سؤزلرین توپلوسونو الوئریشلی بیر شرایطده یازیچی‌لارا تقدیم ائتمک‌له یارادیجیلیق‌لاری‌نین چیچکلنمه‌سینه یاردیم گؤسته‌ریر.” اؤنم‌لی‌سی بودور کی، بؤیوک عالیمیمیز علمی دیققتی اؤته‌ری شؤهرته و گونده‌لیک مقصدلره قوربان وئرمه‌دی، بئله بیر نجیب داوارنیشیندان دولایی ایسه داها بؤیوک آد، داها درین سایقی، داها گئنیش اوخوجو طبقه‌سی قازاندی.

باشدا آنایاسانین 15-جی ماده‌سی‌نین تطبیقی اولماقلا اوستاد بهزادی‌نین دیلیمیزین رسمیتینه دایر دیلک‌لری‌نین چین اولماسی اومیدی ایله کیچیک بیر تابوتدا گئده‌ن اولو جاهانین خاطیره‌سینی گؤِز یاش‌لاری ایله  آنیریق. سوندا ایسه او بؤیوک شخصیته تانریدان رحمت، سایین عایله‌سینه دؤزوم دیله‌ییر، بو آغیر و نیسگیللی ایتکیدن دولایی آذربایجان اولوسونا باش‌ساغلیغی وئریریک.

 ایواز طاها و “یارپاق” یارادیجی کوللئکتیوی

دیل اژدها­سی | حمید آصفی

«شعر وارلیغین ائوی­دیر» کیتابی ایله تانیشلیق

هاردا و هانسی ایلده آنادان اولماغی‌نین فرقی یوخدور. هر حالدا ایندی بورالاردا یاشاییر و جدی اولاراق یارادیجیلیق­لا مشغولدور. دوزو اونونلا، اونون باره­سینده یازماغا دانیشماق ایسته­‌سه‌­یدیم مطلق یوخ دئیه­جک­دی. آنجاق بونونلا بئله سؤزه باخماز دجل بیر اوشاق کیمی یئنه ایسته­دییمی ائده­جک­دیم. بونو دئدیم کی، دئییم او سؤزون اصیل معناسیندا تواضعکاردی. هر حالدا بیز اونو “یارپاق” قزئتیند­ن چوخ یاخشی تانییریق. سون واخت‌لار دیلیمیزده حادیثه سایلان بیر کیتابی­ باکیدا چاپ ائدیلدی «شعر وارلیغین ائوی‌دیر». تأسف­‌لر اولسون کی، گونئی آذربایجان­دا بو کیتاب گئنیش صورتده یاییلمادی. آنجاق هر حالدا چاپا بوراخیلمیش و بوراخیلمامیش! بیر نئچه کیتاب­لار سیراسیندا منجه ان اؤنملیسی بو کیتاب اولا بیلر. کیتابین باره‌سینده دانیشمادان اؤنجه اونو اوخوماغی بوتون اوخوجولاریمیزا تؤوصییه ائدیره­م. نییه کی بو کیتاب دیلیمیز و بوتونلوک­‌له میللی شعوروموزون اینکیشاف یولوندا اولان بیر چوخ پروبلم­لری آچیقلاماغا قاتلاشمیشدیر.

کیتاب بیر نئچه حیصصه­‌د­ن تشکیل تاپیر. چایخانا مدنییتی؛ ایدئولوگییا و شعر؛ شعر آراج­می یوخسا آماج؟ و باشقا حیصصه­‌لر. کیتابین عمومیتله دیلی شوخ و ضارافات یانا اولدوغوندان چوخ راحات و دوشونک­لی­دیر. بئله کی ایختصاص­جا فیلسوف اولان ایواز بی فلسفه­‌نین چتین و بعضن بوروشوق دیلیند­ن ایمتیناع ائده­ر­ک تقریبا بوتون موضوع­لاری ساده و آچیق صورتده آرایا قویور. بو حادیثه هئچ­ ده بحثه چیخاریلمیش گوندم پروبلم­لری یونگول ائتمیر. دوزدور چایخانا مدنییتی بؤلومو بیر آز چوخ طنزه یاخین­دیر. آنجاق بو یاخینلیق اؤزو ده بیزیم چایخانالاردا گئدن کولتور آخینینا یاخینلیق اوجباتیندان عمله گلیر.

بونو دئمک لازیم­دیر کی، کیتابین بعضی حیصصه­لرینده چاتیشمامازلیق ­دا گؤرونور. بئله کی اؤرنک­لرین آز اولماسی،  بعضن­ ده اونلارین اؤزلری، آچیقلادیقلاری پروبلمه بلشمه‌لری اوخوجونو پارادوکسیکال بیر وضعییتده قویور. بو پارادوکس بلکه ده بعضی یئرلرده اؤزلری ده معناداردیلار. آنجاق بعضی یئرلرده بو اؤرنک­لر دئدیییمیز کیمی اؤزلری ایشی چتین­لییه سالیرلار. مثلا شعر «آراج­دیر یوخسا آماج؟» عنوانلی بؤلومده شعری آماج بیلن­لرین دیلیند­ن گتیریلن “دووشان” شعری اؤزو آراج اولاراق پارادوکس یارادیر.

شعر تعریف اولونمور. نییه کی، مدرن دؤورون خصوصیت‌لری‌نین بیری ده تعریف‌سیزلیک­دیر. آنجاق بونون­لا برابر بو کیتابدا اؤرنک شعرلرد­ن بیر نئچه­‌سی حدیند­ن آرتیق اؤنملی­دیر (بو شعرلرد­ن یان کئچمه­یین). بو ادعامیزا اؤرنک مؤولانا ایدریسین شعرینی آد آپارماق اولار. 

بوندان کئچند­ن سونرا «ایدئولوگییا و شعر» باشلیق­لی بؤلوم منجه بیزیم شعر و عمومیتله اینجه صنعتده اولان آراج، یعنی تفککورو، داغیتماق مقصدینی داشیییر.  بو بوتونلوکله تورک ادبییاتی و تورک دیلی‌نین دونیا سوییه­‌سینده دانیشماغا سؤز تاپماغینا سبب اولا بیلر. ایل‌لر بویو ایجتیماعی حیات و دیگر  شرایطین  چتین‌لییی [اوزوندن] آراج سایدیغیمیز ادبییات، بو گون بوتونلوکله ایدئولوگییا و شعارچیلیقدان اوزاقلاشماق شرطی ایله، ده­یرلی اثرلرین یارانماسینا گتیریب چیخارا بیلر. بو جومله بو حیصصه­نین اساس سؤزودور. ایواز بَی بوتونلوک­له بو حیصصه­نی هر طرفلی آچیقلاماغا ماراق گؤسته­‌ره­‌رک ایدئولوگ اینسانین و توپلومون، باخیش بوجاغیندان چیخیش ائدیب و بو نؤوع باخیش­لاری آچیقلایاراق بو قوروم­لارین یاراتدیغی ایدئولوگ اثرلرین پیس و آلدادیجی سیماسینی آچیقلاماغا جهد گؤسته­ریر. بؤلومون اول­لرینده دئدییی کیمی اؤزو ایدئولوگییا قربانی­سی اولموش بیر شخصین دیلیند­ن بو مؤوضوعدا سوز ائشیتمک، تجروبه­لری بؤلوشمک باخیمیندان بیزده یئنی بیر آددیم­دیر. بیر ده موصاحیبه سایاق بو کیتابدا بو مؤوضوعنون او بیری یانیندا ایدئولوژیک توپلومدا یاشامیش بیر شخص اوتورور. بو اؤزو ده دیگر طرف­د­ن بحثی ماراقلی ائدیر.   

ایندی بو کیتاب باره‌­سینده هر طرفلی دانیشماق مومکون دئییل. آنجاق بو کیچیک یازیلا ایسته‌­دیم بوتون اوخوجولاری بو کیتابی اوخوماغا دعوت ائدیم. بلکه بو گونکو دونیا سوییه­سینده دیلین بوتون چالارلاری‌نین آچیلماسی پروسئسیله یاخیندان تانیش اولا بیلدیک. بیر ده بو کیتابدا تقریبا بیر چوخ دونیا سوییه­سینده دیلچی و فیلسوف­لارین دیل باره­ده ائتدیک­لری چیخیش­لارینی، ساده بیر دیلده اوخوماق مومکون دور.

GÜNDOĞAR ÖLKƏSİ: TƏBRİZLİ ŞƏMS VƏ MÖVLANA | Eyvaz Taha

MovlanaÇox çalışdım Mövlananın səkkiz yüz illiyinə nəsə yazmayım, çünki xırdaca bir insan olduğum üçün o böyüklükdə dünyanın yükünü çiynimdə daşımaqdan qorxurdum. Şəms Təbrizlə Rum mollasının haqqını kiçik bir yazıyla bir yerdə ödəmədək gülünc gəlirdi mənə, onlara dərin sevgimi yalnız ürəyimdə daşımaq istəyirdim. Amma alınmadı, yazmaq vəsvəsəsindən yaxa qurtara bilmədim. Bu kiçik yazı özünü mənə yazırdı. Dırnaq arasındakı statlar ümumiyyətlə Şəmsin “Məqalat” kitabından və Mövlananın  “Şəms” başlıqlı böyük divanından alınmışdır. 

Adlım filosof və psixoloq Erik From deyir: “Mövlana təkcə bir şair və bəlli bir firqənin qurucusu olan arif deyildi. O, insan təbiəti barəsində dərin baxışa malik idi… yaşamın ən böyük vurğunlarından olan Mövlana üstbilinc (fövqəlidrak) , altbilinc (təhtəlidrak), azadlıq məsələsi, ruh toxtaqlıği, və insanın iqtidarından danışırdi”. Fromun dediyinə görə, böyük humanist sayılan Mövlananın düşüncələri, çağdaş insanın mədəni yaşamını zənginləşdirə bilər. Belədirsə, yenə də köhnə bir məsələyə qayıtmalı oluruq. Azərbaycan mədəniyyəti Mövlana və onun ruhunu rəqsə gətirən Təbrizli Şəmsi unutduğundan bir çox şeyləri itirir. Nizami böyük şairdir, ancaq Nizamiyə həsr olunmuş araşdırmaların yüzdə biri Şəmsə həsr olunsaydı, çağdaş mədəniyyətimizdə başqa çalar, başqa ləzzəti yaşayacaqdıq. Mövlananın nəbzini hamıdan çox Nəsimidə tuta bilərdik, onu da ki, Rus komonizminin təhrif maşını bütünlüklə hürufilik küncünə sıxnaşdırırd. Çılğın ruhundan boşaldılmış Nəsimi, yoldaş Baqirovun əsgərləri səviyyəsinə endirildi.

Mövlana adı ilə tanınmış Cəlaləddin Qunəvi (1207-1273) qamışlıqdan kəsilmiş  ney idi. Insanın əzəli yurdunun özləm və nisgilini çağlayan qarğı: “Yanıb yaxılan bu neyi dinlə”. Renold Nikolsona görə, “sözsüz bu neydən məqsəd bitkin insanın vücududur ki, yaşadığı ruh aləmindən ayrıldığı üçün ağlayır və əzəli yurduna qayıtmaq marağını özü ilə yanaşı özgələrdə də oyadır. İlahi ruhdan dolub daşmış şair, içindəki yanğını neydə hayqırır. Bu neyi dinləndirən Şəms idi. Mövlana ona xitabən deyir: “sən gələli bizdən biz getdi; Içəri gəl canım, gəlişin gözəldir. Ürəyimin gizli sızıltılarını eşitdikdə can kimi gövdəmə gəldin.”

Sözcüklər od tutub yanarkən bilmirsən alov Mövləvinin ürəyindən qopur, yoxsa Şəmsin. Mövləvinin deyişi ilə onun içində vurnuxan sözləri, irfan yanğısınin mizrabı ilə kökləyən o özü deyil, Şəmsdir. Nə fərqi var ki? Bu yanğının kimin soluğundan qopmasının önəmi yoxdur, önəmli budur ki, bu yanğının dadını sınamayan hər bir mədəniyyətdə böyük boşluq yaranır. Bu boşluğun dərmanı nədir? Yanğındır. Mövlləvi, Qarlığqda quruyub qalmış, ney kimi sızlamayan qarğlaıran od tutub alovlanmasını canlandırarkən deyir: “dərdsizliyin dərmanı oddur”. Beləliklə “hər bir qarğı öz məzarı üstə şam kimi yanır”.  

Nəsimi olmasaydı mədəniyyətimizə ömür boyu heyifsilənərdim. Nəsimi, gündoğar (İşraqilər) sülasəsinin dilimizdə dillənən son elçisi adına, bu təcrübəni bütün ayrıntıları, bütün insani özəllikləri ilə bizim üçün canlandırırdı. Bilirəm sufizm söyləmini ]discourse[ Nəsimidə bititrdiyim üçün kəskin qınaq qılınclarına amac ola bilərəm. Deyəcəklər bəs Füzuli? Məncə Nəsimi ilə müqayisədə Füzulinin statusu bam-başqadır. Söylədiyim yanğı baxımından, Füzuli dildə yüksəliş mərhələmizin zirvəsidirsə, irfanda enişimizin başlanğıcıdir. Xətayi də belədir. Bu eniş Seyid Əzim Şirvanidən öncə Molla Pənah Vaqifdə bitkinliyinə çatır, sonrakı şeirlər isə ya şeir deyil yamsılamadır, ya  da o gələnəyin davamı deyil, başqa dünyaya aiddir: Ya siyasətin bar-bar bağıran dünyasına; Bəxtiyar budur. Ya da öznənin ]subyektin[ öldüyü dünyaya. Şaşqın, parçalanmış, nisgilli öznənin mərkəzsizləşdirilmiş dünyası; Şəhriyar budur. Şəmsə dönək.

On üçüncü yüzillikdə  itkin düşmüş Təbrizli Şəmsin məqbərəsi Xoy şəhərində tapılıb. Bu xəbər hələlik dəqiq doğrulmasa da ilkin sınaqlar tapılan cənacənin Şəmsə aid olduğunu göstərir. Təbrizin qızılçıları, daxili dünyaları çalxalayan uca boylu Şəmsə deyirdilər: “Ey təvil ]uzun diraz[! Get, getməısən yamanlarıq!” Şəms deyirdi “həqiqətlərin hamısını hayqırsam, bütün insanlar məni şəhərdən qovarlar!” Şəmsin sümüklərinin tapılması sevindirici haldır. Yaranışın ilk günü  Tanrı önündə mələklərin əli ilə yoğrulmuş insan gövhərini bu sümüklərdən qoxlamaq olar. Bu sümüklər, dünyanın ən itkin, dəli, çılğın və güclü ruhlarının birinin izidir. Bu izlə biz çağdaş dünyanın nahaq yerə unutduğu sirrli ölkənin darvazasına çatarıq, ruhun qovuşağına gedib çıxarıq. Mənim üçün təsəvvüf tarixində Şəms böyüklükdə insan gözə çarpmır, Mövlana kimi böyük bir ehkamçı alimi mənbərdə rəqsə qaldıran Şəmslə muqayisədə, kimsənin adını çəkməkdən üşünürəm, İbn Əərəbi və Nəsimidən başqa.

Şəmsin Məqalat başlıqlı əsərindəki aydınlıq, anlaşılmazlıq, yanğı və yəqin, dinləyicinin anlayış yurdunda deprəm yaradır. Duru-dadlı duyğular, və geniş toxtaqlıqlarla sonuclanan tam anlamında bir deprəm. Çağdaş dünyanın heç bir humanist düşüncəsində bu qədər insan özəyinə və insan özəlliyinə yaxınlaşmaq olmur. Bütün lovğalıqları Gündoğar alovunda qovrulmuş insanın “insan sevgisi”. Bu sevginin bunca yandırıb yaxıcı hənirtisini  nə “Avgustın”də görürük, nə də qızdırma içində tanrıya sarılmış “Con Don” da.

Avropanın, ağıl yollarından burulub intuitiv düzənliyə hər dəfə ayaq basması, ya romantik alınır, ya da kafkanın dərin ruh küskünlüyünə gətirib çıxarır. Ağılı yürütməyi bacarmayan şərq isə İşraq fəlsəfəsinə hər dönüşündə öz mahiyətinə qovuşur. Görünməzləri görür. Şühud ]intiusia[ budur. Varlığın qara örtüyünü ataraq gizlinləri görmək, ürəklərə sızmaq Gündoğar ölkəsinə aid bəsirətdən gəlir. Elə buna görə də, şərqin Həllac, Söhrəvərdi, Şəms və Nəsimi kimi dəliləri olmasaydı, yerdə alınyazısına inamdan başqa nə qalardi: “Zərurət” düşüncəsinin küllüyü. Alınyazısının düzənliyində çalıqlayan bu barama qurdunun ruhundan Nəsimi kəpənəyi baş qaldırıb uçmasaydı, yerdə ancaq ölüm qalardı. Küzəsində su olduğunu unutmuş susuz yolçunun gülünc ölümü. Nabakov deyir “Kafka, uçamağa qanadı olduğunu unutdu”, Şəms unutmadı.

Qaqaşların sözü olmasın, Mövləvi bütünlüklə postmoderndir. (Axı bu qaqaşlar hər bir zibili dolu ağızla postmodern adlandırırlar.) Modernin anlamı “tam indi”dirsə, Mövləvi sonradır, “post”dur, Şəms ondan da sonra! Bunun bir nədəni Mövləvinin olaylara hermenotik baxışında yatır: “Can kimi o sənəmə vuruldum, əsiri oldum; Dev deyildim, gözlərdən itdim; Qar idim əridim, yer məni somurdu; Tam yaxılıb ürək tüstüsünə çevrildim, göylərə qalxdım; Ruhlardan deyildim, canlardan çəkinən birisi idim; Can candan necə keçər ki, cana çevrildikdə daha çəkinmək nə deməkdir; Canla cahan sənin sevgin üzündən əlimdən getdi; Daha nə edirəm bu cahanda, bu cahandan qoyub getdikdə.”

Mövləvinin postmodern olduğunun başqa nədənini həqiqətin parça- parça olmasına inamında axtarmalıyıq. Deyir: “həqiqətin bütöv gözgüsü əzəl günündə insan əlindən sürüşüb sınmışdi. Mələklərin insana nifrət etdiyi gün, Tanrı insanı yoğurmaqdan çəkindi. Vücud ərəsatında Tanrı önündə utanqac dayanmış bu iki ayaqlı varlığa vəhy gəldi: “Sən özün özünü gəlişdirməlisən; existe! özünü özündən bayıra tulla!” Ekzistansiyalizmin inandığı bu anlayış köhnə sözdür, insan yaranışının ilk günləri qədər əski. Bu azadlığın bədəli kəskin həqiqətlərin insan əlindən alınması idı, ölümün anlaşılmazlığı. Həqiqət güzgüsü düşüb sındı, insanın isə güzgü qırıqları ardınca axtarışları mədəniyyətləri yaratdı, uyğarlıqları. Indi o qırıqların hərəsi hərənin bir əlindədir. Dmək bütöv isan yoxdur, biz bütünlükdə bütövük. İndi biz insanlar irili-xırdalı qırıqları birbirinə yaxınlaşdıraraq həqiqətin ümumi görünüşünü yaradırıq: işığı hara gəldi əyri-əksik əks etdirən sınıq görünüş. Yaxşı bəs postmodern düşüncə bundan artıq daha nə istəyir?

Səədi makyavellizmi məsləhətli yalanlar donunda savunduğu bir çağda, Şəms bütün örtükləri yırtdı. Heç kimin hər nəyi deməyə cəsarəti çatmadığı bir çağda, deməməliləri demək istəyirdi: “hələ ki bizdə demək bacarığı yoxdur, təki dinləmək bacarığı olaydı. bütünü demək bütünü eşitmək gərəkir. Ürəklər qapalı; qulaqlar qapalı”. Şəms ikiüzlü və zühd satan bir toplumda bir ömrün namazını bircə “Ah” ilə dəyişir. “Soruşdu: namaz qıldılar? Dedi: əvət. Dedi: ah. Dedi: o ahı mənə ver, ömür boyu qıldığım namazları sənə bağışlayım!”

13-ci yüzilliyin ümumi ab-havası səədinin dedikləridərsə, demək Şəms bütün zəmanə ilə qarşı-qarşıya dayanır. Qovulur. Bu qovulmuşluqda ağıllı bir dəlilik, çılğın bir əsriklik var. Elə bir əsriklik ki, fiqhi məsələlərlə uğraşan samballı fəqih Cəlaleddin Ruminin sümüklərinə düşür: sema rəqsi, özündən getmək, baş sarığını açmaq. Bu insan gözələrinin ]hüceyrələrinin[ harmonik rəqsi deyilmi?

“şeyx dedi: xəlifə sema etməyi yasaqlayıb! Dərvişin ürəyində düyün oldu, üzgün düşdü. Təcrübəli təbib gətirdilər. Qan damarını yoxladı. Öyrəndiyi xəstəlikləri, (tanıdığı) səbəbləri bunda görmədi. Dərviş dünyadan köçdü. Təbib onun qəbrini açdırıb, köksünü yardı. Düyünü çıxardı. Əqiqə dönmüşdü. Ehtiyac vaxtı onu satdı. Əldən ələ  gəzdi, xəlifənin əlinə çatdı. Xəlifə onu qaş kimi üzüyünə saldı. Hələ üzükdə saxlayırdı ki, bir gün sema rəqsinə baxdı. Üzüyü sığalladı, qaş əriyib tökülmüşdü. Əqiq satıcılarını bir-bir çağırtdırdı, növbə gəlib təbibə çatdı. Təbib, olub keçənləri söylədi.”

Deməyi qolay olsa da, belə bir qarşı durmanın dəhşətli sonucunu, öncə Söhrəvərdi sınamışdı. Nəsimi də sonralar daha qabarıqcasına sınayacaqdı: təpədən dırnağa qədər soyulmaqla. Şəmsin alınyazısı bunlardan daha ürəkaçan deyildi. Qeybə çəkilməmişdən öncə dedilər: “Başını qaldır, tanrının əsərlərinə bax!” Dedi: “O əsərlər ancaq izdir, çiçəklər, lalələr isə mənim içimdədir.”  Şəms, Mövlananın yaxınlarının qısqanclığı üzündən itgin düşməklə Mövlananı bir daha yandırıb yaxdı: “Ey könülsüzlırin (qaranlıq yollarını işıqlandıran) məşəl, ey vurğunların peğəmbəri, ey Təbrizin Şəmsi əlimi əlindən üzmə nə olar!” Qəbirsiz, bəlrisiz, itkin Şəms, görən hansı pusquda Mövlana yanlısı axmaq möminlərin qəzəbinə gəldi? Kütlənin yanlış inamına dirənməyin qarşılığı ən yaxşı halda izsiz ölümüdür. Axmaqlığın gücü tükənməzdir.

شعرده آزان فیلسوف | حیدر شادی

“شعر وارلیغین ائوی دیر” کیتابینا بیر قیسا باخیش 

ایواز طاها نین “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” آدیندا یئنی کیتابی آذربایجان دوشونورلری ایچینده چوخ ماراقلا قارشیلانیبدیر. بو ۱۸۴ صفحه­‌لی رقعی کیتاب، چاغداش گونئی آذربایجاندا چیخان ان گوجلو فلسفی کیتاب‌لاردان ساییلابیلر. “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” ۲۰۰۶ جی ایلده خزر اونیورسیتئتی یاییم ائوی طرفیندن یاییملانیب و آذربایجانین گنج فیلوسوفو ایواز طاهانین شعر فلسفه­‌سی و ائستئتیکی قونولاریندا وئردیییی اون موصاحیبه­‌سینی احتیوا ائدیر.  “دونیانی بیر آرایا گتیرن شاعیردیر”، “سؤزجوک اولمایان یئرده هئچ­‌نه یوخدور”، “شعر جاوابسیز سورغودور”، “شعر، شعارچیلیق و ایدئولوگییا”، “شعر آراج­‌می­‌دیر، آماج­‌می­‌دیر؟”، آت­‌لار، تانک­‌لار و سالخیم سؤیود”، “داغ­داش رئالیزمی، رومانتیزم، سانتی­مانتالیزم، گله­‌نک، کلم­‌دولماسی و گوج قورولوش‌لاری”، “شعریمیز، قادین شاعیرلریمیز و فئمئنیزم”، “شعر و دوشونجه: هولدئرلین، والئری، افلاتون و هایدگر” و “چایخانا مدنیتی” طاهانین یئنی کیتابیندا گلن اون دانیشیغی­‌دیر.

۲- بو کیتاب ایواز طاهانین سون اون ایلده آذربایجان درگی‌­لر ایله آپاردیغی بعضی دانیشیق‌لار و دارتیشمالارین ائدیت اولونموش و یئنی­دن یازیلمیش وئرژئنی­دیر. دونیا ادبیاتی، اولدوز، آلاتوران، صنعت، یارپاق، یئنی آذربایجان، ادبیات و منیم عائله­‌م  بو درگی­‌لردن بعضی­سی­‌دیر. کیتابین اؤن سؤزونده اوخویوروق:” اوخویاجاغینیز بو متن، یالنیز کاغیذا کؤچورولموش موصاحیبه­‌لر و دانیشیق­‌لار دئییل، دارتیشمالار توپلوسودور. اونون ایلکین قیغیلجیم­‌لاری باکیدا چیخان دونیا ادبیاتی درگی­سینده بئینیمه سیچرادی. درگی­‌نین باش یازاری، سلیم بابوللا اوغلونون منه وئردییی سورغولارین ایچینده بیر نئچه اؤنملی مسئله ایره­‌لی سورولموشدو” ادبیات حاققیندا چوخلو تعریف­‌لر وار. کیمی اونو یاشاییش طرزی، کیمی مشغوللوق سانیر. اخلاق- ائتیک بوجاقدان ادبیاتا یاناشان‌لاردا وار. ائستئتیک گؤروش‌لری قاباریق توتان‌لاردا وار. سیز نئجه دوشونورسونوز؟”

 ۳- ایواز طاها بو کیتابدا چالیشیب مدرن فلسفه و دوشونجه‌­دن سیچرایان آنلام‌لارین ایشیغیندا شعری، گئنل اولاراق و چاغداش آذربایجان شعرینی، اؤزل اولاراق آچیقلاسین. بو آنلام‌لار گوزه­‌للیک فلسفه­‌سی، اگزیستانسیالیسم، قورولوشچولوق structuralismدئکونستروکسییا، فئمینیزم، پست‌مدرنیسم و گله­‌نک­‌چیلیک آخیم‌لاریندان و نیچه، هایدگر، سیمون دوبوار، میشل فوکو، پول ریکور، شووان، بودلر، هولدئرلین، ووردز وورث و مایاکوفسکی کیمی فیلسوف، یازار و شاعیر­لر­دن قایناقلانیر. آذربایجانین گنج دوشونری اؤز دانیشیق‌لاریندا ادبیات و اؤزه­‌لیک‌له شعرین نه اولدوغو، آذربایجان تورکجه­‌سینده شعر و فلسفه قابیلییتی و ادبیات ایله ایدئولوگییانین ایلگیسی کیمی قونولاری اؤز زنگین دوشونجه­‌سی و تایسیز آچیسیندان آراشدیریب.

۴- بو کیتابین بیر باشقا اؤزه­‌للییی اونون گوجلو دیلی‌دیر. آذربایجان تورکجه‌سینده اوزمان اولان بعضی یولداش‌لار بو کیتابین دیلینی  آذربایجان تورکجه­‌سینده، او تایلی بو تایلی، ان گوجلو اؤرنک‌لردن ده‌یرلیندیریرلر. بو سؤزو قبول ائتمک اوچون کیتابین بیر-ایکی صفحه­‌سینی اوخوماق یئتر. من چوخ سوینیرم کی طاهانین قلم ایله تورکجه­‌نین گؤزه­‌للیک و گوجونو کشف ائتدیم.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 ۱- بو عنوانی اؤجه­‌شیم وبلاگیندان آلمیشام.www.oceshim.blogfa.com

قایناق:http://axarsu.persianblog.com

فراخوان فعالان فرهنگی و اجتماعی برای اعاده‌ی نام ابدی آذربایجان بر این استان اردبیل

 

چهارشنبه 22 فروردین‌ماه سال 1386

مردم مومن  وغیورآذربایجان، اهالی متدین وشریف استان اردبیل.

 22 فروردین ماه ، سالروز تصویب کلیات لایحه تاسیس استان اردبیل به مرکزیت شهرستان اردبیل در سال 1372 شمسی  توسط نمایندگان مجلس چهارم شورای اسلامی است.

14 سال پیش درچنین روزی نهایتا درخواستهای مکرروبحق اهالی شریف ومتدین محال اردبیل،خلخال،خیاوومغان جهت تاسیس استانی جدید به مرکزیت شهرستان اردبیل  منتهی به نتیجه شد وبه این ترتیب به یاری حضرت حق، بیست وپنجمین استان جمهوری اسلامی ایران درمحدوده شهرهای اردبیل،خلخال، کیوی، مشکین شهر(خیاو)،گرمی، بیله سوارو پارس آباد(مغان شهر) تاسیس گردید.

اما،

                           با توجه به اینکه مردم غیور استان اردبیل همزمان با سلسله قیامهای ضد آپارتاید ملت آذربایجان، بخصوص در قیام عظیم و سراسری شهر اردبیل در مورخه ششم خرداد ماه، با صدای بلند خواستار بازگشت نام آذربایجان بر استان اردبیل شدند،

 با توجه به اینکه مردم غیور و رشید سراسر آذربایجان بخصوص زنگان نیز طی قیامهای سراسری اردیبشهت و خرداد ماه   سال گذشته، خواستار اعاده نام ابدی آذربایجان برهمه اراضی تاریخی آذربایجان شدند،

با توجه به اینکه نام ابدی آذربایجان بعنوان یکی ازبرترین ناموسها و برجسته ترین سمبلهای حیات معنوی آذربایجانیان  مبین عشقی زلال به ائمه اطهار(ع)، نشانگر میراث ماندگار وهزاران ساله اجدادی، معرف عظمت خیره کننده تاریخی ترکهای ایران، یاد آورشکوه فرهنگ وخلوص هویت، راوی حماسه های سترگ ادوار ماضی، راقم طالع ایران ،منادی سرود وحدت ملی ، تمثیلگرعواطف ناب انسانی ، گویای جمال منحصر بفرد جغرافیای طبیعی، نشان دهنده وسعت شکوهمند قلمروی قومی، تجلی گاه زبان قوی وادبیات غنی  ترکی آذربایجانی و تبلور فضایل و خصایل  متعالی اکثریت نسبی  نفوس محترم ایران اسلامی  است،

–  و با توجه به اینکه نام لطیف و سحرانگیز آذربایجان، چندین بار در کلام مقدس رسول اکرم (ص) وائمه معصومین (ع) و درقالب جملاتی بسیارغرور آفرین جاری  شده است،

وبا توجه به اینکه بدنبال خروج استان اردبیل از تحت نام کهنتر از تاریخ آذربایجان، خلاء معنوی بزرگی در میان عموم اهالی این استان بوجود آمده است ،

وبا توجه به اینکه در زمان  تاسیس استان اردبیل ،اهالی هشیار منطقه ضمن تقدیر ازاقدامات مسئولین محترم درخصوص استان شدن اردبیل، طومارهای اعتراض آمیز متعددی نیز به مراجع ذی صلاح  وقت و نشریات کثیرالانتشار درخصوص چگونگی نام این استان جدید التاسیس ارسال کردندوهمچنان نیز ارسال می کنند،

و با توجه به اینکه بسیاری از مسئولین رده بالای وقت و برخی از ائمه محترم جمعه در سراسرآذربایجان و بخصوص در شهرستانهای اردبیل وتبریز نسبت به این نوع نامگذاری معترض بودند،

و با توجه به اینکه منطقا از نظر جغرافیای تاریخی ،تسری نام محال اردبیل بر محال خلخال ، خیاو ومغان به معنی سیطره اشتباه یک جزء بر دیگر اجزاء مشابه خود،به رغم وجود نام کلی و فراگیر آذربایجان است،

و با توجه به اینکه نظیر اهالی استان اردبیل،عموم مردم رشید وعزیز استانهای آذربایجان ایران خواستار بازگشت نام پر افتخار و تاریخی آذربایجان به این استان و ترمیم شکاف هویتی مذکور هستند،

و با توجه به اینکه هنگام تصویب کلیات لایحه تاسیس استان آذربایجان شرقی به مرکزیت اردبیل وتغییر نام استان آذربایجان شرقی به استان آذربایجان مرکزی به مرکزیت تبریز، تلاش نمایندگان مجلس در شور اول در مورخه 22/10/71 بر حفظ نام تاریخی و پرافتخارآذربایجان بر استان جدید التاسیس و تغییر نام استان آذربایجان شرقی به استان آذربایجان مرکزی بود،

و باتوجه به اینکه در شور اول تصویب کلیات لایحه مذکور این پیشنهاد به تصویب اکثریت مطلق نمایندگان رسید و اهالی اردبیل نیز در همانروز با برپایی تجمعات وسیع و خودجوش مردمی تاسیس استان جدید بنام آذربایجان شرقی به مرکزیت اردبیل و تغییر نام استان آذربایجان شرقی به آذربایجان مرکزی و به مرکزیت تبریز را با شور و شعف فراوان جشن گرفتند وعملا صحت این نامگذاری را بصراحت تصدیق کردند،

وبا توجه به اینکه اهالی شریف آذربایجان شرقی به مرکزیت تبریز، ازهمان ابتدا، تغییر نام این استان را به آذربایجان مرکزی خواستار بودند و به هنگام تصویب کلیات لایحه مزبور در شور اول ابراز موافقت وخرسندی صریح کردند،

و با توجه به اینکه بسیاری از نخبگان و فرهیختگان آزاده ایران اسلامی، درموقعیتهای مختلف از نامیده شدن استان اردبیل بنامی غیر از نام تاریخی و کهن آذربایجان ابراز تاسف عمیق کرده اند،

و با توجه به اینکه بظاهر مهمترین علت  نام گذاری استان جدید التاسیس به نام استان اردبیل  و با نامی غیر از آذربایجان، نگرانی نمایندگان مجلس چهارم از تحمیل بار مالی پیش بینی نشده برکشور بوده و در حال حاضر خوشبختانه به دلیل تقویت جدی بنیه مالی دولت این مانع مادی  کاملا رفع شده است،

و با توجه به اینکه مردم مومن وغیور آذربایجان حاضرند حتی در صورت ناتوانی مالی دولت، بخش بزرگی از هزینه های تغییر نام را  در هر دو آذربایجان تقبل کنند،

وبا توجه به اینکه اهالی شریف و عزیز استان زنجان و دیگراستانها و شهرهای (بظاهر) جدا شده از سرزمین تاریخی آذربایجان به دفعات نوستالژی و حسرت دردناک خود نسبت به خروج  تحمیلی از نام پرافتخار و تاریخی آذربایجان را در محافل و مجالس مختلف برزبان رانده، لطمات عدیده شخصیتی وضربات شدیده حیثیتی  تفریق از این نام  را بعنوان  مخل هویت اجتماعی و فردی  خود متذکر شده اند ،

وبا توجه به اینکه موضوع اعاده نام تاریخی کرمانشاهان به استان تغییر نام یافته باختران به مرکزیت کرمانشاه ، توسط  نمایندگان مجلس چهارم بعنوان تجربه عملی مهم و مستندی در معرض دید ما  قرار دارد،

وبا توجه به اینکه در مجلس ششم به هنگام  طرح لایحه تقسیم استان خراسان به سه استان بر اهمیت حفظ نام تاریخی این استان  توسط دولت و مجلس کرارا  تاکید شده و به همین دلیل استانههای جدیدالتاسیس با نامهای خراسان شمالی،خراسان رضوی و خراسان جنوبی تشکیل شده است!  

 

ما اهالی استان امروزین اردبیل ،مجدانه و مصرانه خواستار اعاده نام ابدی آذربایجان براین استان بوده به صراحت اعلام می کنیم  هرگز و هرگز نمی توان نام مشعشع و در واقع ناموس مقدسی را که با هستی معنوی ومادی آذربایجانیان عجین شده و طی اعصار و ادوار ماضی از دالانهای حوادث شگفت انگیز و وقایع تعیین کننده تاریخی بسیار سربلند و مقتدر بیرون آمده وخلاصه و عصاره  زبان ، تاریخ، مفاخر، فضایل، هنر،هویت، عواطف، روحیه، مدنیت و تمدن درخشان بخش  وسیع و شناخته شده ای از کره ارض بوده را به دنبال چند ساعت مناظره میان وکلای موافق و مخالف  مجلس و نیز اعمال نظر برخی از افراد ، بظاهر به خاطر تحمیل برخی هزینه های ناچیز مادی نادیده گرفت و به این ترتیب از یکسو خسارات معنوی عظیمی به هویت قریب به 7/1 میلیون شهروند متدین ، رشید و عزیز این بخش از آذربایجان ایران و نیز بیش از 30 میلیون انسان آذربایجانی در کل کشور  وارد کرد و از سوی دیگر پاره ای جدید از جان ِآذربایجان  را جدا نمود !

امضا کنندگان این فراخوان ازعموم اهالی متدین وشریف استان اردبیل، مردم مومن و غیور آذربایجان و ملت مسلمان وآزاده ایران اسلامی می خواهند تا نسبت به اعاده نام ابدی آذربایجان بر استان اردبیل در قالب نام آذربایجان شرقی و تغییر نام استان آذربایجان شرقی به استان آذربایجان مرکزی  جدا تشریک مساعی کرده از بذل مساعدتهای معنوی خود مطلقا دریغ نورزند.

۱-   کمیته اعاده نام ابدی آذربایجان بر استان اردبیل(کمیته اعاده نام)

اردبیل اوستانینا آذربایجان ابدی آدینین قایتاریش کمیته سی(قایتاریش کمیته سی)

آزاد.اکبر| آذردخت. عقیل | آذری. باب الله | ارشادی فرد. عادل | امامی زاده. غفور | ایرانی. عادل | بابایی. اسلام | براتچیان. طاهر | پورصادقی. مرتضی | حسن زاده. محمد | حسینی. سید جلیل | درگاهی. وحید| دلخون. جواد| راشدی . حسن | زحمت دوست. سلیم | سلیمانی. علی | صمدلی. فرزاد | عبادپور. ایواز | عباسیان. روح الله | عزیزی . عبدالله | علیزاده آذر. یوسف | فروزنده. نیکروز | قربانی. اکبر| لسانی. عباس| مقدسی. جلیل| ممیزاده. عباد| موغانلی. سعید| میرزایی. شهرام | نادعلی. پیام | نجاری. سعید| نظری. علی| نعیمی. کمال | نعیمی. مهدی| وقری. غفار | کریمی. میهن| کیشی زاده. آتیلا

 2-  جمعی از فعالان فرهنگی و اجتماعی استان اردبیل

 این بیانیه توسط 303 نفر از مردم محال اردبیل،خلخال، خیاو و مغان امضاء شده است. امضاء کنندگان عبارتند از:

ابراهیم زاده.قربان

ابراهیم زاده. حسین

ابراهیمی. بیت الله

ابراهیمزاده.موسی الرضا

ابراهیمی. پریسا

احمدی.فریبا

آذرپور. پیمان

آذرپور.احمد

آذردوخت.عقیل

آذری. باب الله

ارشادی فرد.عادل

آزاد.اکبر

آزادی.اکبر

استوار.رضا

اسدپور.علیرضا

اسدوند .سجاد

اسدوند.شهرام

اسدی . حسن

اسدی.عسکر

اسمعیلی پور.غلام حسین

اشرفی.هدایت

اظهری.اسماعیل

افسری.علیرضا

افوار. شهرام

اقبالی .افشین

اقبالی .بیژن

امامیان.عباس

امامی زاده.غفور

انوشیروانی.بهزاد

ایران نژاد.مجید

ایرانی.عادل

بابائی .اسلام

بابائی .جابر

بابائی .حمید

بابائی .شاپور

بابائی .عادل

باختر. سلمان

باقری .اباسلت

بالایی.حسن

براتچیان .طاهر

بزرگی.امیر

بهپور.حبیب

بیگ میرزائی .افشین

بیکس. محمد علی

بیکس.سیامک

بیکس.هوشنگ

پارسایی. زینب

پور صادقی . مرتضی

پوراصغر.نعمت

پولادلو.ایوب

پیام  .نادعلی

ترابی .غلامرضا

تقاعدی.آراز

تقوی.جلال

تنها. شهروز

جامعی.علی

جباری .فریدون

جدی .اکبر

جدی .بابک

جدی .منصور

جعفرزاده .ابراهیم

جعفری .محمد

جعفریان. رحیم

جلامت. حبیب

جلامت. زهیر

جمشیدی.فاطمه

جهانگیری .صادق

جهانگیری. هادی

جهانگیرزاده. رامین

جهانگیری.شهروز

جوادزاده. اکبر

جوادی. جواد

جوادی. حسین

جوادی. داود

جوانی.عسکر

چراغعلیزاده. فریدون

حاجی زاده. رحیم

حسن پور.حسین

حسن زاده. احد

حسن زاده.رضا

حسن زاده.محمد

حسین .پور سلمان

حسینی. سید جلیل

خالقی مقدم.مجید

خان احمدی. بهنام

خانی .بهرام

خاوندی.پیمان

خاکپور.حامد

خدا دوست .ابراهیم

خداوردی.عبدالله

خدمتی. یاور

خسروانی.بهزاد

خیری. رحمت الله

دادور.شفیق

دراز شمشیر.ناصر

درازشمشیر.رضا

درازشمشیر.علی  

درازشمشیر.نادر

درآبادی.احمد

درگاهی.وحید

دلخون. جواد

دلگرمی.امین

دهقان. محمد

دواری .ناصر

دولتی .یاسر

دیانت .سلیم

ذبیحی .روح الله

راشدی. حسن

راشدی. بابک

راعی.سعدالله

رجبعلیزاده.عباس

رجبعلیزاده.محمد

رزمجو. ناصر

رزمجو.اسلام

رزمجو.مهدی

رزمی.محمد

رشادی.میرحجت

رهبر.سید کریم

رهنما.مالک

روح بخش .اکبر

روح بخش .غفور

روحی. حسن

روحی .محمدحسین

روحی.محمد

ریحانی .ایرج

ریحانی. مهدی

زارعی.علی

زاهدی.حوریه

زحمت دوست.سلیم

زندی .فخرالدین

زندی .فرزاد

زیادزاده.پیمان

ساسانیان.حبیب

سبحانی .بهروز

سبحانی .حسن

سبحانی.جعفر

سبحانی.نورالدین

سپهرنیا.محسن

ستاری.محمد

سعادتی. رحیم

سعیدی.مهین

سفیدی .علی

سقزچی.صادق

سلمانی.جعفر

سلیمانپور.علیرضا

سلیمانی .علی

سلیمانی.حسن

سلیمی. عبدالله

سیابی گرجان .پرویز

سید حاتمی. سید سجاد

شامی نژاد.مجید

شکاری.عباس

شکری .امید

شیران .محسن

شیرعلی نژاد. روح الله

شیرین زاده.کامل

شکرزاده.شهریار

شیرین زبان.علی

شیرینی.بهلول

صادقی مغانلو.علی

صادقی. رامین

صمدلی .فرزاد

طالبی . رجب

عباد پور.ایواز

عباس زاده. ناصر

عباسزاده. بهروز

عباسی.علی

عباسیان آذر. ابراهیم

عباسیان. روح الله

عباسی.حسین

عبدالله نژاد.علیرضا

عبدی.شاپور

عزیزی. عبدالله

عزیزعرب.رحیم

عشقی. لطیف

عشقی.پرویز

عظیمی.عیسی

عظیمی.فرامرز

عظیمی.مارال

عظیمی.یونس

علیزاده .رسول

علیزاده .رشید

علیزاده .عباس

علیزاده آذر .یوسف

علیزاده. هاشم

علیزاده. یوسف

علیزاده.قادر

علی نژاد.ابوالفضل

غفاری.عباس

غفاری. فاطمه

غفاری.حسن

فتاحی.زینب

فتاحی.نوروز

فتحی.فریبا

فرجی.داود

فرجی.رقیه

فرحزاده. وجیهه

فردی.سهند

فرزانه وش .عادل

فرهودی.وحید

فروزنده. نیکروز

فرید.احد

فکوری.هانیه

فیضی. یعقوب

قاسمی .سلیم

قاطع .کریم

قربانزاده. جعفر

قربانفر .حشمت

قربانی.اکبر

قنبری .فرشاد

قوجا بیگلی.دادمان

کریمی .میهن

کریمی.ولی

کیشی زاده. آتیلا

لسانی .عارف

لسانی. رضا

لسانی. علیرضا

لسانی.عباس

لسانی.علیرضا

مبتدی. سیامک

محبی .مرحمت

محرمی.نبی

محمد .پور مهدی

محمدپور. کیومرث

محمدی آذر.رحیم

محمدیان.امید

محمدیان.حدیثه

مرادی .احمد

مرادی .ماشاء الله

مرادی. غفور

مرادی. بخشعلی

مرادی. رسول

مرادی.علی

مرادی. حبیب

مرادی.صمد

مرادی.کمال

مسیحی .بهروز

مسیحی .رقیه

مطلوبی.حسن

معینی .مسام

مقدسی .جلیل

مقدم. امیر حسین

ملا زاده .مسعود

ملکی.بهزاد

ممی زاده.عباد

منشی نژاد. بیت الله

مهدی نیا. حسن

مهدی نیا. غلامرضا

مهدیزاده.آناهیتا

مهری .برات

مهیمن.علی

موذن .یعقوب

موسوی. حبیب

موسوی.میر فاضل

موغانلی.سعید

میرزایی.شهرام

میرزایی. سیامک

میرزایی.بهرام

میرزایی.جعفر

میرزایی.موسی

میرشمس.فریدون

نادری . رسول

ناصح. حیدر

نجاری.سعید

نجاری.بهمن

نجفی .احد

نصرت پور.شکور

نصیحت پذیر.اسماعیل

نصیری .جمال

نصیری .محمود

نصیری. حسن

نصیراوغلی. بهنام

نصیریان.(مرحوم) محمدرضا

نظری .علی

نظمی. سکینه

نعمتی .حسین

نعمتی .علی

نعمتی .محمد

نعیمی . کمال

نعیمی .مهدی

نعیمی قدیم.لطیف

نعیمی.محسن

نقیب.اسد 

نوبخت.اسلام

نوری .قدیر

نوری. زاهد

نوری. واحد

نیرومند. مجتبی

نیرومند. مرتضی

هاشمیان. حجت

هشیار.یوسف

وطن خواه.فرهاد

وقری.غفار

وقری. بهزاد

ولی پور.نادر

ولی پور.ناصر

ولینژاد. بهبود

یوسفی. اکبر

یوسفی. محمد

کاظمی. محمد

کاظمی.بهنام

کیشی زاده.آتیلا

یونسی.وحید

یک وبلاگ ناشناس نوشت: ایواز طاها نویسنده‌ی پان‌تركيست

وبلاگ آذربایجان نیوز که معلوم نیست نویسنده‌اش کیست، (البته حامیانش دانند و ما هم خیلی بی‌حدث و گمان نیستیم!) با زبانی شکسته و بسته و سراسر آکنده از ناسزا و البته در جایی با شش علامت تعجب! در تاریخ 26 Oct 2006 درباره‌ی اینجانب نوشت:

یک نشریه قومگرای افراطی ترک گرا که ارتباط نزدیکی با ترک گرایان افراطی جمهوری آذربایجان دارد / از اورهان پاموک نویسنده ترکیه ای که بخاطر تایید نسل کشی ارامنه و حمایت از سلمان رشدی مرتد نویسنده کتاب آیات شیطانی / جایزه صلح نوبل دریافت کرده است / تجلیل کرد و از وی خواست به اصطلاح مشکلات آذریهای ایران و مساله قره باغ را نیز در سطح جهانی مطرح کند!!!

ایواز طاها نویسنده پان تركيست كه نام اصلي او عظيم عبادپور است مدير مسوول نشریه قومگرای افراطی ” یارپاق ” ( که در ایران منتشر می شود) در نامه ای سرگشاده به اورهان پاموک نوشت: اعطای جایزه صلح نوبل ادبیات به شما همگان را خوشحال کرد. این جایزه به معنای ارجگذاری به وجدان یک ملت در سطح جهانی است و بی تردید به ترجمه و مطالعه شدن کتب و آثار تمامی نویسندگان ترک در سطح دنیا کمک خواهد کرد.”

خبرگزاری اینترنتی مدیافوروم جمهوری آذربایجان امروز پنجشنبه با انتشار بخشهایی از خواسته این نویسنده ترک گرای افراطی برای به اصطلاح طرح مشکلات آذریهای ایران / افزوده است: ایواز طاها (عظيم عبادپور)کارشناس فلسفه و شاعر و حکایت نویس است!!!!!!. در سال 1990 نشریه “یول” را منتشر کرده است و بعدها سردبیری نشریه ” شهریار ” چاپ جمهوری آذربایجان را به عهده داشته و همچنین مجله ” جهان ” را در اینجا منتشر کرده است و از سال 2004 نیز مدير مسوولي نشریه ” یارپاق” را در ایران به عهده دارد. “

گفتنی است انتشار مثبت درخواست این روزنامه نگار دمدمی مزاج و قومگرا از اورهان پاموک در رسانه های باکو برای طرح به اصطلاح مشکلات آذریهای ایران در شرایطی است که همین رسانه های باکو به شدت از اورهان پاموک به علت تایید نسل کشی ارامنه انتقاد و تاکید کرده بودند که غرب بخاطر تایید نسل کشی ارامنه به اورهان پاموک جایزه نوبل ادبیات را اعطا کرده است.

اکثريت همين رسانه های باکو به حمایت اورهان پاموک از سلمان رشدی مرتد نویسنده کتاب ضاله آیات شیطانی اعتراضی نکرده اند.

قیسا سئچمه‌لر: بابک آدی و خیلافت قورخوسو

بابك 223–جو آي ايلينده [هجری قمریده] اؤلدورولور، آنجاق اونونلا باغلي بيلگي‌لري ايلك كز «واقد بن عمر» توپلايير. بو بيلگي‌لري، «يعقوب بن‌ النديم» باغداددا 377 ـجي آی ايلی ترتيب ائتدييي تانينميش «الفهرست» اثرينه كؤچورور. سونراكي تاريخچي‌لر، بو قايناغا داياناراق، خرمي‌لر دیرهنیشینی ايشيقلانديرماغا باشلاييرلار. بو يوزاَللي ايلده، خلافتين قورخوسوندان بابكين آدي هئچ بير يازيلي قايناقدا چكيلمير. بو ايسه خلافتين اويدوردوغو يالان‌لارين گئرچك گؤرونمه‌سينه يارديم ائدير. بونونلا بئله، 150 ايلدن سونرا يازيلماغا باشلاشميش اثرلر ده، مين بير گئجه ناغيل‌لارينا بنزه‌يير. «خواجه‌ نظام الملك»ـون «سياستنامه»سينده و «ياقوت حموي»نين «معجم الادبا» اثرينده، بابكين قيزلاري باره‌ده يازديقلاري آلچالديجي ناغيل‌لاري، بو اوزون سوره سوسقونلوغون بير سونوجو كيمي باشا دوشمك اولار.

قایناق: بابك و 150 ايل سوسقونلوق / ایواز طاها

نئجه یازاق: دئيه/ دئيه‌­دئيه | ایواز طاها

ـ سئوير­م دئيه­­‌دئيه گلدي.

ـ سئوير­م سئوير­م دئيه گلدي.

يوخاريداکي جوٍمله­‌لرين هر ايکيسي دوزگون‌­دور. کوٍتله آراسيندا بيرينجي جومله ياييغين اوْلسا دا، کلاسيک متن­‌لرده ايکينجي فوْرما داها چوْخ گؤزه چارپير. أليف قاش‌‌لاريني چاتار؛ کيپرييي سينه‌­مه باتار؛ حاق أل‌­لري قلم توتار؛ يازار أليف‌­أليف دئيه. (يونس أمره) شاعير، سوْن ميصراعني «يازار أليف دئيه‌­دئيه» يازا بيلردي.

“نئجه یازاق” کیتابیندان

بیلیم دیلی اؤلدورور، شعر ایسه دیلی دیریلدیر | ایواز طاها

دوخسانینجی ایل‌لردن بری، شعریمیزده «نورمال دیله قارشی عصیان» آدلاندیرا بیله‌جه‌ییمیز بیر دوروم یارانیب: یئنی سؤزجوک­لر قوندارماق، آلیشمادیغیمز سؤزبیرلشمه‌لرینی گئنیش اؤلچوده قوللانماق، ترجومه‌دن گلمه یازی طرزی، آیری دیل‌لردن آلینما ایمگه‌لر و باشقا دیل‌لرده دوشونوب اؤز دیلیمیزده یازماق. ایندی شاعیرلر یئنی دیل قوندارماقدا بیربیرینه آمان وئرمیر. بو، بیله­رکدن دیله قارشی پلانلاشدیریلمیش قورغو [توطئه] دئییل، شعرین نئجه‌لییی ایله اوستاوسته دوشن بیر داورانیش‌دیر. باشقا سؤزله، بئله دئمک اولماز کی، کیمسه دوروب قصدَن  دیلی پوزماغا قورشانیب­. بئله­‌دیرسه بیز نه­‌دن نیگرانیق؟

صؤحبت نیگرانچیلیقدان گئتمیر، شعرین تاریخی قونوموندان [جایگاهیندان] گئدیر. ایندیکی زامان کسیمینده نورمال دیلین ایشله‌یی اولمادیغیندان، او، گوندن‌گونه آریقلاییر. بیز شعرین اعجازلی ماهیتی ایله بوردا قارشیلاشمالیییق: شعر بو آریقلاما گئدیشینه قارشی چیخمالی‌دیر. شاعیر بوردا اؤز دیلینی، قازاندیغی تجروبه‌لرین ایفاده­‌سی گوجونه گئنیشلندیرمه‌لی‌دیر. آمما بئله اولمور. او، تجروبه‌لرینی اونودور، و دیلی دیلین اؤزو اوچون گئنیشلندیرمه‌یه چالیشیر. دیل‌له تجروبه‌­نین آراسیندا یارانان چات‌لاردا دوغولان شعر، دیلی اؤز نسنه‌سینه [اوبژه‌سینه] چئویریر. قیر ساققیز اولوب نسنه‌لرین یاخاسینا آسلانمیش اؤلو سؤزلر.

اؤرنه­‌یین: اون دوققوزونجو یوز ایللییین رومانتیک شعرینده، دویغولارین تَرّنمونه اوستونلوک وئریلیردی. بو، عادی دویغولار دئییلدی، دیلی شعر گؤرکمینده جانلاندیرماغا یارایان اینجه و اؤزه‌­ل حیس‌لریدی. آمما او عصرین سون‌لاریندا، اؤزه‌للیک‌­له مالارمه‌دن سونرا، دیلین اؤزو ایله اوغراشماق و یاشام سیناق‌­لارینا تام سایماز یاناشما مسئله‌سی قاباغا گلدی. دیل آماجا چئوریلدی. اوردا سیز دئیه­‌ن چتینلیک یارانمادی، آمما بیزده بو پروبلئم گرگینلیک اؤلچوسو آلیر. نییه؟ باخانداکی شاعیریمیزین دیلده گره­‌ک­‌لی باجاریغی یوخدور، دیلین اینجه‌لیک‌لری ایله یئترینجه تانیش دئییل، داها دیل تکجه آماجا چئوریلمیر، اویونجاغا چئوریلیر. سونوجدا بئله بیر دیل، آنجاق سئوگی مکتوب‌لارینا یاراییر، بلکه اونا دا یارامیر.  بس شعر هانسی آنلامدا دیلین ضعیفله­مه گئدیشینه قارشی چیخیر؟  

توپلومدا سوره‌ک‌لی اولاراق دوغال [طبیعی] بیر دیل وار. شعرین دیلی بو دوغال دیلین بیر اوجوندا دایانیر، بیلیمین دیلی ایسه اوبیری اوجوندا. بونلارین هر ایکیسی دوغال دیلی پوزماق‌لا اينکشاف ائدیر. شعر، دیلی چوخالدیر، گوجلندیریر؛ بیلیم ایسه دیلی آزالدیر، آریقلادیر. نیچه­‌دن اؤنجه‌کی فیلوسوف‌لار عمومیت‌له ائپستئمولوگییایا [معرفت‌شناسی‌یه] قاتلاشمیشدیلار، و پوزیتیو بیلیمی توجیه ائتمک ایسته‌ییردیلر. باشقا سؤزله، فلسفه چالیشیردی کی، بیلیمین اوبیئکتیولیک [عینیت] ادعاسینی ثبوتا یئتیرسین. بونو دا آیدین بیر دیلی اورتایا قویماق‌لا، یا دا ائله بیر دیلی قوندارماق‌لا گئرچکلشدیرمک ایسته‌ییردی.

بو گئدیش ایییرمینجی یوز ایللیکده ده سوردو. «کونکرئت علمی دیل»ین آختاریشی، سؤیله‌­نیلن گئدیشین پارلاق گؤستریجی­سی ایدی. ویتگئنشتاین دئییردی کی، دیلده آنلاشیلمازلیق اولماسایدی، فلسفه آدلی دوشونجه ساحه­‌سی یارانمازدی. فلسفه، دیلده­کی آنلاشیلمازلیق‌­لارین چاتیندا یارانیر. بونا گؤره، بیلگین­‌لر چالیشیردیلار هر شئیه آیدینلیق گتیرن بیر دیل آختاریب، تاپسینلار. تجروبی علمین سون آماجی، نسنه‌لره ان دقیق آدقویماق، و اَن آیدین آنلاییش‌لارا وارماق‌دیر.

عادی و نورمال دیلده هر سؤزجویون نئچه‌نئچه آنلامی وار، آمما علمی دیلده بو آنلام‌لارین سایی بیره ائندیریلمه‌لی ایدی: بیر سؤزجوک، بیر آنلام. بو گئدیشی ائندیرگه‌مه  reduction آدلاندیرا بیله‌ریک. بیلیم ساحه­‌سینده باش وئرمیش بو گئدیشه شعر قارشی چیخیردی. شعر «بیر سؤزجویه بیر آنلام» پرینسیپینه قارشی چیخماق‌لا کیفایت‌لنمیر. عادی دیلده­کی آنلام‌لارین سایینی داها دا آرتیرماق ایسته­‌ییر. ایییرمینجی یوز ایللیک‌ده، بیر چوخ فیلوسوف‌لار دیلین بوجاغیندان باخاندا «شعر»ی «بیلیم و فلسفه» ایله قارشی قارشی­یا قویوردولار. سؤیله‌­دیییم کیمی، باشلیجا ادعا بو ایدی: بیلیم و فلسفه، دیلی دارالدیر، شعر ایسه گئنیشلندیریر. بیلیم و فلسفه، دیلی کانکرئت‌لشدیریر، شعر ایسه اونون آنلام قات‌لارینی آرتیریر، آنلاشیلمازلاشدیریر. پول ریکور بو جبهه‌ده دایانیر.

پول ریکورا گؤره، شعر دیلین دوزه‌نلییینی قورویور. بیزیم اویغارلیغیمیزدا ان قورخونج اوچوروم دیلی دوشکون سویه­یه آلچالتماقدیر: دیلی نسنه‌لره و اینسان‌لارا گؤزتچی آراجینا چئویرمک. دیل، بوتونلوک‌له آراجا چئوریلدیکده داها ایره‌­لی گئده بیلمه‌­یه­‌جک. گادامئر بونو سؤزجوک‌لرین گؤسترگه [دلالت] سویه‌سینه ائنمه­‌سی آدلاندیریر. سؤزجوک‌لری صرف گؤسترگه سانماق اونلاری سابیق گوج­لریندن محروم ائتمک، اونلاری صرف آراجا چئویرمک­دیر. سیز، ایکی یول آیریجیندا یانان قیرمیزی ایشیغا تکجه سوروجولری دایاندیران آراج کیمی باخسانیز، اونو اؤز گئرچک ماهیتیندن بوشالداجاقسینیز. بو دا کؤهنه تصوره قاییتماق‌دیر: سؤزجوک دوشونجه‌نین آتی‌دیر، قولودور، آراجی‌دیر. بئله‌لیک‌له ده سؤزجوک دوشونجه‌دن آیریلیر، یالنیز نسنه‌لره موداخیله آراجینا چئوریلیر.

دیلین توتالقالاشماسی [اینسترومئنتاللاشماسی، ابزارلاشماسی] چاغداش اینسان یاشامیندا اَن تهلوکه­‌لی یؤنه‌لیشدیر. بیز ایندی آزقالا تک‌اؤلچولو [یک بُعدی] بیر دیل‌له اوزله‌شیریک: بیلیم و تکنولوژی دیلی. بیلگی‌سایار دیلینی گؤز اؤنونه آلدیقدا  قوندارما بیر دیلی گؤروروک. بو دوروم دیلین زنگین‌لیک و چئشیدلی‌لییینه قارشی چیخیر. بیر داها وورغولاییرام، دیلین اؤزه­‌للیک‌لریندن بیری ده اونون چئشیدلی‌لییی‌دیر. آنلام و سؤزجوک آراسیندا بیره‌بیر ایلگی یوخدور. بیر سؤزجوک اوچون بیر نئچه آنلام اولمالی‌دیر. بو اؤزه‌للیک قارشیلیق‌لی آنلاشیلمازلیغا ندن اولورسا دا، دیلی زنگینلشدیریر. شعرله فلسفه، شعرله بیلیم، ائله محض بوردا اوزاوزه دایانیرلار. بیلگین‌لر باجاردیقجا آنلام چئشیدلی‌لییینی آزالتماق ایسته‌ییرلر، هر سؤزجویو اؤز ایشله‌یینه، بیرجه آنلامینا محدودلاشدیرماق ایسته‌ییرلر، آمما شاعیرلر ترسه دوشونورلر، عکس یؤنده یورویورلر. شعرین گؤره­وی اودورکی، هر بیر سؤزجوک یئنی‌یئنی آنلام قازانسین.

بو، البته دوغال دیلی پوزماق دئمک‌دیر. مدرن شعر دئمک اولار کی، لئکسیکانی [نحوی] یئنی‌دن قورور، یئنی تجروبه­لری (یا دا أسکی تجروبه‌­لری یئنی‌دن) یوزماق اوچون یئنی سؤزجوک‌لر یارادیر. بیلیم، اؤزو ایله نسنه‌­لر آراسینداکی اوچورومو آرادان قالدیرماق‌لا اینسان و طبیعته موداخیله ائدیر. لاکین، سوء­ایستیفاده‌چی دیلین گیزله‌دییی گونده‌لیک سیناق‌لاری یئنی‌دن حضورا چاغیرماق شعرین گؤره‌­وی­‌دیر. شعر بیر یاندان سیناق‌لارین اونودولموش قات­‌لارینی آچیر، او بیری یاندان ایسه دیلین ایلگیسینی نسنه‌لر و رئاللیق‌لارلا قیریر. شعر، بیلیم‌له نسنه‌لر آراسینداکی اوچورومو گئنیشلندیریر. آخی بیگین‌لرین نظرینجه، «رئاللیق، ألیمیزده اویونجاق ائده­‌جه­‌ییمیز نسنه­‌لردن باشقا بیر شئی دئییل.»

سؤزومون اولینه قاییدیرام. نورمال دیلی پوزماق هوسی، شعرین قان داماریندا یئرله­‌شیر. آمما نئجه­‌کی شاعیر اؤز سؤزونو گؤزه‌للیک قایدالارینا سؤیکه‌نه‌رک دئمه­‌لی، مضمونا دوزگون فورما سئچمه­لی‌دیر، دیلی پوزوب گوجلندیرمک اوچون ده دیل قایدالارینی دریندن اؤیرنمه‌لی، گیزلین قات‌لارینا دالمالی‌دیر.

 _____________________

 بو ماتئریال «شعر وارلیغین ائوی‌دیر» کیتابی‌نین بو یاخینلاردا ایشیق اوزو گؤره‌جک ایکینجی باسقی‌سیندان ایختیصارلا آلینمیشدیر.‌

بيگانه‌اي در وطن / ايواز طاها

جستاري درباره‌ي غيبت محمد فضولي از ادبيات معاصر آذربايجان

در اين گفتار در پي بررسي ميزان نفوذ و تأثير مولانا محمد فضولي در ادبيات معاصر آذربايجان نيستم، بلكه مي‌خواهم بيشتر به تفاوت‌هاي بنياديني كه در جانمايه‌ي آثار فضولي و ادبيات معاصر وجود دارد به اجمال بپردازم. مي‌گويند كمتر شاعر آذربایجاني را مي‌توان يافت كه استقبالي از اشعار فضولي نكرده باشد. درست می‌گویند. به علاوه ادّعاي شماري بزرگ از شاعران و نويسندگان مبني بر پيروي‌شان از فضولي، حكايت از آن دارد كه اين شخصّيت بزرگ با استقبال فراوان روبروست. اين ادعا، هم به خاطر حجم نوشته‌ها و تحليل‌هاي آثار وي صحت دارد، هم به گواهي انبوه اشعاري كه به پيروي‌اش، به ويژه در نوع غزل، سروده مي‌شود. با اين همه، اگر بخواهيم سهم واقعي تأثير وي را در پسينيان ارزيابي كنيم جز شکوه و افسوس بهره‌ای نخواهیم برد. زیرا اگر در پي جستجوي رگه‌ها و نشانه‌هاي او در زيرساخت ادبيات معاصر برآييم، حضور وي را به همان نسبتي كه اغلب ادّعا مي‌شود، نخواهيم يافت. حال پرسش این است: آيا اين شخصيّت بزرگ در تكوين ادبيات نوين آذربايجان، خواه در شكل و خواه در مضمون، تأثيري شگرف و بي‌رقيب دارد؟

پيداست كه حضور فضولي را نمي‌توان صرفاً با شمارگان كتاب‌ها و تنوع پيكره‌هايش مسجل كرد. و يا آن را با احتساب تعداد ميادين، خيابان‌ها، موزه‌ها، پارك‌ها، سالن‌ها، مؤسساتي كه به افتخار وي نامگذاري شده‌اند، و يا حتي با شماره‌ي آهنگ‌هاي موسيقي سنجيد. افزون بر آن، تداوم غزل و قصيده و قطعه و مربع و مخمس و ديگر قوالب شعر عروضي در ادبيات معاصر نيز نمي‌تواند به حساب فضيلت و سيطره‌ي مكتب شعري او نوشته شود. بلكه ميزان تأثير وي در تكوين ادبيات نوين را بايد در حوزه‌ي زير‌ساخت فلسفي اشعار، جهان‌بيني شاعر، و عناصر تخيّل، عاطفه، موسيقي، كلام و زبان ارزيابي كرد. من در اينجا به دليل ضيق مجال پس از اشاره‌ي كوتاهي به ديدگاه وي در باره‌ي زبان، به مباني فكري‌اش مي‌پردازم و از عناصر ديگر درمي‌گذرم.

فضولي در ادبيات معاصر با محبت و غفلت افراطي و به گونه‌ي متضاد استقبال شده است. پيروان وي به ويژه در قرن بيستم، زبان او را به وام گرفته و انديشه‌ها و مضمون اشعارش را بي‌تشريفاتِ خاصّي به ژرفاي گذشته بدرقه كرده‌اند. از اين رو در كنار گرايش به زبان آهنگين او، سكوت معني‌داري در باره‌ي مباني افكار و انگيزه‌هاي شيدايي‌اش حاكم بوده است. استقبال از زبان رسا و استوار فضولي دليل ساده‌اي دارد و نيازمند تحليل‌هاي پيچيده‌ي زبانشناختي نيست. در كنار شاعراني چون نظامي گنجوي، جلال الدين قونوي، قطران و صائب تبريزي، كه توان يا امكان يا فرصت پرداختن به زبان تركي را نداشتند، فضولي بناي رفيعي در ادبيات كلاسيك ساخت. وي به گونه‌اي سهل و ممتنع نظم را كه به گفته‌اش در تركي دشوار مي‌نمود، همچون شكوفه‌اي كه از كاسبرگ‌هاي خارگين سرمي‌كشد، جان بخشيد.

بر خلاف بسياري از نوابغ جهان كه دركي روشن از فرآيند آفرينشِ هنريِ خويش ندارند و آثارشان را اغلب به شيوه‌ي خوابگردها مي‌آفرينند، فضولي بر اهميت كار و دشواري مسئوليتش خودآگاهي داشت. چندانكه وي عامدانه از پي تهيه‌ي مصالحي براي زبان و كشف توانايي‌ها و صيقل دادن آن برآمده بود. فضولي منظومه‌ي «ليلي و مجنون» را صرفاً به خاطر نبود چنان داستاني در كارنامه‌ي ادبي جوامع بشري نسرود، بلكه به خاطر نبود گونه‌ي شايسته‌اي از آن در زبان تركي به چنين آزمايش سخت تن در داد.

با اين همه، وي در جريان ايفاي وظيفه‌ي خويش در قبال زبان، استعداد شگفتش را در ديوان شعرش به نمايش گذارد. فضولي در قرن شانزده ميلادي يگانه شاعر زبان تركي آذربايجاني نبود؛ ماتمي، قاسمي، سروري و به ويژه ملك‌الشعرا حبيبي با وي همعصر بودند. لكن تنها او بود كه توانست در احياي زبان كاري سترگ انجام دهد و وظيفه‌اي همانند فردوسي در زبان فارسي و پترارک در زبان ايتاليايي بر دوش گيرد. همچنانکه فردوسي به ادعاي خويش عجم را زنده كرد: بسي رنج بردم در اين سال سي/ عجم زنده كردم بدين پارسي، فضولي نيز زبان تركي را پس از چندين قرن حاشيه‌نشيني به متن زندگي آورد و با روشن‌بيني تمام براي كشف لايه‌هاي نامكشوف آن اقدام كرد. تا آنجا كه شايد بي‌وجود او زبان آذربايجاني از اين غناي موجود و صورت موزون خويش محروم ميماند.

امّا اجتناب و يا غفلت از افكار فضولي و مضامين اشعارش ريشه در تحّولات عميقي دارد. بخشي از اين دگرگوني‌ها: الف‌ـ پي‌آمدِ «تمركزگراييِ دورانِ پهلوي بر محورِ تاريخِ ايرانِ باستان» بود. ب ـ بخشي ديگر برخاسته از «پيدايش و حاكميت ماركسيسم در قفقاز» بود كه تقريبا چهار صد سال پس از او ظهوري سهمگين يافت. و ج ـ گو اينكه ماركسيسم را نيز بايد نتيجه‌ي گريزناپذيرِ يك جريان درازآهنگِ تحوّلِ فكري در پانصد سال اخير تحت عنوان «نگرش تصرف‌طلبانه به طبیعت» به حساب آورد كه بي‌درنگ پس از فضولي در سرشت فرهنگ بشري در نيمكره‌ي غربي آغاز گشت.

پي‌آمدهاي اين سه عامل سهمگين‌تر از آن است كه اغلب گمان مي‌شود. زيرا به رغم فاصله‌ي بزرگِ ميان ما و فضولي،چنان مي‌پنداريم كه او را به تمامي درك مي‌كنيم و اگر اندكي دشواري در زبان او وجود دارد، آنه مبهم ددآشنايي با زبان‌هاي فارسي و عربي از ميان برمي‌خيزد. امّا واقعيت اين است كه منظومه‌ي فرهنگي موجود، داراي چنان ويژگي‌هايي نيست كه بتوانيم با فضولي و ديگر آثار كلاسيك وحتي با متن‌هاي تاريخي، تماس بلاواسطه برقراركنيم. در اينجا عوامل يادشده را به اختصاربررسي مي‌كنيم.

تمركزگرايي سياسي و تُرك‌ستيزي

درجنوب آب‌هاي ارس فراموشي فضولي از طريقِ اِمحايِ نسبيِ زبانِ نوشتاريِ ترکی آذربايجاني ممكن شده است. به اين معني كه پيدايش دولت پهلوي و رويكردهاي فرهنگي اين خاندان، نقش عامل مضاعف را دربيگانگي با فضولي بازيكرده است.

پيداست كه تركان خود دودمانِ هم‌نژادشان «قاجار» را برانداختند. صرف نظر از هذيان‌هاي آريايي كه در دوره‌ي پهلوي به پشتوانه‌يِ قدرتِ مركزي در كسوتِ فرهنگِ عمومي پديدار شد، قاجارستيزي سياستي بود كه در قرن بيستم همه‌گير شد. در جريان اجراي اين سياست جديد، همه‌ي مظاهر غيرآريايي، به ويژه نمادهاي توراني، اهريمني انگاشته شدند. ترفه آنكه نژاد فارس كه از زمان غزنويان تا قاجاريه ـ به جز دوره‌ي كوتاه زنديان ـ به حاشيه‌ي تاريخ رانده شده بود، توان آنرا نداشت كه براي آرياگرايي خويش چنين مشروعيتي فراهم آورد. بلكه اين مشروعيت با انقراضِ سلسله‌ي تركان به دست خود تركان محقق گرديد. پيداست كه نطفه‌ي فروپاشي قاجاريان به دست مجاهدان تبريزي درجريانِ انقلابِ مشروطيت بسته شد. رويدادي كه در نهايت هم قاجاريان را در كام خود كشيد و هم مخالفان آنها يعني مشروطه‌خواهان را. ستارخان كه از تبريز براي درهم كوبيدن استبداد صغير به تهران يورش برده بود، قربانيِ منافعِ روس و انگليس شد. و احمد شاه، پادشاه تضعيف شده‌ي قاجار، جاي خود را به رضا پالاني داد. رضا كه فاميل پهلوي را از محمود پهلوي تبريزي به عاريت گرفته بود (ملك الشعراي بهار، احزاب سياسي، 69) ، به پادشاهيِ ممالكِ محروسه رسيد. و پس از آن بود كه به هدف يكسان‌سازيِ فرهنگي بر همه‌ي نشانه‌هاي توراني و بر همه‌ي اقوامِ غيرهمنژادش تاخت و همه‌ي زبان‌هاي رايج در ممالك محروسه را كه تازه نام ايران گرفته بود، به سود زبان فارسي تارومار كرد.

زبان تركي به عنوان زبان پرشمارترين قوم ممالك محروسه از دايره‌ي اين يكسان‌سازي كه با جشن كتاب‌سوزان آذر 1325 (دسامبر 1946) به اوج رسيد، بيرون نماند. در نتيجه، محمد فضولي و ديگر شاعران كلاسيك آذربايجاني در گستره‌ي وسيعي از قزوين تا مغان، و از اروميه تا همدان به «غريبي در وطن» مبدل شدند. در وطنِ معنويِ فضولي ده‌ها ميدان و خيابان را به افتخار سعدي و حافظ نام گذاشتند و پيكره‌ها برافراشتند. اما او حتي نامي از كتابخانه‌ي دورافتاده و محقري را به ارث نبرد. گرچه ديوان فضولي هيچگاه زندگي خصوصي آدميان در تبريز و اروميه و اردبيل و زنجان و همدان را ترك نكرد، اما راهبرد فارسي‌كردنِ اجباري، روزنه‌هايِ ورود او به كتاب‌هايِ درسي، كانون‌هاي رسمي و پژوهشي، مطبوعات، و رسانه‌هايِ ديداري و شنيداري بست.

اينكه كدام دلايل تاريخي به غربت معنوي فضولي، بزرگترين نماينده‌ي شعر آذربايجاني، انجاميده است، نيازمند پژوهش‌هاي مردافكن است. با اين همه، بخشي از دلايل مذكور كه در حوادث و التهاب‌هايِ سياسيِ پنجاه سالِ اخير نهفته است، چندان پوشيده و پيچيده نيست. در واكنش به تلاش‌هاي احياگرانه‌ي حكومت پيشه‌وري درباره‌ي زبان تركي، تا به حال نوعي سياستِ يكسان‌سازيِ رسمي كمر به نابودي زبان و فرهنگ آذربايجاني بسته است. اين سياست كه تنها به مدد بازوي حكومت مركزي قابل اجرا و تدوام است، در زمان محمد رضاشاه پهلوي دنبال شد و بعد از انقلاب 1979 نيز به جز برهه‌ي كوتاهي با نرمي خاص فراموش نشد. چنين برمي‌آيد كه اين سياست به انگيزه‌ي مبارزه با آنچه تجزيه‌ي ايران لقب گرفته است، حتي در جريان «اصلاحات» نيز مورد تجديد نظر واقع نشد. زيرا در دوره‌ي اصلاحات كه از سال 1997 به رهبري محمد خاتمي و يارانش آغاز گرديد، بيشترِ روشنفكرانِ اصلاحگرايِ ايراني چندان تمايلي به احياي حقوق اقوام نشان ندادند. زيرا براي روشنفكراني كه در ساختار استبداد زده و خشونت‌آميز يك قرن اخير پرورش يافته بودند، حقوق بشر معناي ويژه‌اي داشت و تنها در چهارچوب فرهنگي كه پيشاپيش به ضرب سرنيزه‌ي شاهنشاهي عمومي شده بود، تحقق يافتني مي‌نمود.

فرهنگ عمومي، اگر چنين اصطلاحي را بتوان در ايران صحيح دانست، جنبه‌هاي بسياري دارد. اين فرهنگ اغلب به مدد برنامه‌ريزي از بالا، رسانه‌ها، نظام آموزش، و تزريق يارانه‌هاي فرهنگي گسترش يافته، و همچون ديگر اقوام، بر جامعه‌ي آذربايجان نيز در قرن بيستم تحميل شده است. همزمان با حكومت رضا شاه و پيدايش نهادهاي جديدي چون و مدارس و دانشگاه‌ها، پديده‌ي دولت ـ ملت بر ايدئولوژي «آرياگرايي» مبتني گرديد. در نتيجه، تقريبا همسان آنچه نازي‌ها در آلمان و فاشيست‌ها در ايتاليا كردند، در اینجا نیز خوانِشِ تاريخِ سرزمين‌ها‌يِ خلافتِ شرقي از ديدگاهِ نژادي صورت گرفت. به سخن ديگر، تاريخ بر مدار نيكي پارسيان و پليدي تركان قرائت گرديد. براي مثال، بي‌آنكه فرق مشهودي در ميان باشد، به يكباره خاندان‌هايِ  آل‌بويه و ساماني اهورايي انگاشته شدند و غزنويان و سلجوقيان و خوارزمشاهيان به سبب ترك بودنشان اهريمني. اگر ابوريحان بيروني به خدمت سلطان محمود غزنوي در آمد، گويي نشانه‌ي ستم ، تنگ نظري و اِجبارِ دستگاهِ سلطنت بود، و اگر بوعلي سينا به خدمت سامانيان درآمد، نشانه‌ي دانش‌دوستيِ آنان. با وجود آنكه عرصه‌ي فرمانروايي از زمان غزنويان تا قاجاريان خالي از تركان نبوده است، اين امر از ديدگاه مورخان نژاد‌گرا گوياي صلاحيت آنان نيست. در هزار سال گذشته تقريبا تمامي فرمانروايان سرزمين‌هاي خلافت شرقي ترك بودند، ليكن اين امر در نظر برخي تاريخنگارانِ جديد نه نشانه‌ي درايت، استواري اراده، قوتِ تدبير، كشورداري و استعداد فرمانرواييِ تركان و سست حالي و حاشيه‌نشيني پارسيان، كه صرفا نشانه‌ي خودكامگي و بي‌فرهنگي ايشان انگاشته مي‌شد. ولي در گذشته‌اي كه مشروعيت حكومت‌ها را برق شمشيرها (القائم بالسيف) تامين ميكرد، مورخان جديد هيچگاه روشن نمي‌كنند كه به چه سبب در 1200 سال گذشته، پارسيان همواره فرمانبَر بوده‌اند نه فرمانروا؟

در واقع اين تاريخ جانبدارانه كه سنگ زيربناي آن در كتاب‌هاي درسي گذاشته شده است. چندان راستين و گوياي گذشته فرض شده كه برخي از سياستمداران امروزي ـ خواه اصلاحگرا و خواه محافظه‌كار ـ بي‌درنگ مباني آن را مي‌پذيرند. چندانكه آنان بي‌اعتنا به تنوع نژادي و زباني ايران، صرفا در چهاچوب آرياگرايي به مبارزه و اصلاح مي‌پردازند و «آزادي و عدالت» مي‌خواهند. فارغ از آنكه براي اقوامي چون آذربايجانيان نخستين مسئله‌ي بنيادي، احيايِ زباني است كه با برنامه‌ريزي‌هاي گوناگون در معرض نابودي قرار گرفته است. در چنين فضاي آشفته‌اي، خوانشِ فضولي و ديگر فحول ادبيات آذربايجاني به ناچار در تاريكيِ فرهنگِ سلطه! و فراموشخانه‌يِ سياستِ تجويزي فرو‌مي‌رود. به جز عمادالدين نسيمي كه به سبب دلبستگي‌هاي عارفانه‌اش مورد عنايت محافل صوفيانه و ادب‌پژوهان است، حبيبي، خطايي، فضولي، مسيحي، صراف، شيرواني، واقف، و بختيار با سكوتِ وهمناكِ كتابهايِ درسي و رسانه‌هاي دولتي و خصوصي مواجهند. تا جايي كه هر تلاشي براي احياي نام و آثار اينان مستلزمِ تحملِ هزينه‌يِ سنگيني است. بنابر اين محمد فضولي به عنوانِ سردسته‌يِ خيلِ شاعرانِ آذر بايجاني به بيگانه‌اي در وطن مي‌ماند.

سياست، منظومه‌ي بزرگي از سنت‌هاي تاريخي و پيش‌فرض‌ها و نگرش‌هاي فكري پديد آورده است كه عالم و آدم را از منظر خاص مي‌نگرد. درست است كه‌ هر تاريخي به ناگزير از ديدگاه ويژه‌اي نوشته مي‌شود. ليكن در اينجا سياست است كه تاريخ را غرض‌آلود و جانبدارانه مي‌نويسد. نتيجه آنكه در سرزمين‌هاي خلافت شرقي چندان جاي رفيعي به شاعران پارسي‌گوي اختصاص داده‌اند كه براي محمد فضولي جايگاه خُردي نيز در ذيلِ مجلسِ فرهنگِ ايراني نمانده است. و اگر نسيمي آوازه‌اي يافته و موجوديت خويش را بر ادبياتِ رسمي تحميل كرده، به سبب روحِ آزاده، منشِ شورشي، و مرگِ جسورانه‌اش بوده است. تاريخي كه مورخان رسمي براي ممالك محروسه بازسازي كرده‌اند از رويكردي سرچشمه مي‌گيرد كه در يك سرش «قوه‌ي پارس»، «پارس مينو» و «پارس خودرو» قرار دارد، و در سر ديگرش «ممنوعيت اسامي تركي براي كودكان آذربايجاني در دشت مغان». از اين رو، در آن سنت تاريخي كه چنين آشكار و بي‌گذشت مرزهاي ايران و توران را از هم جدا مي‌كند، سنتِ شعريِ آذربايجاني را از بيخ و بن ناديده مي‌گيرد، چندانكه گويي چنين آآثاري هرگز موجود نبوده‌اند. اين سنتِ مجعول، چندان بامهارت بازآفريني و ترويج شده است كه حتي زواياي ذهن برخي روشنفكرانِ نوگرايِ ايراني را نيز تسخير كرده است.

خوانش آثار فضولي در پرتو ماركسيسم روسي

افزون بر تحوّلات كلان درزندگي انسانِ معاصر، قرائت روسي ازماركسيسم نوعي ازهم‌ گسيختگيِ فرهنگيِ مضاعف پيشآورد و سرمشق(پارادايم)هاي جديدي را بر فضاي فكري آذربايجان تحميل كرد. چندانكه در پرتوِ خوانشِ ماركسيستي، رودهاي باريكي كه شاعران معاصر را به فضولي مي‌پيوست، خشكيد. ماركسيست‌ها فضولي را در يك فضاي تجريدي وجدا از ريشه‌ها و مباني فكري‌اش در معرض قرائت گذاشتند. زيرابه حق معتقد به فروكشيدن ادبيات از برج عاج انتزاع و اشرافيت، و گسترش آن در ميان توده‌ها بودند. لكن مهمترين دشواري در اين ميان آن بودكه چهارچوب‌هاي تنگ حزبي و شورحاصل از انقلاب كارگري، برخورد ابزارانگارانه با متون گذشته را موجب مي‌شد و به حذف كليه‌ي عناصر ماوراءطبيعي از آن متن‌ها مي‌انجاميد. چندانكه در مرحله‌ي اوّل تأييد بخشي و ردّ بخشي ديگر از آثار شاعران گذشته، و در مرحله‌ي بعد قرائت آن بخش برگزيده بر اساس همان‌چهارچوب‌ها و معيارها در دستور كار قرار مي‌گرفت.

گرچه عدم امكان چاپ حديقه السعدا و ديگر آثار معنوي فضولي و شاعران ديگر از همين برخورد دوجانبه و متضاد مايه ميگيرد، با اين همه نبايد موضوع ماركسيسم را تا حدّ دستورات حزبي تنزل داد. همچنين نبايد آن را صرفاً نتيجه‌ي حماقت رهبران خودكامه و يا جنونِ قدرتِ اعضاي يك حزب پيشتاز در نظر گرفت. زيرا ماركسيسم مكتب بسيار بزرگي بود كه در نتيجه‌ي جستجوي مشتاقانه‌ي آدمي در پي عدالت پديد آمده بود، همچنانكه دموكراسي نيز مولود تلاش آدمي براي حّل مشكل آزادي بود. با اين همه، چون هردو مكتب برخاسته از فرهنگ جديد بشري هستند، چهارچوب نظري آنها با سرمشق‌هاي دنياي قديم هم‌خواني ندارد. و به خاطر همين است كه دست به گزينش آن بخش از آثار گذشته مي‌زنند كه مي‌تواند در خدمت انديشه ها و آرزوهاي جديد آدمي درآيد.

البته طرد جنبه‌هاي ذهني و معنوي زندگي كه به طرد بخش بزرگي از آثار كلاسيك در اتحاد جماهير شوروي انجاميد، بي‌دليل صورت نگرفت. ماركسيسم دغدغه‌هاي بسياري داشت كه از مهمترين آنها تامين عدالت و رهايي انسان از زندان ذهنيت خويش بود. تقسيم فرهنگ و اقتصاد به روبنا و زيربنا در واقع به هدف احياي اهميت بي‌بديل و فراموش شده‌ي اقتصاد در زندگي آدمي بود.

تبلور اين ديدگاه در حوزه‌ي هنر وادبيات، رئاليسمِ طبيعت‌گرايانه‌اي بود كه سرانجام «واقع‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرايي سوسياليستي» نام گرفت. اين نوع واقع‌گرايي بي‌گمان وجه مشتركي با جهانِ درونيِ محمد فضولي و مضامين آثار او نداشت . از اين رو ادبياتِ آذربايجان در قلمروِ حزبِ پيشتازِ كارگران، براساسِ منطقِ درونيِ رئاليسمِ سوسياليستي از منظر عيني‌بودن و سودمند بودن نگارش يافت. به اين معني كه احراز نتايجِ ملموس توسط هنر و ادب، و ويژگيِ ياري‌رسانيِ آنها به ايدئولوژيِ رسمي، بر هر گونه ارزش‌هاي زيبايي‌شناختي غلبه كرد. براي مثال، واينا يكي از قهرمانان رمان «گاردجوان» مي‌گويد: «مهندس‌ها بيشتر از همه به درد مي‌خورند.» و گرچه خود دل در سوداي شاعري دارد، امابه اعتقاد وي «بي‌معني است كه آدم براي شاعر شدن به دانشكده برود. هركس بايد چيزي را ياد بگيرد و با يك شغل و حرفه‌اي معمولي زندگي راشروع كند. بعد، اگر استعداد هنري داشته باشد، اين استعداد خودش رشد مي‌كند.» به عبارت ديگر، خاستگاه شعر همان حرفه‌ي معمولي است وشاعران بي‌آنكه به آموختنِ معيارِ زيبا‌شناختي و پس‌زمينه‌هايِ پيدايشِ شعر نيازشان افتد، در بستري از عينياتروزمرهكهموردتقديس سوسياليسم است، رشد مي‌كنند. و جهان شعر، همچون همه‌ي هنرها، به سطوحِ قابلِ رؤيتِ زندگي تنزل مي‌يابد.

گرچه حاكميت خشونت‌آميز چنين رئاليسمي خود به آفرينش زبان نمادين انجاميد. اما اين امر در ماهيت تجويزيِ آن مكتب ادبي پديد نياورد. مي‌دانيم «زبان نمادين» به هنگام نبود آزاديِ بيان، به فراسويِ واقعياتِ خشك و بي‌روح نقب مي‌زند و گهگاه سركشيِ اضطراب‌آلودِ هنرمنداني چون آندره تاركوفسكي را بازتاب مي‌دهد، باآن دلبستگي‌هايِ غمياد‌آميز (نوستالژيك) . با اينهمه، در سرزمين‌هاي پيراموني – به ويژه آذربايجان- اين آموزه‌هاي مكتب رئاليسم سوسياليستي جنبه‌ي تنگ‌تر و فرودست‌تري به خود گرفت و با استثنائاتي به آفرينشِ نوعيِ رئاليسمِ كوه و دشت انجاميد. تا جائي كه بيشتر روزنه‌هايِ معنويِ جامعه‌يِ هنري به سوي ادبيات كلاسيك مسدود شد و جويبارهايي كه از دنياي كهن به اندرون ادبيات جديدروان بود،خشكيد.

سخني تكراري وجود دارد مبني بر اينكه انسان از تاريخ مي‌آموزد. اين درست است امّا تمامي حقيقت نيست. زيرا انسان علاوه بر تجربه‌اندوزي از گذشته، چيزي بر آن مي‌افزايد. بدين معني كه در پرتو آزمون‌هايِ كنوني و آرزوهاي آينده‌اش، گذشته را دوباره كشف و معنا مي‌كند. در واقع آثار گذشته همچون ماهي در پيشخوان ماهي‌فروش و يا خرمهره‌هاي نرد بر روي تخته نيستند، بلكه رمزهايي هستند كه در پرتو آگاهي‌هاي جديد گشوده مي‌شوند و معناي جديد مي‌يابند. اين حقيقتِ بس مهّم و ساده درباره‌ي آثار فضولي نيز مصداق دارد. در واقع ما با هر تحّول بنياديني كه در پيرامونمان رخ مي‌دهد و دامنه‌هاي امواج آنها درون ما را نيز متلاطم مي‌كند، آثار او را از زاويه‌ي جديد مي‌خوانيم. براي نمونه ماركسيسم جرياني ساختاري در انديشه و نگرش آدمي پديد آورد و همين دگرگوني قرائت جديدي از تاريخ انديشه و هنر را ناگزير ساخت. با اين همه، پيش از هر اشاره‌اي به پي‌آمدهاي اين مكتب بايد يادآورد كه حتي اگر انقلاب اكتبر رخ نمي‌داد، باز هم به اقتضاي شرايط محتملِ اجتماعي، شايد همين وضعيت با اندك تفاوت‌هايي رخ مي‌نمود. چنانكه نويسندگان و شاعران بزرگ پيش از انقلاب اكتبر، از جمله جليل محمّدقليزاده و ميرزا علي‌اكبر صابر به جاي عنايت به ادبيات غنايي و تغزلي، به هزل و طنز روي آوردند. زيرا رياكاري اجتماعي، فقر و فلاكت و خرافه‌پرستيِ مردمان اجازه نمي‌داد اينان نيز گام در راه فضولي نهند. هيچ بعيد نيست كه مردمان زمانه‌ي فضولي فقيرتر از مردمان زمان ميرزا علي اكبر طاهرزاده بوده باشند. لكن اين امر چندان اهميّتي ندارد. زيرا بر اساس مباني فكري تمدن جديد، نه ميزان فقر بلكه ميزان خودآگاهي از فقر مهم است و پيداست كه صابر بيش از فضولي از پديده‌ي فقر و خرافه آگاه بوده است.

خوانش آثار فضولي در پرتوِ نگرشِ تصرف‌طلبانه به طبيعت

آثاري كه در قرن بيستم به تاثر از فضولي و ديگر شاعران كلاسيك آفريده شده‌اند، از بن‌مايه‌يِ بصيرتِ عرفاني بي‌بهره‌اند . اين اشعار تا حدودي در حاشيه‌يِ فرهنگِ دو‌پاره‌يِ آذربايجان به «فرهنگ عامه» و «سليقه‌ي كوچه و بازار» نزديكند. نكته اي كه اوكتاويو پاز دربار‌ه‌‌يِ حاشيه‌نشينانِ فرهنگِ سرزمينِ خود گوشزد مي‌كند، در اينجا نيز با اندك تفاوتي صدق مي كند: «اينان تحت عنوان فرهنگ عامه سرگرمي‌ها و چشم‌اندازهايي را به توده‌ي مردم عرضه مي‌كنند كه همتايِ مدرنِ سيرك‌هايِ رومي ومضحكه‌هاي دوره‌ي بيزانس است .»

بحث در اهميت يا اصالت ادبيات جديد نيست، بلكه سخن در گمگشتگياين آثار در برزخِ ميانِ «شيداييِ آرامش‌بخشِ آثارِ كلاسيك» از يك سو، و «بي‌قراريِ اضطراب‌آلودِ آثارِ جديد» از سوي ديگر است . فضولي در غزل‌هايش به ندرت از عالم مثال فرود مي‌آيد و تصوير زني زيبا را كه گوشه‌هايي از بدنِ مرمرينش از چاك گريبانش پيداست، تصوير مي‌كند. در عوض در غزلياتِ علي‌آغا واحد، كه انباشته از جام، باده و لعلِ لبِ يار است، به ندرت نشاني از ظرايف و تلميحات عرفاني مي‌توان يافت. در اينجا شعر همپاي جريان تاريخي «تقليل» در مسيري از ملكوت به ناسوت، از آسمان به زمين می‌آید، و  تهي از رمز و راز مي‌شود. اينك نه ميِ ناب، نمادِ معرفتِ رازآميزِ قدسي است و نه جعد مشكين و شراب و شاهد و ساقي، نشان چيزي ديگر. در اينجا فروكاهشِ معرفتِ قدسي به معيشتِ زميني، ما را از «گلشن راز» شيخ محمود شبستري بي‌نياز مي‌كند. زيرا ديگر رمزي ناگشوده باقي نمي‌ماند و واژگانِ گرانبار از معرفتِ ناگفتنيِ صوفيانه از معنا تهي مي‌شوند.

وقتي محمد فضولي در بيت «زاهد سوال ائد‌ه‌رسه كي مئي‌دن نه‌دير موراد؟ بيزده صفادير، اوندا كدورت، جاواب اونا»، از مي معنايي ارائه مي‌دهد كه در سنت عرفاني معنا دارد. اما همين واژه در اشعار معاصران بي‌هيچ هاله‌ي رمز‌آلودي و صرفا به عنوان مايعي براي تسكينِ زودگذرِ آلامِ روزانه استعمال مي‌شود . اين تفاوتِ گوهري، از تفاوت بنيادي در انديشه‌ها و عصري برمي‌خيزد كه سخت با همديگر بيگانه مي‌نمايند. واحد شاعر روان‌سرايي است و بخشي از فرهنگ آذربايجان به شمار مي‌رود. اما مهم اين است كه او و ديگر اقرانش، همچون ما، در برزخ ميان دنياي قديم و جديد به سر مي‌برند. شاعران جديد نه امكان ذوب شدن در سنت تغزلي ـ عرفانيِ فضولي را دارند و نه فرصت درآمدن در پهنه‌يِ فرهنگِ جديد را. اين امر البته عيب آنها نيست بلكه به سبب وجود ديوار بلندي است كه ميانِ ادبياتِ كلاسيك و ذهن انسان معاصر برافراشته شده است.

ميگويند دنياي جديد (و منظورشان دنياي پس از رنسانس است) دنياي كميّت‌هاست و دنياي قديم دنياي كيفيت‌ها. و همچنين مي‌گويند دنياي جديد نوعي گرايش آگاهانه به تصرف در طبيعت دارد و دنياي قديم، به ويژه شرق، تمايل به سازگاري با جهان. با فرض درستي اين تعميم، درخواهيم يافت كه مباني فلسفي دو دنيا و عناصر تشكيل‌دهنده‌ي فرهنگ آنها با يكديگر تفاوت و حتي تباين ماهوي دارند. پيشينيان ما، به ويژه عارفان شوريده، به نوعي معاشقه با جهان سرگرم بودند. اين طرز تفكّر موجب آن مي‌شد كه عارفاني چون فضولي به كلي بيگانه از نگرش تصرف‌طلبانه باشند. زيرا تا زماني كه عالم محّلِ تجلّيِ فيض و عشقِ جاودانه باشد، طبيعت را نمي‌توان مانند يك شئي بي‌روح مورد كندوكاوِ تصرف‌طلبانه قرار داد. برخلافِ فرهنگ جديد كه نيروي محّركه‌اش از شوق شناخت طبيعت و دگرگون ساختن آن حاصل مي‌شود، سازگاري با جهان وظيفه‌يِ مقدسِ بيشترِ فرهنگ‌هايِ كهن بوده است. مثلاً در فرهنگِ عرفانيِ شرق، زندگي انساني از طريق رابطه‌ي عاشقانه با جهان گرمي و معنا مي‌يافت و تلاش براي ذوب و ادغام در هستي وقفه نمي‌پذيرفت؛ گرايشي كه به ديده‌ي بسياري از معرفت‌ شناسان و عالمان اجتماعي راز عقب ماندگي شرق را در اندرون خويش نهفته دارد:

«شاعر شبي از كنار رودخانه‌اي مي‌گذشت. در خلسه‌ي عميقي بود. ماه در آب شناور بود. مرد چشمش به ماه افتاد. مرد ايستاد و مدّتي اندام عريان ماه را در آب تماشا كرد. به هيجان آمد، صداي دست و پا زدن ماه در آب را كاملاً مي‌شنيد. مدتي به تماشا و تأمل پرداخت. دچار جذبه شد. از خود به در آمد و با شوق جنون‌آميز به آب جست و در دامن رودي كه ميگذشت ماه را در آغوش كشيد و آن قدر فشرد تا در آب غرق شد.»

براي انسان گذشته، جهان اسرارآميز بود. وظيفه‌ي عارف در اين ميان كشف حجاب اسرار بود و شهود. در اينجا، عالم ديگر شبكه‌ي مفاهيم رياضي نبود، بلكه تماشاگاهي بود ميان عاشق و معشوق. اما در اين نگرش فرهنگِ جديد، جهان از رمز و راز تهي مي‌شود و طبيعت در مفهوم كاركردي آن مورد توجه قرار مي‌گيرد. منظور از مفهوم كاركردي طبيعت اين است كه همه‌ي اجزاي آن از كوه و جنگل و رودخانه گرفته تا باد و خورشيد و ماه، به عنوان شئ مورد استفاده‌ي سودمند قرار مي‌گيرد. واژه‌ي «بهره‌وري» كه امروزه به اصل بنيادي اقتصاد جهاني تبديل شده است منزلت خود را از همين ديدگاه دريافت مي‌دارد. اين تغيير كاركرد (فونكسيون)، چنانكه گفتيم، سرانجام در سطح اشياء باقي نمي‌ماند و رفته رفته خود انسان را نيز شامل مي‌شود. تا جايي كه تلاش براي تغيير عالم و آدم، به ساختن انسان طراز نوينِ اجتماعي منجر مي‌گردد. ماركس مي‌گفت كه فيلسوفان قديم صرفاً دنيا را مي‌شناختند امّا فيلسوفان كنوني بايد در صدد دگرگون كردن آن برآيند. از اين رو شاعران جديد حتي آنهايي كه نام فضولي گاه و بيگاه ورد زبانشان بوده است، برخلاف فضولي سخن از تصرف در زمين و آسمان و دريا، و ساختن انساني متناسب با ايده‌هاي خوش‌آيندشان به ميان آورده‌اند. زيرا اينان در جغرافياي تمدن نوين كه دغدغه‌ي اصلي‌اش دگرگون كردن انسان و جهان است، نفس مي‌كشند. حال آنكه براي شاعري چون فضولي به هيچ‌روي دست‌درازي به فطرت انساني و دست‌كاري ژنتيك در نگرش او مورد عنايت نيست. و شاعر مي‌كوشد از طريق بازگشت به مبدأ كائنات و فنا شدن در حقيقت سرمدي، اندوهِ جدايي و هجران خود را مرهم نهد.

از سوي ديگر راززدايي از جهان، سرانجام سلسله مراتب قديمي كائنات را درهم مي‌ريزد و انسان جايگاه كاملا متفاوتي در يهنه‌ي وجود مي‌يابد. منزلت جديد انسان در نظام آفرينش، اختلاف ديد ما با فضولي را بازهم تشديد مي‌كند. انسان زمانه‌ي فضولي به رغم همه‌ي فلاكت‌ها و آشوب‌هاي اجتماعي  در سلسله مراتب هستي جايگاه رفیعی برای خود قائل است. او در عين شِكوه و ناله در باب بدعهدي ايّام و نامرادي‌ها، در نوعي لذّت مدامِ هجران غرق است و با سرمستي و شيدايي اندوه خود را چون آتشي سوزنده بر افلاك ميافكند. اين تخّيل حيرت‌انگيز، و در عین حال غافلانه از قرب او در جغرافياي هستي مايه ميگيرد. زيرا در جامعه‌اي كه فضولي مي‌زيست، انسان هنوز اشرف مخلوقات بود، و زمین مرکز عالم.

امّا انسان امروز از اين جايگاه سرمدي بيرون رانده شده است. و به اين سبب حتي شاعر بزرگي چون شهريار به رغم در ميانِ جمع بودن و تكريم يافتن، به شاهزاده‌اي مي‌ماند كه در سيّاره‌ي دورافتاده‌اي در كرانه‌ي آسمان، تنها و بي‌كس رها شده است. در زمان شهريار كيهان‌شناسي قديم به تمامي زير و رو شده است و همه‌ي اجرام آسمانی و مراتب هستي به صورت مقولاتِ طبيعيِ همسان درآمده‌اند. با فروپاشي سلسله مراتبِ اسرارآميزِ وجود، گرچه همه چيز به صورت ماده‌ي بي‌جان شناختِ آدمي درآمد، با اين همه، رابطه‌ي عاشقانه‌ي انسان با ناموس هستي قطع گرديد و انسان از مقام اشرفيّت مخلوقات و محوريّتِ عالمِ امكان خلع شد. در نتيجه، احساس و عاطفه و تخيل و تفكرِ انساني كه زماني در كانون كائنات آرميده بود با انساني كه اينك به صورت ناظري بركنار و درمانده در كرانه‌ي جهان در آمده است، به تمامي ديگرگونه و احيانا متضاد شده است. نوشته هاي حسرتبار (نوستالژيكِ) شهريار در غم گذشته، گذر عمر، و خاطرات كودكي‌اش همه در واكنش به اين منزلتِ رو به تنزّل معنا مي‌يابد. و اشعار شگفت و زيبايش تنهايي و توانایی انسان عصر جديد را نشان مي‌دهد.

منبع: مجله وارلیق 

مدنيت ‌دنيزي دوشونجه داملالاريلا يارانير (سؤیله‌شی)

رضا عالي‌نين «يارپاق» قزئتي‌نين باش‌يازاري ايواز طاها ايله دانیشیغی

 بو دانيشيغي رضا عالي 1384‌ـ‌جو ايلده تبريزده چيخان بير قزئت اوچون طاها ايله آپارميشدي. آمما عالي ‌بّيين او قزئتدن اوزاقلاشديغي اوچون،  دانيشيق دا قزئت ده درج اولونماميشدي. اوستوندن اوچ ایله ياخين کئچدييينه باخماياراق دانيشيغین مضمونو بایاغی‌لاشماییب.

 ر.عالی ــ يارپاغي چيخارماقدان مقصدينيز نه‌دير؟

ا.طاها ــ سورعتله انكشاف ائتمكده اولان دونيادا، بيزيم مدنيتيميزده بؤيوك بير دوشونجه بوشلوغو يارانماقدادير. دوغرودور، بو، بيز آذربايجانلي‌لارين تاريخي شراييطيندن، اؤزه‌ليک‌له يازيلي علمي و فلسفي قايناق‌لارين يوخ درجه‌سينده اولدوغوندان قايناقلانير، آمما بيز بوندان آرتيق دوزه بيلمزديك. حؤكومت هاچانسا مكتب‌لرده آذربايجان ديلي‌نين تدريسينه يول آچمالي‌دير، لاكين اوزاماجان بعضي ايش‌لر گؤرمك اولار. آيدين‌دير كي، بيزيم سياسي ادبياتيميز گئنيش بير اجتيماعي فعاليت گئديشينده دولغونلاشير و بو سئوينديريجي حال‌دير. آمما بونجا سياست‌يؤنلو قزئت‌لر، درگي‌لر، خصوصيله اؤيرنجي درگي‌لري، وبلاگ‌لار و اينترنت سايت‌لاري ايله ياناشي، دوشونجه يؤنوملو معلومات آراج‌لاريندان محروم قالماغيميز دؤزوله‌سي دئييل‌دير. بيز محض بو بوشلوغو دولدورماق اوچون «يارپاق» نشريه‌سيني اورتايا قويدوق. بونا گؤره يارپاغين، اوخوجولار طرفيندن گئنيش و ماراقلا قارشيلانماسي، كوتله‌نين بو بوشلوغو دريندن حيس ائتمه‌سيله باغلي‌دير.

ر.عالی ــ آمما هله‌ ده بو سورغو اؤز جاوابيني آختارير: قزئت نييه سياستدن چكينير؟        

ا.طاها ــ بيرينجي‌سي قزئتين ياييم وثيقه‌سينده، اونون مدني، اجتماعي و بديعي بير نشريه اولدوغو گؤسته‌ريلير. ايكينجي‌سي: بيز نهايت‌كي، بيرگون حزبي و ايدئولوژيك نشر اورقان‌لاريلا ياناشي، پئشه‌كار بير ياييم واسيطه‌سينه ال آتمالي‌ايديق. سياست عالمينده «پارتيا» قاچيلماز بير آراج‌ديرسا، دوشونجه دوزنگاهيندا ايسه، پئشه‌كارليق‌لا و گئنيش بوجاقدان دونيايا باخماق باشليجا آماج‌دير. ايدئولوگييانين بير اؤلچولو (تك بعدي) ماهيتينه باخماياراق، دوشونجه چوخ اؤلچولودور. و اونون هر بير اؤلچوسو توپلومداكي معين قات طرفيندن منيمسه‌نيله ‌بيلر.  

اوچونجوسو: سؤز يوخ كي، سياست اينسان ياشاييشي‌نين اؤزولونده‌ (اساسيندا) دايانير. سياستين ايلكين آنلامي بودوركي، توملومدا ياشايان انسان‌لار بير يئره توپلاشاراق اؤزلري‌نين فردي گوج‌لريني و ايجتیماعي صلاحيت‌لريني بر قروپ باجاريقلي اینسان‌لارا تاپيشيرير. سونرا بو قروپ معين چرچيوه ده توپلومو ايداره ائتمه‌يه باشلايير. ايستر بو گوج دموكراتيك يول‌لا توپلانسين، ايسرسه‌ ده زور گوجونه، هر ايكيسي بؤيوك نظري آختاريش‌لار، فردي چكيشمه‌لر و ايجتيماعي موباریزه‌لره سبب اولور. و بوتون بونلارين اثناسيندا اینسان توپلومو ايره‌لي گئدير. بو چوخ اؤنملي بير گئرچك‌ليك‌دير.       

آمما بونلاردان داها آپارچي عاميل، بو آختاريش‌لاري، چكيشمه‌لري و ديره‌نيش‌لري اساسلانديران دوشونجه سيستئمي‌دير. دئمك انسانين فردي و ایجتیماعي داورانيش‌لاري ايلك اولاراق اونون دوشونجه‌سينده و تجروبه‌سينده گئرچك‌له‌شير. گئنيش آنلامدا، سياستي ‌ده ائحتيوا ائده‌ن اینسان مدنيتي‌نين كؤكو اونون دوشونجه و تجروبه‌لري‌نين درينليينه گئديب چيخير. بئله اولدقدا، بو قده‌ر آپاريجي بير عاميلين اونودولماسي، يازيلي مدنيتيميزده بؤيوك ايتکی ساييلا بيلر. بيزيم ديليميز هاچانسا بو ساحه‌يه باش قوشمالي، و اؤزونو علمي و فلسفي تئرمين‌لر و دئييم‌لرله زنگين‌لشديرمه‌لي‌دير. بو «فيكير قایاسینی» ياراتماق اوچون بيزده «يارپاق»لا بير اوووج تورپاق گيترميشيك. اگر موغان دوزونون «آصلاندوز» شهرينده يئرلشن «نادير تپه‌سي» دؤيوشچولرين بير اووج تورپاغيندان يارانديسا، بيز ائل‌ليك‌له ييغيشيب دوشونجه داملالاريندان عیبارت اولان «عاغيل‌يؤنلو مدنيت دنيزي» يارادا بيله‌ريك. بوردا سياستدن چكينمك موباحیثه مؤوضوعسو دئييل، اؤز باجاريغيميز قده‌ر اونودولموش بير ساحه‌يه هوس بسله‌مك‌دير. بونا ‌دا اينانيريق كي، بو آماج، آنجاق ديلده اؤزونو گؤسته‌ره بيلر.

ر.عالی ــ  گله‌جه‌يه نئجه باخيرسينيز؟

ا.طاها ــ گله‌جك حاققيندا عمومي اؤن گؤره‌نليك (پيش بيني) ايره‌لي سورمك فيكرينده دئييلم. آمما دوشونجه اوره‌تيمينه يارپاغين دا  كؤمك ائده‌جه‌يينه و عاغيل‌لي  بير ایستقامتده ايره‌لي‌له‌مه‌سينه اوميد باغلاميشام. باخماياراق ‌كي، بو ديلك بوتون تورك آيدين‌لاري‌نين يارديمي و گؤستريشي اولمادان اؤزونو دوغرولدا بيلمه‌يه‌جك.

ر.عالی ـــ  بو قيسا موصاحيبه‌يه گؤره تشكر ائديريك.    

ا.طاها ــ من ده «عصر آزادي» نشريه‌سينه اؤز توتدوغو يولدا اوغورلار آرزو‌لايير، و منه آييرديغينيز بو واختا گؤره چوخ ساغ اولون دئييرم.

مدنيت ‌دنيزي دوشونجه داملالاريلا يارانير (سؤیله‌شی)

رضا عالي‌نين «يارپاق» قزئتي‌نين باش‌يازاري ايواز طاها ايله دانیشیغی

 بو دانيشيغي رضا عالي 1384‌ـ‌جو ايلده تبريزده چيخان بير قزئت اوچون طاها ايله آپارميشدي. آمما عالي ‌بّيين او قزئتدن اوزاقلاشديغي اوچون،  دانيشيق دا قزئت ده درج اولونماميشدي. اوستوندن اوچ ایله ياخين کئچدييينه باخماياراق دانيشيق مضمونو تزه اولارق قالير.

 ر.عالی ــ يارپاغي چيخارماقدان مقصدينيز نه‌دير؟

ا.طاها ــ سورعتله انكشاف ائتمكده اولان دونيادا، بيزيم مدنيتيميزده بؤيوك بير دوشونجه بوشلوغو يارانماقدادير. دوغرودور، بو، بيز آذربايجانلي‌لارين تاريخي شراييطيندن، اؤزه‌ليک‌له يازيلي علمي و فلسفي قايناق‌لارين يوخ درجه‌سينده اولدوغوندان قايناقلانير، آمما بيز بوندان آرتيق دوزه بيلمزديك. حؤكومت هاچانسا مكتب‌لرده آذربايجان ديلي‌نين تدريسينه يول آچمالي‌دير، لاكين اوزاماجان بعضي ايش‌لر گؤرمك اولار. آيدين‌دير كي، بيزيم سياسي ادبياتيميز گئنيش بير اجتيماعي فعاليت گئديشينده دولغونلاشير و بو سئوينديريجي حال‌دير. آمما بونجا سياست‌يؤنلو قزئت‌لر، درگي‌لر، خصوصيله اؤيرنجي درگي‌لري، وبلاگ‌لار و اينترنت سايت‌لاري ايله ياناشي، دوشونجه يؤنوملو معلومات آراج‌لاريندان محروم قالماغيميز دؤزوله‌سي دئييل‌دير. بيز محض بو بوشلوغو دولدورماق اوچون «يارپاق» نشريه‌سيني اورتايا قويدوق. بونا گؤره يارپاغين، اوخوجولار طرفيندن گئنيش و ماراقلا قارشيلانماسي، كوتله‌نين بو بوشلوغو دريندن حيس ائتمه‌سيله باغلي‌دير.

ر.عالی ــ آمما هله‌ ده بو سورغو اؤز جاوابيني آختارير: قزئت نييه سياستدن چكينير؟        

ا.طاها ــ بيرينجي‌سي قزئتين ياييم وثيقه‌سينده، اونون مدني، اجتماعي و بديعي بير نشريه اولدوغو گؤسته‌ريلير. ايكينجي‌سي: بيز نهايت‌كي، بيرگون حزبي و ايدئولوژيك نشر اورقان‌لاريلا ياناشي، پئشه‌كار بير ياييم واسيطه‌سينه ال آتمالي‌ايديق. سياست عالمينده «پارتيا» قاچيلماز بير آراج‌ديرسا، دوشونجه دوزنگاهيندا ايسه، پئشه‌كارليق‌لا و گئنيش بوجاقدان دونيايا باخماق باشليجا آماج‌دير. ايدئولوگييانين بير اؤلچولو (تك بعدي) ماهيتينه باخماياراق، دوشونجه چوخ اؤلچولودور. و اونون هر بير اؤلچوسو توپلومداكي معين قات طرفيندن منيمسه‌نيله ‌بيلر.  

اوچونجوسو: سؤز يوخ كي، سياست اينسان ياشاييشي‌نين اؤزولونده‌ (اساسيندا) دايانير. سياستين ايلكين آنلامي بودوركي، توملومدا ياشايان انسان‌لار بير يئره توپلاشاراق اؤزلري‌نين فردي گوج‌لريني و ايجتیماعي صلاحيت‌لريني بر قروپ باجاريقلي اینسان‌لارا تاپيشيرير. سونرا بو قروپ معين چرچيوه ده توپلومو ايداره ائتمه‌يه باشلايير. ايستر بو گوج دموكراتيك يول‌لا توپلانسين، ايسرسه‌ ده زور گوجونه، هر ايكيسي بؤيوك نظري آختاريش‌لار، فردي چكيشمه‌لر و ايجتيماعي موباریزه‌لره سبب اولور. و بوتون بونلارين اثناسيندا اینسان توپلومو ايره‌لي گئدير. بو چوخ اؤنملي بير گئرچك‌ليك‌دير.       

آمما بونلاردان داها آپارچي عاميل، بو آختاريش‌لاري، چكيشمه‌لري و ديره‌نيش‌لري اساسلانديران دوشونجه سيستئمي‌دير. دئمك انسانين فردي و ایجتیماعي داورانيش‌لاري ايلك اولاراق اونون دوشونجه‌سينده و تجروبه‌سينده گئرچك‌له‌شير. گئنيش آنلامدا، سياستي ‌ده ائحتيوا ائده‌ن اینسان مدنيتي‌نين كؤكو اونون دوشونجه و تجروبه‌لري‌نين درينليينه گئديب چيخير. بئله اولدقدا، بو قده‌ر آپاريجي بير عاميلين اونودولماسي، يازيلي مدنيتيميزده بؤيوك ايتکی ساييلا بيلر. بيزيم ديليميز هاچانسا بو ساحه‌يه باش قوشمالي، و اؤزونو علمي و فلسفي تئرمين‌لر و دئييم‌لرله زنگين‌لشديرمه‌لي‌دير. بو «فيكير قایاسینی» ياراتماق اوچون بيزده «يارپاق»لا بير اوووج تورپاق گيترميشيك. اگر موغان دوزونون «آصلاندوز» شهرينده يئرلشن «نادير تپه‌سي» دؤيوشچولرين بير اووج تورپاغيندان يارانديسا، بيز ائل‌ليك‌له ييغيشيب دوشونجه داملالاريندان عیبارت اولان «عاغيل‌يؤنلو مدنيت دنيزي» يارادا بيله‌ريك. بوردا سياستدن چكينمك موباحیثه مؤوضوعسو دئييل، اؤز باجاريغيميز قده‌ر اونودولموش بير ساحه‌يه هوس بسله‌مك‌دير. بونا ‌دا اينانيريق كي، بو آماج، آنجاق ديلده اؤزونو گؤسته‌ره بيلر.

ر.عالی ــ  گله‌جه‌يه نئجه باخيرسينيز؟

ا.طاها ــ گله‌جك حاققيندا عمومي اؤن گؤره‌نليك (پيش بيني) ايره‌لي سورمك فيكرينده دئييلم. آمما دوشونجه اوره‌تيمينه يارپاغين دا  كؤمك ائده‌جه‌يينه و عاغيل‌لي  بير ایستقامتده ايره‌لي‌له‌مه‌سينه اوميد باغلاميشام. باخماياراق ‌كي، بو ديلك بوتون تورك آيدين‌لاري‌نين يارديمي و گؤستريشي اولمادان اؤزونو دوغرولدا بيلمه‌يه‌جك.

ر.عالی ـــ  بو قيسا موصاحيبه‌يه گؤره تشكر ائديريك.    

ا.طاها ــ من ده «عصر آزادي» نشريه‌سينه اؤز توتدوغو يولدا اوغورلار آرزو‌لايير، و منه آييرديغينيز بو واختا گؤره چوخ ساغ اولون دئييرم.

POSTMODERNİZM VƏ ARXADAN ATILAN DAŞ | EYVAZ TAHA

postmodernism1- İnsan bimədiklərinin düşmənidir. Biz ara-sıra “postmodernizm” sözcüyünü ağızlardan eşidir, kağızlarda oxuyuruq. Bunda qəbahət yoxdur, buna sevinməliyik. Çağdaş dünyada özünü bütün ədəbiyyat, incəsənət, bilim və düşüncə sahələrinə sırımış bu terminlə maraqlanmağımız, irəliləyişimizin yaşıl işığıdır. Amma burda önəmli bir məsələ var: Vaxt olur bilmədiyimiz işə başımızı soxur, anlamadığımız anlayışa qatlaşırıq. Bununla da böyük bir fikri təcrübəni qavramadan onu geyim, yemək və saç modası səviyyəsinə qədər alçaldırıq. Bu turist davranışıdır. Şeir kitablarının ön sözündə, ağız ədəbiyyatı toplularının başlanğıcında, adda-budda müsahibələrdə və nəhayət çayxana danışıqlarında söz başına postmodernizmi dimdikləyirik. Sən demə bu sözü vurğulamadan yazıçının avanqard olduğu gerçəkləşmir. Xəstəlik də elə burasındadır. Bizdə postmodernizmə barmaq uzatmaq, çox vaxt onun hərfi anlamından uzağa getmir: postmodern, yəni modernizmdən daha sonra, daha yüksək, daha yaxşı və daha avanqard! Biz isə bunların hamısıyıq, köhnə deyilik. Bu iddia tövlədə yatmış aslanla, inəkdir deyə, cəsarətlə əylənməyə bənzəyir.

2- Beş nəhəng düşünər, “Hüserl, Marks, Nitşe, Freyd və Haydeger”i anlamadan postmodernizm öz şərhini tapa biməyəcək. Bu ilkin dayanacaqdan hərəkətə keçdikdən sonra Frankfurt məktəbi, Quruluşçuluq (Strukturalizm), Post-quruluşçuluq, Yapısöküm (Dekonstruksia), feminizm, Üçüncü dalğa axımı və Multi-mədəniyyət kimi dayaqlar və qaynaqlarla qarşılaşırıq. Adlar tükənən deyil, hərəsi də bir hava çalır: İhab Həsən, Çarlz Cenkz, Lus İrigari, Fransua Lyotar, Jil Doloz, Jan Budriar , Mişel Fuko, Feliks Gatari, və Riçard Rorti. Bu adlar qıraqda qalsın, irəli sürülən bəhslərin qaranlığında adamı dəhşət bürüyür: Çeşitli, qarmaqarışıq bəhslərin qatı və dərin qaranlığında. Postmodernizm söz oyunu deyil, bunu anlamağa Adorno və Horkhaymerrin modern dönəmə aid yazdıqları “aydınlamanın dialektıası” (Dialectic of Inlightenment) başlıqlı kitabları yetər.
3- Bayaq dedim, postmodernizmə maraq sevindiricidir. Hardasa bu marağın özü Azərbaycan uyğarlığına gərəkli olan qaynaqları axıdıb gətirəcək. Gec də olsa bu axın artıq başlanmışdır, başlıca göstəricisi isə Mişel Fukonun “Müəllif nədir?” və Rolan Bartın “Müəllifin ölümü” başlıqlı məqalələrinin çevrilməsidir. Ancaq bu çalışmalar və bu dartışmaların gedişində yol verilmiş səhvlər bizi düşündürməyə bilməz. Çünki məntiqi məcralardan qırağa çıxmış dartışmalar postmodernizm barəsində əyri, bəzən də tərsə baxış formalaşdırır. Beləliklə biz yenə də tarixin başqa bir dönüş nöqtəsində yeni fikirlərlə özgün tanışlıq fürsətini itiririk. Belə ki, bu dönüş nöqtəsinin məhsulu sayılan yeni bir düşünüş tərzi barədə ya gözümüzü yumuruq, ya da arxadan topuğa daş atırıq. Söhbət bu məktəbin pis-yaxşılığından getmir, bu barədə ağzına gələni, ağlına batanı söyləyənlərdən gedir. Bizimkilərin çoxu postmodern bilginlərdən danışanda çılpaq pop ulduzları haqda deyilən dedi-qodular yadımıza düşür. Bu da yüksək və ciddi düşüncələrə yiyələnməyə can atan ulusumuzun zəif damarına çevrilir. Demək, postmodernizm tarixi axarından çıxaraq və öz ilkin anlamından boşalaraq Sovet dönəmi tapdalanmış royaların cövlangahına çevrilir. Bu da pərişanlığın, puçluğun və duyğusallığın başqa adıdır: Zahirdə duyğusallıqla döyüşən duyğusallığın. Stanislav Andreski deyir: “Şəffaf və məntiqi düşüncə bilginin artmasına gətirib çıxarır (Elmin gəlişməsi bunun ən yaxşı örnəyidir). Bilginin artması isə gələnəksəl intizamı gec-tez laxladır. Əvəzində pərişan düşüncə bizi heç bir yerə aparıb çxarmır. Ona uzun sürə meydan verirsək, yenə də heç bir etki bağışlamayacaq.”
4- Doğrudur, postmodernizm ağılın klassik anlamına inanmır, ciddi və saray sənətinə istehza gözü ilə baxır. Amma bu onun gülünc mahiyyətinə dəlalət etmir, insan toplumunda yayğın olan və klassik filosofların gözündən yayınmış fenomenlərə diqqətlə baxmağını göstərir. Karl Popper kimi ağılçı (rasionalist) bir filosofla Rolan Bartın ötəri müqayisəsində görürsən ki, klassik ağılçılıq ideoloji mahiyyət daşıyaraq nə qədər xülyalarda yaşayır. Elə bir filosof “liberalizm” deyə, kəsik baş kimi deyinərək gündəlik yaşamın acı gerçəklərindən uzaqlaşır. Əvəzində Bart kimi bir düşünər hətta günaşırı yediyimiz yeməklərcə bizə yaxınlaşır. Onun yeməklərin quruluşuna göz qoyması təsadüfi deyil. Baxmayaraq ki, bütün bunlar postmodernizmə bəraət qazandırmır, çünki bu anlayışda qəribə şarlatanlıqlar görənlər az deyildi. Örnəyin, Lu İrigari deyəndə ki, “Nitşe özünü (egonu) hər an partlayacaq atom çəyirdəyi timsalında görürdü,” çoxları pıqqılti ilə gülüşürlər. Nə yazıq ki, bu görüşlərin bəzisi doğrudur, gülüşlər isə yersiz deyil.
5- Postmodernizm barəsində danışmağa mənim səlahiyyətim geniş deyil. Hətta burda söylənməsi gərəkli olmayan nədənlərə görə, bu axımın bəzi öncüllərindən, örnəyin Budriar və ya Doluzdan xoşum gəlmir. Maraqlı düşüncəni daha çox Hans Gadamer, Pol Rikor, Riçard Rorti və Yürgen Habermasda görürəm. Bilirəm romantizm ağlağan insani quruluşçuluq qəbristanlığında gömüldüsə, azadlıq və ixtiyar simgəsi olan öznə (subyekt) də onun xaçında çarmıxa çəkildi. Başqa sözlə, tarixi irəli sürüyən insan, toplumun və toplumdakı quruluşların əsirinə çevrildi. Mişel Fuko zehnimizi barlandırmaq istəyirdi, bizi “həqiqəti qondaran güc” və “bağmsızlığımızı hədələyən ideologiya” önündə gülləbatmaz etməyə çalışirdı. Lakin hərdən şaşıram ki, o böyüklükdə bir adamın fikri tapıntıları qismən də olsa niyə paradoks üzərində qurulmalıdır? Məcazi həqiqət (hiper nreality) barədə sevimli Budriarın su lilləndirməsi bizə dərin bəsirət bağışlasa da, öznənin yenilgisinə gətirib çıxarır. Ancaq Jak Derrida kimi nəhəng bir filisofdan xoşum gəlmir desəm, bu işim Don Kixotun yel dəyirmanı savaşına getməsinə bənzəyəcək.
6- Postmodernizmə ögey yanaşmıram. əsasən Azərbaycan respublikasında postmodernizm barəsində gedən ilk ciddi məqalə 1997-ci ildə başçılıq etdiyim “Cahan” dərgəsində yer alıb. O zaman bu məqalə vaxtından daha ertə işıq üzü gördüyü üçün qürbətə düşdüsə, 2000-ci ildən başlayaraq partlayış nöqtəsinə gəlmiş postmodernizm dartışmaları qızışmağa başladı. Hər şey də elə burdan korlandı. Ərsəyə gəlmiş yeni yazıçıların bəzisi düşmənlərini sıradan çıxarmaq üçün yazdıqları əsərin alnına postmodern möhürü basdılar. Postmodernizmlə əlaqəsi olmayan və ya onunla anlaşılmaz və gizli ilgilərdə bulunan bu əsərlər çağdaş bir axımla tanışlıq imkanını əlimizdən aldılar. Burda məqsədim H. Herisçinin postmodern damğasını daşıyan “Nekroloq” romanı deyil, çünki Azərbaycanda bu axımla tanış olan adamlara barmaq uzatmaq istəsəm onun da adını çəkərəm.
Əlimizdən uçub getmiş imkana qayıdaq: postmodernizm fəlsəfi, ədəbi və bədii bir axım olaraq Qərb uyğarlığının son elektron mərhələsinin özülündə dayanır. Belə bir önəmli fenomenə göz yummağın bahası faciə qədər böyük ola bilər. Qərb praktik baxımdan ağır sənaye mərhələsindən (yəni modernizmdən) yüngül informasiya və bilgisayar mərhəsinə (yəni postmodernizmə) addımlamışdı. Bu adlayışın geniş nəzəri dayaqları var. Postmodernizmlə tanışlıqdan yan keçmək və ya onu yanlış, ötəri, sərsəri və dayaz biçimdə tanımaq bu nəzəri bazaya etinasız yanaşmaqdır.

7- Vaxtı itirsək də çıxılmaz yolda deyilik. Əxlaqi öyüd verməyə səlahiyyətim olmasa da deməliyəm: Bir az alçaqkönüllü, bir az ciddi, bir az düşüncə hərisi, bir az da bəsirət vurğunu olsaq bəşərin fikri tapıntıları ilə tanışlıq o qədər də çətin olmayacaq. Ancaq postmodernizm kimi geniş, çox şaxəli, dərin və çox anlamlı axıma bir mənalı yanaşmaq və onu gələcəyin düşüncəsi adına təpədən dırnağa mənimsəmək olduqca yersiz olacaq.

پُست‌مُدرنیزم و آرخادان آتیلان داش / ایواز طاها

اینسان بیلمه‌دیکلری‌نین دوشمنی‌دیر. بیز آراـ سیرا “پست‌مدرنیزم” سؤزونو آغیزلاردان ائشیدیر، کاغیذلاردا اوخویوروق. بوندا قباحت یوخدور، بونا سئوینمه‌لیییک. چاغداش دونیادا اؤزونو بوتون ادبیات، اینجه‌صنعت، بیلیم و دوشونجه ساحه‌لرینه سیرامیش بو تئرمین‌له ماراقلانماغیمیز، ایره‌لی‌له‌ییشمیزین یاشیل ایشیغی‌دیر. آمما بوردا اؤنملی بیر مسئله وار: واخت اولور بیلمه‌دیییمیز ایشه باشیمی سوخور، آنلامادیغیمیز آنلاییشا قاتلاشیریق. بونونلا دا بؤیوک بیر فیکری تجروبه‌نی قاورامادان اونو گئییم، یئمک و ساچ موداسی دوزئیینه [سویه‌سینه] قده‌ر آلچالدیریق. بو توریست داورانیشی‌دیر. شعر کیتاب‌لاری‌نین اؤن سؤزونده، آغیز ادبیاتی‌ توپلولاری‌نین باشلانغیجیندا، آدداـ‌ بوددا موصاحیبه‌لرده، و چایخانا دانیشیق‌لاریندا سؤز باشینا پست‌مدرنیزمی دیمدیکله‌ییریک. سن دئمه بو سؤزو وورغولامادان یازیچی‌نین آوانگارد اولدوغو گئرچکلشمیر. خسته‌لیک ده ائله بوراسیندادیر. بیزده پست‌مدرنیزمه بارماق اوزاتماق، چوخ‌واخت اونون حرفی آنلامیندان اوزاغا گئتمیر: “پست‌مدرن” یعنی مدرنیزمدن داها سونرا، داها یوکسک، داها یاخشی و داها آوانگارد! بیز ایسه بونلارین هامیسیییق، کؤهنه دئییلیک. بو ادعا, طؤوله‌ده یاتمیش آسلان‌لا، «اینک‌دیر» دئیه، جسارتله ایلنمه‌یه əylənməyə بنزه‌ییر. Continue reading “پُست‌مُدرنیزم و آرخادان آتیلان داش / ایواز طاها”

کتاب برگزیده‌ی سال 85

«شعر وارلیغین ائوی‌دیر» [شعر خانه‌ی هستی است] کتاب برگزیدی سال ۸۵

به گزارش هفته‌نامه‌ی “حیدربابا” چاپ تبریز، کتاب  «شعر وارلیغین ائوی‌دیر» [شعر خانه‌ی هستی است] نوشته‌ی، ایواز طاها به عنوان “کتاب سال” برگزیده شده است. این انتخاب، نتیجه‌ی چهار ماه نظرخواهی کتبی از عده زیادی از اندیشمندان، روشنفکران، نویسندگان، شاعران و منتقدان آذربایجانی جهت تعیین برترین آثار منتشره به زبان آذربایجانی در سال 1385 است. این انتخاب شامل برترین نویسنده، برترین شاعر و برترین جوان سال نیز بوده است که آقای طاها همچنین به عنوان نویسنده ی سال انتخاب شده است.

سرفصل‌های کتاب «شعر وارلیغین ائوی‌دیر» که عمدتا به زیبایی‌شناسی شعر، به ویژه شعر آذربایجان، می‌پردازد به شرح زیر است:

ـ در غیابِ واژگانْ جهان ناپیداست.

ـ شعر، شعار و ایدئولوژی

ـ شعر هدف است یا وسیله؟

ـ شعر لذت می‌بخشد یا فایده می‌رساند؟

ـ شعر و اندیشه: هولدرلین، والری، افلاتون، هایدگر

ـ شعر ما، زنان شاعر و فمنیسم

ـ اسب‌ها، تانک‌ها و بید مجنون

ـ رومانتیزم، دلمه‌ی کلم و ساختار قدرت

ـ از نیچه تا فوکو، از فوتوریسم تا سوررئالیسم

ـ شعر، هستی برجسته

 

بابك و 150 ايل سوسقونلوق / ایواز طاها

هر بير تاريخي شخصیتين باره‌سينده اولدوغو كيمي، بابك‌له باغلی اولای‌لارین تاريخي بلگه‌لرینده بؤیوک چاتیشمامازلیق گؤرونور. تام ظولم و زوراكيليق اوزه‌رينده قورولموش بؤيوك بير خلافته ديره‌نديييندن، بابك حركتیني تحريف دوماني بوروموشدو. بو، اولدوقجا طبيعي‌دير. چونكي، يالنيز قیلينجا آرخالانان عباسي‌لر كيمي بير حؤكومتين تورپاق‌لاريندا، تاريخ آنجاق گوج و قيلينجين ايشيغيندا يازيلا بيلردي.

اسلام تاريخي‌نين بير چوخ يازيلي قايناق‌لاريندا، بابك شخصيتي، خلافت ايدئولوگيياسينا آيغیري [ضد] بیچیمده قلمه آلينير. بونونلا بئله، اونون مزدكي‌لره باغليليغي، اورتاق ماليكييته اینامی، و يا بوتون ديني تمل‌لری داغیتماغا جان آتدیغی ادعالاری، دؤورونون گئرچك‌ليك‌لرييله او قده‌ر ده اويغون گلمير. باخاندا كي، حلاج كيمي بؤيوك بير عاريف، كفر دامغاسييلا دارا چكيلدي، اوندا بابكين حاققيندا نه قده‌ر يالان‌لار قونداريلديغيني آنلاماق چتين اولمازدي. بابك 20 ايل خليفه قوشون‌لارييلا دؤيوشدو و همداندان دربنده قده‌ر گئنيش بير بؤلگهنی اله كئچيردي. ايندي خلافتين وارليغيني هده‌له‌ين و تمل‌لريني لاخلادان بئله بير حركتله باغلی، عباسي تاريخچي‌لري مثبت‌ نه سؤيله‌يه بيلرديلر كي؟

عباسي‌لر چاغيندا، «كفر و ايمان» سؤزلرينین ايلكين آنلامي ايتميشدي. آرتيق، خلافته قارشي چيخان‌لارا «كافير» و اونا باش اَيه‌ن‌لره «مؤمن» دئييليردي. بئله اولدوقدا، سؤزسوز كي، بابك و حلاج كيمي شخصييت‌لره كافيرلر سيراسيندا يئر وئريليردي. بو باخيشا داياناراق، هر بير موخاليف آخینا قارا ياخماق وظیفه‌سی، تاريخچي‌لرين اوزه‌رينه دوشوردو.

بابكين باره‌سينده‌كي آنلاشيلمازليغين باشقا ندهنی‌ ده وار. اوستاوسته اونون حاققيندا بوتون تاريخ قايناق‌لاريندا 150 ايل بويو آغير بير سوسقونلوق بورویور. بابك 223 – جو آي ايلينده [هجری قمریده] اؤلدورولور، آنجاق اونونلا باغلي بيلگي‌لري ايلك كز «واقد بن عمر» توپلايير. بو بيلگي‌لري، «يعقوب بن‌ النديم» باغداددا 377 ـ جي آی ايلی ترتيب ائتدييي تانينميش «الفهرست» اثرينه كؤچورور. سونراكي تاريخچي‌لر، بو قايناغا داياناراق، خرمي‌لر دیرهنیشینی ايشيقلانديرماغا باشلاييرلار. بو يوزاَللي ايلده، خلافتين قورخوسوندان بابكين آدي هئچ بير يازيلي قايناقدا چكيلمير. بو ايسه خلافتين اويدوردوغو يالان‌لارين گئرچك گؤرونمه‌سينه يارديم ائدير. بونونلا بئله، 150 ايلدن سونرا يازيلماغا باشلاشميش اثرلر ده، مين بير گئجه ناغيل‌لارينا بنزه‌يير. «خواجه‌ نظام الملك»ـون «سياستنامه»سينده و «ياقوت حموي»نين «معجم الادبا» اثرينده، بابكين قيزلاري باره‌ده يازديق‌لاري آلچالديجي ناغيل‌لاري، بو اوزون سوره سوسقونلوغون بير سونوجو كيمي باشا دوشمك اولار.

150 ايل سوره‌سینده بابكين خئيرينه اولان بوتون بيلگي‌لر، تاريخدن سيلینير. آمما سونراكي تاريخچي‌لرين سطير آلتي يازي‌لاريندان، بابكين عدالت وورغونو اولدوغونو باشا دوشمك اولار. گؤرونور بابكين بير جوره اورتاق ماليكييته اينانديغي ادعالاري دا بو وورغونلوقدان ايره‌لي گلميشدير.

یارپاق، 1384

فرقه‌ي دموكرات آذربايجان و داوري يكجانبه (با ویراستاری جدید) / ايواز طاها

نشريه‌ي شرق در شماره‌ي 25 آذرماه 83 خود مقاله‌اي تحت عنوان “نگاهي به اسناد تازه منتشر شده در باره‌ي شكل‌گيري فرقه‌ي دموكرت آذربايجان به دستور استالين” درج کرد. (این نوشته در پانوشت همین مطلب آمده است.) در مقاله‌ی مذکور با استناد به سه سندی که جمیل حسنلی از آرشیو کا. گ. ب. بدست آورده بود، مهر خیانت بر کارنامه‌ی حکومت پیشه‌وری زده شد. در آن سال که معاشقه‌ی این روزنامه با پان‌ایرانیست‌ها به اوج رسیده بود، مقالات عدیده‌ای در باره‌ی حکومت دمکرات‌ها در تبریز منتشر شد. رویکرد بنیادین این مقالات، حذف عنصر آذربایجانی از نضهت مشرطیت بود. از آنجا که شرق، دست کم به ادعای خود، آزادی بیان را پاس می‌داشت، نگارنده جوابیه‌ی فروتنانه‌ای ارسال نمود. شرقیان تعدیل و حذف برخی بندهای جوابیه را خواستار شدند، اما جواب منفی اینجانب متن را به تاریکخانه‌ی بایگانی آن جریده‌ی وزین فرستاد. شرق اینک در غربت غروب گرفتار آمده‌است، اما داستان حیرت و هویت ما همچنان باقی است. آن جوابیه در تلاطمی که چندی پیش گرفتارش آمدم گم و گور شد، لیکن دقت یکی از دوستان در نگهداری تصویری از آن جوابیه‌ی ناقابل سبب شد که آن را بار دیگر به عرصه آورم. (آذر 1385)Pisheveri1

 

يكم: نويسنده‌ي گرامي بر پايه‌ي “نظريه‌ي توطئه” چنان گمان كرده‌اند كه تمامي جهانيان از مغولان صحراي قره قوروم گرفته تا اعراب باديه، و از اسكندر مقدوني گرفته تا اشرف‌خان افغاني، از سر حسد و كينه به دسيسه‌چيني پرداخته و به ايران تاخته‌اند. و تنها جناب کوروش بوده است که از سر انسان‌دوستی به دیگر کشورها لشکر می‌کشیده و در سرزمین‌های دوردست اموال دیگران را چپاول می‌کرده است. حال آنكه لشكركشي‌ها و كشورگشايي‌هاي گذشته كه گاه درگستره‌ي هزاران كيلومتري و درسرزمين‌هاي ناآشنا و دوردست صورت مي‌بسته، انگيزه‌هاي متفاوت و فراتري از نظريه‌ي توطئه داشته است. كشورگشايي‌هايي كه طيف وسيعي از انگيزه‌ها و اهدافي چون يافتن چراگاه و گسترش قلمروی فرمانروایی تا روح سروري‌طلبي را در بر مي‌گرفته است.

دوم: نويسنده‌ي گرامي ضمن شكوه‌ي غمگنانه از تاخت و تاز اشغالگران، به سرعت آهنگ گفتار را تغيير داده و از اينكه آن مهاجمان به ناچار در فرهنگ ايراني “هضم شده‌اند” و به “آداب و سنن و رسوم اين سرزمين” ديگرباره رسميت بخشيده‌اند با غرور و مباهات سخن گفته است. اگر براستي چنين است ديگر چه جاي شٍكوه و مظلوم‌نمايي؟ بگذاريد آن مهاجمان بي‌فرهنگ به اين سرزمين سرازير شوند و چند صباحي ديگر در اين فرهنگ هضم شوند، و آداب و سنن و رسوم اينجايي يابند. آيا خدمتي بزرگتر از اين به فرهنگ بشري سراغ داريد؟!

سوم: اگر به راستي باور داريد كه “مردم آذربايجان در بيش از يك صد سال اخير از پيشتازان جنبش‌هاي ملي ايراني بوده‌اند” دست كم بايد اندكي در ترديد افتيد كه شايد آنچه به سال 1324 در آذربايجان اتفاق افتاد، نمي‌توانسته صرفا نتيجه‌ي خيانت و توطئه‌ باشد. و گرنه بايد آذربايجانيان را آلت‌دستي بيش نيانگاريد كه اين نيز با پيش‌فرض شما مبني بر هشياري و پيشتازي آنان هماهنگ درنمي‌آيد. شايد در جريان حاكميت دموكرات‌ها بخشي از همان مردم پيشتاز، به سبب تمركزگرايي رضاشاه كه به يكسان‌سازي خشن و يا نابودي بي‌رحمانه‌ي خرده‌فرهنگ‌ها اعتقادي تام داشت، به ستوه آمده باشند. شايد بيزاري و نفرت آنان در يك فرصت مناسب تاريخي به عرصه‌ي آشوب‌زده‌ي سياست فوران كرده باشد. اگر در مقابل دموكرات‌ها ، حكومت مركزي‌ منزه، مردم‌سالار، دادگر و خودبسنده‌اي وجود داشت، مي‌شد درباره‌ی دموكرات‌ها به گونه‌ای دیگر داوري كرد. اما وقتي حكومتي دسيسه‌گر، خودكامه و بيگانه‌گرا به جنگ آن حركت رفت، بايد ترديد به خود راه دهید. نويسنده‌ي گرامي احتمالا چنين پنداشته‌اند كه آن جدايي‌خواهي‌هاي ادعايي در آرمانشهر بي‌عيب و نقصي صورت گرفته بود كه رضاشاه پديد آورده بود؛ آرمانشهري كه فرزندش مي‌خواست آن را به دروازه‌هاي تمدن بزرگ برساند. از اين رو، هرآنكس، يا هرآن گروه و قوم كه در آن آرمانشهر شاهنشاهی فروتن و سربه زير نبود، و به يكسان‌سازي قومي گردن نمي‌نهاد شايسته‌ي لقب خيانت و مستوجب سياست و نابودي بود.
چهارم: حوادث تاريخي اغلب اسباب گوناگون و انگيزه‌هاي پيچيده دارند. از اين رو در تبيين هر حادثه ما ناگزير از تكثير علل و سپس تحديد آنها براي يافتن مستقيم‌ترين علت‌ها هستيم. در نتيجه، اِسناد یکپارچه‌ی رويدادی بزرگ به “انگيزه‌ي استيلاي استالين بر نفت شمال” ساده كردن و فروكاستن تاريخ تا حد يك نيرنگ سياسي است. اگر حمايت يك كشور خارجي از يك جنبش، ملاك اهريمني بودن آن باشد، آنگاه برپايه‌ي آرشيو سفارت امريكا در تهران و يا اسناد ساواك، بسياري از سياستمداران، روشنفكران و حركت‌هاي اجتماعي در مدار پيچاپيچي از خيانت‌ها، انعطاف‌ها و همكاري‌ها گرفتار خواهند شد. حتي جملاتي چون «قبل از ورود نيروهاي دولتي به تبريز، مردم سلحشور اين شهر باقيام خود وطن‌فروشان را از شهر و ديارشان به عقب راندند» موجب وهن گوينده‌اش خواهد شد. زيرا اين جملات دقيقا برگرفته از فحواي تبليغاتي است كه در رسانه‌هاي همگاني وقت و بعدها در كتاب‌هاي درسي شاهنشاهي به كار گرفته شد. اگر قصد بررسي برهه‌اي از تاريخ بر اساس اسناد در ميان است، علاوه بر عنایت به شرایط ویژه‌ی آن زمان، بايد در كنار سه سند نامبرده، به هزاران صفحه از اسنادي كه از حكومت دموكرات‌ها برجاي مانده نيز مراجعه شود. واقعيت اين است كه حتي انبوه اسناد مكتوب، در برابر آنچه در 26 آذر 1325 در ميدان ساعت تبريز روي داد گنگ و نارسا مي‌نمايد. در آن روز دانش‌آموزان دبستاني به صف كشانده شدند تا كتاب درسي “آناديلي” (زبان مادري) را “زنده‌باد شاه”گويان در آتش اندازند. آن جشن كتاب‌سوزان ساعت‌ها و روزها ادامه يافت و كتاب‌هايي در آن سوختند كه جز ادبيات شفاهي آذربايجان و چند اشعار كودكانه چيزي در آنها يافت نمي‌شد. به علاوه، سرنوشت سران فرقه‌ي دموكرات در آن سوي مرزها كه اغلب به اتهام گرايش‌هاي مذهبي و به نحو رقت‌انگيزي به حاشيه‌ي تاريخ رانده شدند، همچون خدشه‌ي بزرگي بر جبين استدلال مزدوري صرف آنان ظاهر مي‌شود. آگر آنان همچنان در پي آرمان بر باد رفته‌شان اغلب در خلوت و خفا، و در ناداري و تنهايي جان سپردند، گوياي آن است كه نويسنده‌ي گرامي به هنگام داوري درباره‌شان از جاده‌ي انصاف به بيراهه رفته است. سرنوشت غم‌انگيز يك «بي‌ريا» بسنده است تاهمگان بدانند كه استالين خود يكي از مهمترين عوامل فروپاشي حكومت پيشه‌وري بود.
شما به بهانه‌ی سه سندی که از آرشیو استالین بیرون کشیده‌اند گستاخانه بر شعور ما می تازید، و در عین ابراز شادمانی از تلاش‌های بیست ساله‌ی یک رژیم خودکامه در نابودی غیریت‌ها، بر هزاران سندی که گواه برنامه‌ریزی گسترده برای امحای زبان ترکی آذربایجانی، ترکمنی، کردی و عربی است، چشم بر می بندید.

پنجم: اگر نظر نويسنده‌ي گرامي درست باشد در آن صورت مي‌بايست با سقوط پيشه‌وري “دشواره‌ي قوميت‌ها” نيز از ميان مي‌رفت. حال آنكه رويدادهاي شصت سال گذشته در مسيري خلاف سير كرده است. چندانكه بحث ستم ملی درطول حكومت پهلوي همواره دغدغه‌ي مهم توده‌ي مردم و فرهيختگان آذربايجاني بوده است. شهريار تقريبا در تمام عمر خويش از بحران هويت حاصل از مرکزگرایی حكومت رنج برد و تحقيرها و تلاشها براي محو زبان ترکی آذربايجاني را پيوسته نكوهش كرد. درست زماني كه خاندان پهلوي گمان مي‌كرد آشپزهاي ارتش توان گوشمالي تجزيه‌طلبان را دارند، شهريار منظومه‌ي “سلام بر حيدربابا” را بنا به ضرورت تاريخي و براي مقابله با فراگرد امحا نوشت. حتي اگر شهريار را ناديده گيريم، به شهادت انبوه تلاش‌ها، اعتراض‌ها و نوشته‌ها، هنوز هم بحث ستم ملی به عنوان “دشواره‌ي اساسي جامعه”، ذهن سياستمداران و دولتمردان را اشغال كرده است. اگر پس از حوادث دهه‌ي بيست آموزه‌ي يكسان‌سازي قرين توفيق شده بود و ترکان خواندن و نوشتن به زبان مادری را خيانت به تماميت ارضي كشور پنداشته بودند، ديگر اكنون نيازي نبود كه نويسنده‌ي محترم براي تنوير افكار مخاطبانشان تازیانه تکفیر و اتهام به دست گیرند و عامدانه از یاد ‌برند که مشکل بیش از آنکه منشأ خارجی داشته باشد، از بطن گفتمان ناسیونالیسیتی آریایی فوران می‌کرد. نوعی صورت‌بندی گفتمانی، که به دلیل رویگردانی از مدل فدرالی و چسبیدن به مدل افراطی فرانسوی در یک کشور کثیرالمله نه تنها گسیختگی‌های هویتی را ترمیم نکرد، بلکه بر شکاف‌ها افزود. کشورهای کثیرالمله‌ای چون سوئیس و کانادا نه از طریق استحاله‌ی بیرحمانه‌ی هویت‌ها، بلکه از طریق به رسمیت شناختن آنها به صورت امن‌ترین و دموکراتیک‌ترین کشورهای جهان درآمده‌اند.

ششم: در فقره‌ی چهارم از لزوم عنایت به شرایط ویژه‌ی آن زمان گفتیم. زیرا منطق اقداماتی که پیشه‌وری انجام داد، بدون عنایت به پس‌زمینه‌ی رویدادها و وضعیت سیاسی جهان آن دوره قابل درک نیست. از این رو روابط فرقه‌ی دموکرات با شوروی را باید در چهارچوب منزلتی درک کرد که در آن زمان سوسیالیسم موجود در سراسر جهان کسب کرده بود. برای مثال، از میان جمع بزرگ روشنفکران، اندیشمندان و هنرمندانی که در 1920 به دیدار لنین شتافتند، تنها برتراند راسل بود که درباره‌ی عمل و نظر بولشویسم منتقدانه سخن گفت؛ سهم بقیه‌ی میهمانان شیفتگی و طرفداری درازآهنگ از اردوگاه سوسیالیسم موجود بود. زمانی که فرقه‌ی دموکرات بر سر کار آمد، هنوز نه آندره ژید از شوروی برگشته بود، نه جلال آل احمد. هنوز خروشچوف گزارش تکان دهندی خود از دهشت استالینی را عرضه نکرده بود. هنوز دیوار برلین قد برنیافراشته بود. هنوز سویه‌ی الهیاتی عزم آهنین رفیق استالین در نجات غرب از چنگ فاشیزم در پیش چشم‌ها بود و حق‌شناسی غبطه‌انگیزی بر می‌انگیخت. هنوز الکساندر سولژنتسین چهره‌ی آنسوی دیوار آهنین سوسیالیسم موجود و جزایر گولاگ را در معرض دید جهان خارج نگذاشته بود. هنوز از فوکو تا سارتر و از دریدا تا بودریار همه چپ بودند و گروه “سوسیالیسم و توحش” مرکب از بزرگترین اندیشمندان فرانسه از سیاست‌های شوروی بیزار نگشته بود. هنوز بهار 1968 نیامده بود تا انقلاب شورانگیز دانشجویی، که از مارکوزه تا هابرماس را درگیر خود کرده بود، به شکست انجامد. هنوز گی دوبور فیلسوف شعرهای شهری 1968 از شدت ناامیدی خود را نکشته بود. در زمانه‌ای که از برتراند راسلِ راسیونالیست تا ژان پل سارترِ اگزیستانسیالیست شیفته‌ی عدالت روسی بودند، اگر پیشه‌وری به عنوان یکی از پرچمداران چپ، از اردوگاه شرق روی برمی‌گرداند، احتمالا همین امروز به عنوان مترجعی استعمارزده محکومش می‌کردیم. چرا که رژیم مورد مخالفت وی هم دیکتاتور بود و هم به معنای واقعی آلت دست استعمارگران.
اصلا چرا این همه به سالهای دور برویم. این رهیافت به آن می‌ماند که سوژگان خیابان‌های سال 1357 نتایج آن رخداد-حقیقت از دریچه‌ی امروز ببینند. دانشجویانی که در سال 1358 سفارت ایالت متحده را اشغال کردند، اینک یا مطرودند، یا تبعیدی و یا زندانی؛ و البته امروز بیش در هر گروه داخلی خواهان رابطه با آمریکا هستند.

هفتم: هر قدر هم كه به زعم شما حكومت دموكرات‌ها ريشه‌ي خارجي داشته‌ باشد، بازهم بستر ظهور آن داخلي بود. شرقیان از یاد برده‌اند که حکومت پیشه‌وری در درجه‌ی اول واکنشی بود به رژیم مطلقه‌ی رضا شاه که حتی می‌خواست کلاه مردم را یکی کند. در نظريه‌ي توطئه، همواره به عامليتٍ عوامل خارجي به بهاي فراموشي قابليتٍ بستر داخلي، عنايت افراطي مي‌شود. حال آنكه تا بستر داخلي آماده نباشد، يك عامل خارجي به زحمت مي‌تواند دسيسه‌اي به آن ابعاد را كه نويسنده‌ ادعا كرده است، به راه اندازد. دسیسه‌ای در کار نبود، هسته‌ی اصلی سخنان پیشه‌وری تجزیه‌طلبی نبود، عدالت و آزادی و هویت طلبی برای رهایی انسان آذریایجانی از بحران هویت بود. و در این راه سیاست احیای زبان ترکی را که فدای زبان دیگری شده بود، و کاهش تمرکزگرایی حاشیه‌ستیز را عادلانه‌ترین راه‌حل می‌دانست. خواستی که ما هم امروز تکرارش می‌کنیم، و همان اتهام را از تمامت‌خواهان و اذات‌انگاران ایرانشهری دریافت می‌کنیم. چاره‌ای نیست، شکوفه‌ی خودآگاهی در برهوت همین اتهام‌ها و استدلال‌های زورگویانه می‌شکفد! شکی نیست که امر سیاسی و سوژه‌ی تغییر اجتماعی از طریق چالش با گفتمانی که زندگی روزمره را بر اساس مرگ دیگری صورت‌بندی کرده است، به ساحت زندگی بازمی‌گردد.

__________________________

مقاله روزنامه شرق 

نگاهى به اسناد تازه منتشره درباره شكل گيرى فرقه دموكرات آذربايجان به دستور استالين

محمد حسين زاده

1- شايد كمتر تمدنى را بتوان در جهان مثال زد كه بسان سرزمين و تمدن ايران، در چهارراه حوادث و در معرض حملات و هجوم هاى جوامع دور و نزديك قرار داشته باشد. بر اثر اين رويدادهاى خونين و غم انگيز هزينه هاى انسانى، مادى و معنوى سنگينى بر پيكره اين سرزمين وارد شده، حتى گاه سال ها اشغال شده و اشغالگران با تاخت و تاز خود بر جان و مال و ناموس اين مردمان مسلط شده و از اين راه حتى تا تغيير زبان برخى ساكنان آن پيش راندند. اما فرهنگ و تمدن ايرانى، در ميانه اين كشورگشايى و تهاجم خونين با جوشش خود و در ميان ويرانه هاى فتنه، باز با جوانه اى كه ريشه در تاريخ و اسطوره و ادب و فرهنگ اين ملت داشته، به هضم مهاجم دست يازيده و دگرباره «فرهنگ ايرانى» خودى نمايانده است. هجوم اسكندر و چنگيز و تيمور و… نمونه اى است از اين فرآيند كه مهاجم پس از چندى مجبور به رسميت دادن به فرهنگ و آداب و سنن و رسوم اين سرزمين حتى براى خود شده است. چرا كه آنچه امروز به نام «فرهنگ و تمدن ايرانى» مى شناسيم چيزى جز فرهنگسازى و تلاش تاريخى همه ايرانيان اعم از بلوچ و فارس و كرد و آذرى و… نبوده كه هر يك سهمى درخور در اعتلاى آن داشته اند. حافظ و قطران تبريزى و عزيزخان مكرى و ستارخان و نظامى گنجوى و فردوسى و… برآمده از همين ايرانيان پاك نهادند.
۲- اين فرآيند به گونه اى ديگر خود را در ايران معاصر نمايانيده است. موقعيت جغرافيايى و استراتژيك ايران، همجوارى با آب هاى خليج فارس و اقيانوس هند، نفت و… از جمله عواملى است كه قدرت هاى بزرگ سده هاى معاصر را متوجه ايران نمود و براى اين منظور گاه اشغال نظامى و گاه تحريك اين يا آن دست نشانده، ابزارهاى مهاجمان جديد براى رسيدن به مطامع شان بوده است. روزى شيخ خزعل با دولت بريتانيا عقد برادرى مى بندد و روزى ديگر در آذربايجان و كردستان اشغال شده توسط ارتش سرخ، بنا به امر استالين فرقه اى تشكيل مى شود اما باز اين ايران و ايرانى است كه در قالب مردم پاك نهاد آذربايجان و خوزستان و كردستان، قد راست مى كند و آنچه مى ماند ايران است و ايرانى.
۳- مردم آذربايجان در بيش از صد سال اخير از پيشتازان جنبش هاى ملى ايرانى بوده اند. تبريز از عمده ترين شهرهاى ايرانى است كه فعالانه در تحريم تنباكو شركت داشت و در سال ۱۲۸۰ خورشيدى مبارزه پرشورى را براى اخراج بلژيكى هاى مسئول گمرك ايران رهبرى كرد. نقش اساسى مردم تبريز در انقلاب مشروطه بر هيچ محقق تاريخ خوانده اى پوشيده نيست.
۴- اشغال ايران در شهريور ۱۳۲۰ توسط قواى انگليس (جنوب ايران) و ارتش سرخ (شمال كشور) فرصتى است تا مجدداً اين چرخه و مدار تكرار شود. طمع به تماميت ارضى ايران، اشغال كشور و البته نارضايتى مردم از نظام سياسى حاكم زمينه اى است تا استالين از فرصت پيش آمده جهت استيلا بر نفت شمال ايران از آن بهره جويد. برنامه ريزى دقيق و پيچيده اى توسط شوروى و با دستور استالين و همراهى عده اى دست نشانده داخلى آغاز مى شود. گام اول «اقدامات اكتشافى زمين شناسى براى نفت در شمال ايران» است كه با مسئوليت دبير كميته مركزى حزب كمونيست آذربايجان يعنى باقروف و بنا به دستور كميته دفاع دولتى اتحاد جماهير شوروى آغاز مى شود. در گام بعدى كميته مركزى حزب كمونيست اتحاد شوروى طى فرمان مهمى به ميرجعفر باقروف خواستار اقداماتى جهت سازماندهى يك جنبش جدايى طلب در آذربايجان و «ديگر ايالات شمالى ايران» مى شود. در اين فرمان مراحل اجرايى زير برنامه ريزى مى شود: اقدام تداركاتى در جهت تشكيل يك ناحيه خودمختار با اختيارات گسترده، شروع به فعاليت يك حزب با هدف رهبرى جنبش جدايى طلب، تاسيس يك جنبش خودمختارى طلب كرد، تدوين شعارهاى انتخاباتى مجلس پانزدهم، تاييد گروه رزمى و جنگى جهت حوائج دفاعى اهالى هوادار شوروى، تاسيس انجمن دوستان  آذربايجان، انتشار نشريات در باكو و داخل، ارسال دستگاه چاپ، تشكيل يك صندوق ويژه با اعتبار يك ميليون روبل ارز خارجى! همانگونه كه مشاهده مى شود تمامى مراحل حركت فرقه در آذربايجان و مهاباد برنامه ريزى شده و مسئولان حزبى شوروى مسئوليت نظارت بر اجراى آن را در دست دارند…اين برنامه ريزى دقيق در نهايت با شكست همراه مى شود. اعلام سياست موازنه منفى مرحوم دكتر محمدمصدق در مجلس چهاردهم، راه را بر هرگونه استيلاى خارجى خصوصاً بر منابع نفتى شمال كشور مى بندد. ارتش اشغالگر به شوروى عقب  نشست و قبل از ورود نيروهاى دولتى به تبريز، مردم سلحشور اين شهر با قيام خود وطن فروشان را از شهر و ديارشان به عقب مى رانند و شرمسارى را بر چهره آنان مى نشانند. از ۲۱ آذر ۱۳۲۴ تا ۲۱ آذر ۱۳۲۵ يعنى گذر يكسال كافى بود تا پوشالى بودن حركت و غيرمردمى بودن آن هويدا شود.
۵- زمينه هاى داخلى و خارجى حركت جدايى خواهانه در آذربايجان و مهاباد طى ساليان اخير مورد توجه محققين و پژوهشگران زيادى قرار گرفته است. اما فصلنامه فرهنگى و اجتماعى گفتگو شماره ۴۰ خود را با عنوان «كرد و كردستان» ضمن بررسى ابعاد اجتماعى، فرهنگى، سياسى و بين المللى مسائل مرتبط با كردها، اقدام به انتشار سه سند بسيار باارزش و مهم در زمينه نقش استالين در شكل گيرى فرقه دموكرات آذربايجان و مهاباد كرده است كه در نوع خود بى نظير است. اين اسناد كه اخيراً از آرشيو حزب كمونيست شوروى در اختيار محققان جمهورى آذربايجان قرار گرفته، به خوبى ابعاد و ريشه  هاى خارجى (نقش شوروى) را در اين ماجرا هويدا مى سازد و راه را بر هر اگر و اما مى بندد.

 

شاعیرلييه باشلاماق اوچون اون گؤسته‌ريش | جواد مجابی | ایواز طاها

داش داشیماقدان دا چتین گؤره‌­ردیم شاعیرلییی. بیرجه شعر حاققیندا یازماغی شعردن چتین ساناردیم. آمما جواد مجابی­‌نین خیرداجا بیر یازی­سینی اوخودوقدان سونرا یانیلدیغیمی آنلادیم.  گؤبه­‌لک کیمی گؤیه­‌رن شاعیر قوشونونون سایی بونون دانیلماز بلگه­‌سی­‌دیر. بو سیز  بو دا شاعیر اولماق اوچون او جنابین اون گؤسته‌ریشی: 

 

ـ تنقيد‌چي‌لري شاشیردان، عئيني حالدا اونلارين غرورونو سينديرمايان شئي‌لر يازين.      

ـ البته اوخوجولاري دا حئيران قويمالي‌سينيز. بونون اؤزو ايسه اولدوقجا چتين‌دير. استراتژي باخیمیندان اوزون بير شعرده اوخوجونون باشا دوشدويو ان آزي بير سطرين اولماسي گره‌ک‌لی‌دیر. قالانيني باشا دوشمه‌سه ‌ده عالي­جناب­ليق اوزوندن ذهنيني اله آلابيلمه‌دييي حسابينا قوياجاق. مدرن دونياميزدا گئدن «آنلاماق ياريشيندا» گئري قالماسين دئيه، نه اينكي «باشا دوشمه‌ديم» دئمه‌يه‌جك، اوسته‌ليك شعرده‌كي  بوش‌بوغاز‌ليق‌لاري  تعريف‌له‌يه‌جك.         

ـ باش‌يازارلا دوستلوق ائتمك، تنقيدچي‌ ايله يولداشليقدان داها یارارلي‌دير. بو ايش، زيانين قارشي‌سيني داها قولايليق‌لا آلار.

ـ دارتیشما دوغورماق، کسکین­لیک­له تؤوصيه اولونور. یازیلی موناقيشه ال به ‌ياخا اولماقدان داها ياخشي‌دير. سؤز دؤیوشدورمه‌، اؤزو ده ادبي سؤیلنتی‌لر [شايعه‌لر] شبكه‌سينده، ال وئریشلی ساييلير. آنجاق اوقده‌ر اولماسين كي، هميشه دؤيوله‌سينيز. کوتله، دؤيولن شعره اؤز قوجاغینی اوزون سوره آچا بیلمز.

 ـ ياييم‌­ائولری كتابينيزي چاپ ائتمه‌دييي تقديرده، اونو سانسور و تهلوكه‌سيز‌ليك سورون‌لارینا باغلايین.  بونو ائده بیلسه­‌نیز بؤيوك اعتبار قازانا بيلرسينيز.       

ـ بوتون حريف‌لري دانماغا چاليشين. بو ايشي ان بؤيوك رقيب‌لر‌دن باشلايين.  

ـ دونيا ادبياتي ايله تانيش اولماسانيز دا اؤزونوزو ساوادلي گؤسترين. بو ايش هئچ كيمي اؤلدورمه‌ييب.       

ـ ائله داورانين كي، ائله‌بيل تاريخ، مدنيت و مدرنيزم سيزين‌له باشلاييب.        

ـ املا و انشا یانلیشلیق‌­لاری‌نیزین اوستو آچيلديقدا  بي‌آبيرچيليق درجه‌ده سويوق قانلي‌ليق گؤسترين. «اينترنت دؤنمینده… [بونلاردان] دانيشماق بوش بوغازليق‌دير» كيمي سؤز‌لري تكرار ائتمك‌له قارشی طرفی چيخيلماز دوروما سالین. البته اؤنجه اونون اينترنتدن باشي چيخماديغيني اؤيره‌نين. 

ـ هر بير ايراد قارشيسيندا اؤزونوزه تام اينام‌لا آشاغيداكي سؤز‌لري دئيين: «من بئله گؤرموشم، من بونو به‌يه‌نيرم، منه بئله الهام اولوب، شعر منه بئله يازديردي.»  

ـ اؤزونه اينام، درين بيليكدن داها چوخ، درين آخماقلیقدان ايره‌لي گله‌بيلر. لاپ بيزيم بو يازيدا اون گؤستريش يئرينه اون­‌بير گؤستريش اوخودوغونوزا باخماياراق اون­‌ايكينجي و اينديليكده سونونجو گؤستريش بئله‌دير: کوتله‌نین آرتيق، يئني شاعير كشف ائتمك حؤوصله‌سي قالماییب.  

بو گؤره‌وی اؤزونوز اؤز اوزه‌رينيزه گؤتوره‌رك هر يئرده و هر يول‌لا اؤزونوزو تبليغ ائدين. تئز و قولايليق‌لا قبول اولماقدان قورخمايين. اونوتقان و یئل­‌بئیین دینله­‌ییجی­‌لر چوخدور.

ائي‌ سن‌! (پینک‌فلوید ماهنی‌لاریندان) / ایواز طاها

 

 ائی، باییردا اوشوین آدام 

سن‌  كي‌  يالنيز  قالير،  قوجاليرسان‌،

 مني‌  آنلاييرمي‌سان‌؟

 ائي‌،  کئچيدلرده  دورموش‌  آدام‌،

 قاشينان‌  آياقلارلا،  سولغون‌  گولوش‌لرله،‌

 مني ‌ آنلايا بيليرمي‌سن‌؟ Continue reading “ائي‌ سن‌! (پینک‌فلوید ماهنی‌لاریندان) / ایواز طاها”

نظريه‌ي‌ توطئه‌، انگيزه‌ و انديشه / ایواز طاها‌

هر پندار، گفتار، احساس‌،عاطفه‌، كردار،و انديشه‌اي‌ كه‌ ما همة‌ آنها را انگيخته‌ مي‌ناميم‌ بر “انگيزه‌”اي‌(1)  استوار است‌. توطئه‌انگار از اين‌ فرض‌ درست‌، نتايج‌ نادرستي‌ مي‌گيرد. وي‌ مكنونات‌ دروني‌ انسان‌ را كالبد شكافي‌ مي‌كند تا انديشه‌هايش‌ را بشناسد. در نتيجه‌، اگر وي‌ به‌ هنگام‌ وارسي‌ انگيزه‌، پليد بودن‌ آن‌ را حدس‌ زند، پليدي‌ انگيخته‌ را از آن‌ استنباط‌ مي‌كند. اين‌ شيوة‌ داوري‌، طيف‌ وسيعي‌ از ديدگاه‌هاي‌ سياسي‌ و اجتماعي‌ را در برمي‌گيرد و در پرتو آن‌ بخش‌ بزرگي‌ از آراء و افكاري‌ كه‌ در تقابل‌ با قرائت‌ رسمي‌ از واقعيت‌ قرار مي‌گيرند، محصول‌ انگيزه‌هاي‌ دسيسه‌چينانه‌ تلقي‌ مي‌گردند. اين‌ تلقي‌ هرگاه‌ در خدمت‌ نهاد قدرت‌ درآيد، فعل‌ و انفعالات‌ دامنه‌دار و پيچيده‌اي‌ را سبب‌ مي‌شود كه‌ اهميت‌شان‌ كمتر از جنگ‌هاي‌ قبيله‌اي‌، ستيزه‌هاي‌ نژادي‌ و يا كشتارهاي‌ جمعي‌ نيست‌. زيرا در جريان‌ تقبيح‌ انگيزه‌هاي‌ نامطلوب‌، خود انديشه‌ نيز ـ فارغ‌ از درستي‌ يا نادرستي‌اش‌، و يا صرف‌ نظر از سود و زيانش‌ ـ طرد و محكوم‌ مي‌گردد. امري‌ كه‌ جز به‌ واسطة‌ زور و كاربرد خشونت‌، عملي‌ نمي‌شود.

آميختن‌ انگيزه‌ و انگيخته‌ بر غفلت‌ از دو نكتة‌ زير استوار است‌: نخست‌ اينكه‌ انگيزه‌ مستور و ناآشناست‌ و در نهايت‌ آنچه‌ به‌ نام‌ انگيزة‌ پندارها و كردارهاي‌ آدميان‌ شناسانده‌ مي‌شود، چيزي‌ بيش‌ از حدس‌ و گمان‌ نيست‌. به‌ عبارت‌ ديگر، برخلاف‌ انديشه‌ كه‌ موضوع‌ بحث‌ منطقي‌ واقع‌ مي‌شود وبا برهان‌ و دليل‌ اثبات‌ و اِبطال‌ مي‌گردد، شناخت‌ انگيزه‌ در عيني‌ترين‌ حالت‌، ذهني‌ است‌ و نمي‌تواند مبناي‌ عمل‌ اجتماعي‌ قرار گيرد. البته‌ مستوري‌ انگيزه‌ به‌ معناي‌ تبيين‌ناپذيري‌ آن‌ نيست‌. مي‌دانيم‌ كه‌ تبيين‌ علمي‌ بر دو نوع‌ است‌: تبيين‌ از راهِ دليل‌ و تبيين‌ از راه‌ علت‌. انگيزه‌ متناسب‌ با ماهيت‌ خود تبيين‌ علّي‌ را مي‌پذيرد و انديشه‌ تبيين‌ مبتني‌ بر دليل‌ را. يعني‌ برخلافِ انديشه‌، براي‌ انگيزه‌ نمي‌توان‌ دليل‌ آورد و تنها كاري‌ كه‌ درباره‌اش‌ مي‌توان‌ كرد جستن‌ علّت‌ آن‌ است‌.

دوم‌ اينكه‌ داوري‌ اخلاقي‌ دربارة‌ انگيزه‌هاي‌ توطئه‌گرانه‌ با همة‌ وجوب‌ و اهميتش‌ نمي‌تواند برهاني‌ براي‌ داوري‌ علمي‌ درباب‌ انديشه‌ها فراهم‌ كند. از اين‌ رو آثار و گفتار هر فرد فارغ‌ از اينكه‌ انگيزه‌هاي‌ شيطاني‌ و يا رحماني‌ داشته‌ باشند، صدِ كذبشان‌ با معيارهاي‌ منطقي‌ سنجيده‌ مي‌شود. اين‌ تفاوتِ گوهرين‌، الزاماتِ روش‌شناسانه‌اي‌ را بر ما تحميل‌ مي‌كند كه‌ تفكيك‌ حوزة‌ ارزيابي‌ و داوري‌ آندو از آن‌ جمله‌ است‌.

در اين‌ فصل‌ با بررسي‌ دو مورد فوِ، يعني‌ «مستوري‌ انگيزه‌» و «خلطِ انگيزه‌ و انديشه‌» روشن‌ خواهد شد كه‌ توطئه‌انگار چرا انگيزه‌ را مهمتر از انديشه‌ مي‌نماياند و سپس‌ انديشه‌ را در پرتو انگيزه‌ ارزيابي‌ مي‌كند.

● 

مستوري‌ انگيزه‌

نطفة‌ هر توطئه‌اي‌ ابتدا در ذهن‌ بسته‌ مي‌شود و تا زماني‌ كه‌ بستري‌ مناسب‌ براي‌ تولّد چنين‌ نطفه‌اي‌ يافت‌ نشود، همچنان‌ در نهان‌ خواهد ماند. از اين‌ رو جستجو و كشف‌ توطئه‌ها نه‌ تنها به‌ جغرافياي‌ زندگاني‌ روزمره‌ محدود نمي‌شود بلكه‌ چنين‌ فعاليتي‌ به‌ مكنونات‌ دروني‌ انسان‌ها رسوخ‌ مي‌كند و در هزار توي‌ حافظة‌ آنها ردّپاي‌ توطئه‌هاي‌ محتمل‌ را مي‌يابد.جستجو در زواياي‌ ذهن‌، ما را به‌ نهانگاه‌ انگيزه‌ مي‌رساند؛ نيروي‌ پويايي‌ كه‌ محرك‌ اصلي‌ آدمي‌ براي‌ انديشه‌ و عمل‌ است‌. انگيزه‌ موجودات‌ زنده‌ را به‌ حركت‌ در مي‌آورد و متصور نيست‌ كه‌ كسي‌ بدون‌ داشتن‌ انگيزه‌اي‌ خاص‌، پندار و كردار معيني‌ از خود بروز دهد. اما آيا انگيزه‌ به‌ همان‌ سهولتي‌ كه‌ انگيزه‌شناسيِ توطئه‌انگارانه‌ در معرض‌ ديد قرار مي‌دهد، قابل‌ شناسايي‌ است‌ و يا اينكه‌ شخص‌ ِ توطئه‌انگار از اين‌ مقدماتِ صائب‌، نتيجة‌ دلخواه‌ خود را مي‌گيرد؟

انگيزه‌ عامل‌ پوشيده‌ و رازآميزي‌ است‌ و كار روانشناسان‌ در بررسي‌ و شناخت‌ آن‌ به‌ غايت‌ دشوار است‌. حتي‌ گاهي‌ ممكن‌ است‌ دو يا چند روانشناس‌ مطالعة‌ انگيزش‌ فرد را از يك‌ نقطه‌ آغاز كنند ولي‌ به‌ نتايج‌ متفاوت‌ برسند. از ديدگاه‌ فرويد، انسان‌ به‌ رغم‌ آنكه‌ مي‌تواند فعاليت‌ها و حركت‌هاي‌ خود را بشناسد، نمي‌تواند اسباب‌ و انگيزه‌هاي‌ آنها را به‌ دقت‌ و روشني‌ معين‌ كند. (2)  براي‌ مثال‌، اگر بخواهند از راه‌ بررسي‌ رابطة‌ انگيزه‌ با اهداف‌ و احتياجات‌ به‌ نهانگاه‌ انگيزه‌ نزديك‌ شوند با وضعيت‌ پيچيده‌اي‌ روبرو مي‌شوند: احتياجاتِ همسان‌، انگيزه‌هاي‌ ناهمساني‌ را سبب‌ ميشوند؛ در زمينة‌ انگيزة‌ واحد، اهداف‌ گوناگوني‌ جوانه‌ مي‌زنند؛ و يا يك‌ هدف‌ واحد در انسان‌هاي‌ مختلف‌ از انگيزه‌هاي‌ گوناگوني‌ سرچشمه‌ مي‌گيرد. (3)  به‌ علاوه‌، ريشة‌ انگيزه‌هاي‌ فرد در جريان‌ هر رفتاري‌، آشكار و تك‌ساحتي‌ نيست‌ و ممكن‌ است‌ تا ژرفاي‌ سنت‌هاي‌ فرهنگي‌ امتداد داشته‌ باشد. «وقتي‌ انگيزه‌هاي‌ فرد را مثل‌ آرزوي‌ مشاغل‌ پزشكي‌، دريانوردي‌، حقوقي‌، بانكداري‌ و معلمي‌ در نظر مي‌گيريم‌، متوجه‌ مي‌شويم‌ كه‌ ريشه‌هاي‌ آن‌ چنان‌ در جهات‌ مختلف‌ پراكنده‌ شده‌ است‌ كه‌ امكان‌ تعقيب‌ و شناخت‌  ريشه‌ها و علل‌ آنها وجود ندارد.» (4)

انگيزه‌ به‌ عنوان‌ موضوعي‌ فردي‌ و دروني‌، روزنه‌هاي‌  شناسايي‌ عيني‌اش‌ به‌ روي‌ ديگران‌ بسته‌ است‌. و گمانه‌زني‌ درباره‌اش‌ نمي‌تواند بر واقعيت‌ عيني‌ آن‌ دلالت‌ كند. به‌ گفتة‌ هانا آرنت‌ «انگيزه‌ همچنان‌ در تاريكي‌ است‌ و نه‌ تنها از ديگران‌ بلكه‌ اغلب‌ از خود شخصِ عامل‌ نيز در معاينة‌ نفس‌ پنهان‌ مي‌ماند. بنابراين‌ انگيزه‌جوئي‌ و طلب‌ اينكه‌ هر كس‌ ژرفترين‌ انگيزة‌ خويش‌ را در محضر همگان‌ به‌ تماشا بگذارد، طلب‌ محال‌ است‌ و همة‌ عاملان‌ را به‌ رياكاري‌ مي‌كشاند. به‌ محض‌ آنكه‌ نمايش‌ انگيزه‌ها شروع‌ شد، رياكاري‌ تمامِ روابط‌ انساني‌ را مسموم‌ مي‌كند. افزون‌ بر اين‌ كوشش‌ براي‌ بيرون‌ كشيدن‌ مكنونات‌ و قرار دادن‌ آن‌ در انظار به‌ اين‌ مي‌انجامد كه‌ اموري‌ كه‌ برحسب‌ طبيعت‌ و ماهيت‌ بايد در تاريكي‌ و بيرون‌ از ديد پنهان‌ باشند وقيحانه‌ به‌ نمايش‌ در مي‌آيند.»  (5)

حال‌ به‌ رغم‌ پوشيده‌ و پنهان‌بودن‌ انگيزه‌ چه‌ دليلي‌ دارد كه‌ توطئه‌انگاران‌ به‌ جاي‌ بررسي‌ انديشه‌، به‌ كالبدشكافيِ انگيزه‌ بپردازند؟ اگر شناخت‌ انگيزه‌ چنان‌ پيچيده‌ و يافتن‌ ريشه‌هايش‌ چنان‌ دشوار است‌ كه‌ گفتيم‌، چه‌ لزومي‌ دارد كه‌ حريصانه‌ به‌ آن‌ بپردازند و از انگيخته‌ غفلت‌ ورزند؟

پاسخ‌ روشن‌ است‌. مستوري‌ و دشواريابي‌ انگيزه‌ به‌ جاي‌ آنكه‌ بر زحمت‌ توطئه‌شناسان‌ بيفزايد، كارشان‌ را آسان‌ مي‌گرداند. اگر كشف‌ وجود توطئه‌ در زندگاني‌ روزمره‌ و در لابلاي‌ روابط‌ اجتماعي‌ نيازمند اقامة‌ دليل‌ و اِتيان‌ برهان‌ است‌، جستجوي‌ ريشه‌هاي‌ توطئه‌ در فراخناي‌ درون‌ انسان‌ها كار چندان‌ دشواري‌ نيست‌. هر چند كه‌ اين‌ سهولت‌ تنها علت‌ امر نيست‌ و شور ايدئولوژيك‌ بيش‌ از هر سائق‌ ديگر گرايش‌ به‌ توطئه‌بيني‌ در نهانِ انسان‌ها را موجه‌ مي‌سازد. در هر حال‌، توطئه‌ شناسان‌ براساس‌ درك‌ پيشيني‌ و ما قبل‌ تجربي‌اي‌ كه‌ از خصوصيات‌ انگيزه‌ها دارند، بي‌نياز به‌ شواهد و مؤيداتِ تجربي‌، توفيقِ اثباتِ پيش‌فرض‌هايشان‌ را مي‌يابند. يعني‌ همين‌ كه‌ احساس‌ كنند و يا حدس‌ زنند كه‌ توطئه‌اي‌ در كار است‌، وجود آن‌ محرز مي‌گردد، نه‌ اينكه‌ نخست‌ توطئه‌اي‌ رخ‌ مي‌دهد سپس‌ آنان‌ چنين‌ رويدادي‌ را حس‌ و اثبات‌ مي‌كنند.

اين‌ حدس‌ و احساس‌ نه‌ قابل‌ اثبات‌ و قبول‌ است‌ و نه‌ قابل‌ ابطال‌ و رّد. تنها ادعايي‌ است‌ مِن‌ عِندي‌ كه‌ آزمون‌ نمي‌پذيرد. از اين‌ رو هر اندازه‌ كه‌ توطئه‌انگار دربارة‌ مشاركت‌ شما در توطئه‌ به‌ شيوة‌ يقيني‌ سخن‌ گويد، بيشتر در معرض‌ اتهام‌ واقع‌ خواهيد شد. و با اين‌ توجيه‌ كه‌ صِرف‌ اعتراض‌ و انكار شما خود دليل‌ ديگري‌ بر چنان‌ مشاركتي‌ است‌، ادعاي‌ او را بيشتر تأييد خواهد كرد. چنين‌ استدلال‌ ابلهانه‌اي‌ چگونه‌ ممكن‌ است‌ درست‌ جلوه‌ كند؟ توطئه‌انگار چگونه‌ مي‌تواند بدون‌ مواجهه‌ با مصاديق‌ نقض‌كننده‌، در خصوص‌ انگيزه‌ نظريه‌پردازي‌ كند؟

مكنونات‌ دروني‌ انسان‌ها هر قدر هم‌ پاك‌ و طاهر باشند، در مقابل‌ نقد بيروني‌ و اتهام‌ پليدي‌، سخت‌ آسيب‌پذيرند. به‌ عبارت‌ ديگر، طهارت‌ انگيزه‌ اثبات‌پذير نيست‌ و تلاش‌ براي‌ اثبات‌ پاكي‌ آن‌ بي‌درنگ‌ تباهش‌ مي‌سازد. چون‌ «هر قدر هم‌ انگيزه‌اي‌ كه‌ عميقاً در دل‌ احساس‌ مي‌شود، به‌ بيرون‌ كشيده‌ شد و در معرض‌ ديد عامّه‌ قرار گرفت‌، به‌ جاي‌ آنكه‌ بصيرتي‌ از آن‌ حاصل‌ گردد، موجب‌ بدگماني‌ خواهد گشت‌. انگيزه‌ در برابر نوري‌ كه‌ در ملاء عام‌ بدان‌ بتابد هويدا مي‌شود و حتي‌ درخشيدن‌ آغاز مي‌كند، اما برخلاف‌ كردار و گفتار كه‌ بايد آشكار باشند و حتي‌ وجودشان‌ وابسته‌ به‌ نمايان‌ بودن‌ است‌، انگيزه‌اي‌ كه‌ در پس‌ اقوال‌ و افعال‌ نهفته‌ است‌ همينكه‌ آشكار شد، در ذات‌ خود به‌ فساد مي‌گرايد.» (6)

پيداست‌ كه‌ اين‌ منطقِ متناقضِ انگيزه‌ها، براي‌ توطئه‌شناسان‌ كه‌ در زمينة‌ تخصص‌ خود نقش‌ راوي‌ داناي‌ كّل‌ را ايفا مي‌كنند، فرصت‌ مغتنمي‌ است‌ تا ادعاهايشان‌ را اثبات‌ كنند. وقتي‌ من‌ نتوانم‌ پاكي‌ نيت‌ خودم‌ را به‌ اثبات‌ رسانم‌ و نيز نتوانم‌ اتهامتان‌ مبني‌ بر بدشگوني‌ و زشتي‌ انگيزه‌ام‌ را رّد و ابطال‌ كنم‌، شما با هر منطقي‌ پيروز هستيد. زيرا خودِ تلاش‌ براي‌ اثبات‌ سلامت‌ انگيزه‌، آن‌ را به‌ پليدي‌ مي‌آلايد.

درآميختن‌ انگيزه‌ و انديشه‌

نظرية‌ توطئه‌ تنها از ديريابي‌ و پنهان‌بودن‌ انگيزه‌ سود نمي‌برد بلكه‌ آميزش‌ انگيزه‌ و انگيخته‌ را پاية‌ اصلي‌ انگيزه‌شناسي‌ خود قرار مي‌دهد. منظور از اين‌ اختلاط‌ آن‌ است‌ كه‌ احكام‌ و اوصاف‌ انگيزه‌ را به‌ انگيخته‌ نسبت‌ دهند، و بر عكس‌. يعني‌ بي‌آنكه‌ «سخن‌» را از «صاحب‌ سخن‌» تميز دهند، درستي‌ و نادرستي‌ اولي‌ را از طريق‌ داوري‌ دربارة‌ نيات‌ گوينده‌ تشخيص‌ دهند. اين‌ خطاي‌ روشی‌ گرچه‌ در نگاه‌ نخست‌ آشكار مي‌نمايد، ليكن‌ همواره‌ يكي‌ از آفات‌ پژوهش‌، موانع‌ كسبِ معرفتِ علمي‌، و علل‌ ناكامي‌ مكاتبي‌ چون‌ ماركسيسم‌ بوده‌ است‌. اين‌ خطاي‌ خُرد وقتي‌ مبناي‌ تبيين‌ علمي‌ قرار گيرد، كمترين‌ نتيجه‌اش‌ آگاهي‌ و معرفتي‌ است‌ كه‌ در مجموع‌ فاقد معناي‌ مُحصَّل‌ است‌. براي‌ مثال‌ شناخت‌ سابقة‌ تاريخي‌ يك‌ پديده‌ گرچه‌ از لحاظي‌ معرفت‌بخش‌ است‌، اما نمي‌تواند جاي‌ شناخت‌ ماهيت‌ پديده‌ را بگيرد. زيرا آن‌ دسته‌ از انگيزه‌هاي‌ تاريخي‌ كه‌ منجر به‌ پيدايش‌ پديده‌اي‌ مي‌شوند، به‌ كلي‌ با ماهيت‌ آن‌ متفاوتند. فرض‌ كنيد عده‌اي‌ به‌ انگيزه‌اي‌ خاص‌ يك‌ نهاد پژوهشي‌ پديد آورده‌اند. حتي‌ اگر آن‌ انگيزه‌ را به‌ روشني‌ بشناسيم‌، باز هم‌ نمي‌توانيم‌ ماهيت‌ و كاركرد نهاد مذكور (يعني‌ انگيخته‌) را در پرتو آن‌ انگيزه‌ به‌ روشني‌ تبيين‌ كنيم‌. كاركرد آن‌ نهاد براساسِ گرايش‌هاي‌ پژوهشي‌، موضوعاتِ موردِ تحقيق‌، شيوة‌ جمع‌آوري‌ و آمايش‌ داده‌ها، و به‌ طور كلي‌ براساس‌ ماهيت‌ پژوهش‌هاي‌ انجام‌ شده‌ سنجيده‌ مي‌شود، نه‌ بر اساس‌ شخصيت‌ و يا ديدگاه‌هاي‌ اخلاقي‌ پژوهشگران‌. تحقيقات‌ انجام‌ شده‌ در آن‌ نهاد، زماني‌ علمي‌تر خواهد بود كه‌ نتايج‌ به‌ دست‌ آمده‌ مستقل‌ از پديدآورندگانشان‌ براي‌ هر ناظر بيروني‌ تا حدودي‌ يكسان‌ جلوه‌ كنند. ممكن‌ است‌ سلامت‌ نفس‌ يا سوء شهرت‌، تنبلي‌ يا پشتكار، رنجوري‌ يا سلامت‌ جسمِ پژوهشگران‌، به‌ نحوي‌ در پژوهش‌ انعكاس‌ يافته‌ باشد، اما انعكاس‌ اين‌ انگيزه‌ ها اگر به‌ موضوع‌ پژوهش‌ مربوط‌ باشد، صرفاً به‌ واسطه‌ محك‌زني‌ و معاينة‌ انگيخته‌ معين‌ مي‌شود نه‌ برعكس‌.

نمونة‌ مهم‌ اين‌ فرض‌، نهادِ شرِشناسي‌ است‌. پيدايش‌ اين‌ نهاد، حاصل‌ توطئة‌ دولت‌هاي‌ استعماري‌ براي‌ شناخت‌ روحياتِ ملل‌ شرِ و چپاول‌ ميراث‌ فرهنگي‌ آنها بود. اما تبيين‌ تام‌ و تمام‌ كوشش‌ها و انبوه‌ پژوهش‌هاي‌ شرِشناختي‌ براساس‌ آن‌ انگيزه‌، ما را به‌ جادة‌ لغزش‌ مي‌برد. از فعاليت‌ كتابخانة‌ بريل‌ در ليدن‌ هلند گرفته‌ تا خاورشناسان‌ بزرگي‌ چون‌ نيكولسون‌، ماسينيون‌، نولدكه‌، بارتولد، گولدزيهر، مارگليوث‌، روزنتال‌ و ماري‌ شيمل‌ نوعي‌ عامل‌ خودانگيخته‌ و چشمِ حقيقت‌بيني‌ هست‌ كه‌ توطئه‌گر توان‌ تصاحبش‌ را ندارد. درست‌ است‌ كه‌ فرهنگ‌ غرب‌ با هاضمة‌ اژدهايي‌اش‌ از همة‌ اين‌ تلاش‌ها لقمه‌اي‌ بر مي‌گيرد، با اين‌ همه‌، حتي‌ تحليل‌هاي‌ درخشان‌ و بدبينانة‌ ادوارد سعيد (7)  در كتاب‌ «الاستشراِ» (8)  نيز نمي‌تواند به‌ انكار كامل‌ آن‌ عامل‌ خودانگيخته‌ بيانجامد.

اين‌ ملاحظه‌ در روايت‌ منقول‌ از حضرت‌ علي‌ (ع‌) به‌ دقت‌ بازتاب‌ يافته‌ است‌: «انظر الي‌ ماقال‌ و لاتنظر الي‌ من‌ قال‌». به‌ آنچه‌ گفته‌ مي‌شود بنگريد نه‌ به‌ آنكه‌ مي‌گويد. بي‌ اعتنايي‌ به‌ اين‌ تفكيك‌ موجب‌ مي‌شود كه‌ نتيجة‌ پژوهش‌ نه‌ بر محكِ عينيّت‌ علمي‌ كه‌ بر مبناي‌ اوصافي‌ چون‌ سلامت‌ نفس‌، سوء شهرت‌، تنبلي‌، پشتكار، رنجوري‌ و يا سلامت‌ جسم‌ پژوهشگر سنجيده‌ شود. اگر چنين‌ اوصافي‌ مناط‌ صدِ و كذب‌، و ملاك‌ داوري‌ قرار گيرد، بسياري‌ از يافته‌هاي‌ علمي‌، به‌ شكل‌ هذيان‌هاي‌ آشفته‌ و فرافكني‌هاي‌ بيمارگونه‌ جلوه‌ خواهد كرد. مثلاً اگر تحت‌ تأثيرِ وضعيتِ روحيِ جامعه‌شناس‌ بزرگي‌ چون‌ ماكس‌ وبر، آثارش‌ را بررسي‌ كنيم‌، به‌ نتايجي‌ خواهيم‌ رسيد كه‌ به‌ كلي‌ با فراگرد تحصيل‌ معرفت‌ و دست‌آوردهاي‌ علم‌ متفاوت‌ است‌. بررسي‌ آثار وبر يا هر كس‌ ديگر از طريق‌ گمانه‌زني‌ دربارة‌ انگيزه‌ها و خصوصيات‌ رواني‌ آنان‌ چندان‌ زحمت‌ نمي‌طلبد. مثلا” بدون‌ بررسي‌ توانفرساي‌ ديدگاه‌ ماكس‌ وبر دربارة‌ ماهيت‌ اخلاِ پروتستاني‌ و تأثير آن‌ در رشد سرمايه‌داري‌ (9) ، مي‌توان‌ عقده‌هاي‌ رواني‌ او را كاويد و بر همة‌ آثارش‌ مهر باطل‌ زد. همان‌ كاري‌ كه‌ ماركسيست‌ها مي‌كردند.

برخی از  ماركسيست‌های کلاسیک در دستگاه بروکراسی شوروی به‌ روش‌ ساده‌تر، يعني‌ جستجو در تعلقات‌ طبقاتي‌ انسان‌ها، آراء و آثار و سلايق‌ آنها را تبيين‌ مي‌كنند. بهترين‌ نمونه‌ در اين‌ مورد، ذوِ موسيقايي‌ لئو تروتسكي‌ (10)  و ژوزف‌ استالين‌ دو تن‌ از رهبران‌ اتحادجماهير شوروي‌ است‌. در نگاه‌ نخست‌ چنان‌ به‌ نظر مي‌رسد كه‌ موسيقي‌ فارغ‌ از شخصيت‌ سازنده‌ و نوازنده‌اش‌ بايد ارزيابي‌ شود. يعني‌ وقتي‌ تروتسكي‌ با شنيدن‌ قطعة‌ «زوال‌ جهان‌» به‌ ياد مرگ‌ مي‌افتد، به‌ خاطر آن‌ نيست‌ او را به‌ ياد واگنر (11)  سازندة‌ آن‌ قطعه‌ مي‌اندازد. اصالت‌ و گيراييِ نبوغ‌آميزِ خودِ موسيقي‌ است‌ كه‌ پديدآورندة‌ خشن‌ترين‌ ارتش‌ جهان‌ يعني‌ ارتش‌ سرخ‌ را به‌ وجد مي‌آورد. بر اساس‌ ادبيات‌ شوروی واگنر، بورژوا بود و آثارش‌ در گوش‌ نازي‌ها طنين‌ خوشي‌ داشت‌. از اين‌ رو تروتسكي‌ به‌ سبب‌ ديدگاه‌ سخت‌گيرانة‌ ايدئولوژيك‌ نمي‌تواند از واگنرِ بورژوا چندان‌ خوشش‌ بيايد ولي‌ از قطعة‌ «زوال‌ جهان‌»اش‌ چرا؟ وي‌ پس‌ از ذكر عبارت‌ «پيري‌ ضروري‌ است‌، چه‌ در آن‌ آرامش‌ و فرزانگي‌ وجود دارد»، مي‌گويد: «شايد اين‌ افكار از آن‌ جهت‌ به‌ من‌ دست‌ داده‌ كه‌ از راديو “زوال‌ جهان‌” اثر واگنر پخش‌ مي‌شود.» (12)  انكه‌ ارزشِ هنريِ موسيقي‌ را از شخصيت‌ سازنده‌اش‌ متمايز سازند در كشور متبوع‌ تروتسكي‌ دشوار و غيرمعمول‌ بود. بر خلاف‌ وي‌ كه‌ توانست‌ لحظه‌اي‌ انگيخته‌ را از انگيزه‌ تميز دهد و هم‌زمان‌ واگنر را طرد و اثرش‌ را قبول‌ كند (13) ، استالين‌ نمونة‌ كاملي‌ از متخصصان‌ خلط‌ آندو بود. زيرا به‌ گفتة‌ برتراند راسل‌ از خصوصيات‌ عجيب‌ ديكتاتوري‌ استالين‌ وارد كردن‌ سياست‌ در اموري‌ بود كه‌ اكثر مردم‌ آنها را خارج‌ از قلمرو سياست‌ مي‌شمردند. و اگر از آهنگي‌ خوشش‌ نمي‌آمد سازنده‌ و نوازندة‌ آن‌ مرتجعي‌ بورژوا قلمداد مي‌شدند. (14)

اگر به‌ مورد ماكس‌ وبر برگرديم‌ و وضعيت‌ او را در يك‌ زمينة‌ فرضي‌ بررسي‌ كنيم‌، آميزش‌ انگيزه‌ و انگيخته‌ در روشني‌ بيشتري‌ قرار خواهد گرفت‌. تعبير «جامعه‌ شناس‌ بورژوازي‌» كه‌ در دايرة‌المعارف‌ بزرگ‌ شوروي‌ دربارة‌ ماكس‌ وبر آمده‌ (15) ، جانشيني‌ براي‌ هر نوع‌ شناخت‌ ديگر از آثار وي‌ است‌. گويي‌ اگر طبقه‌اي‌ كه‌ شخص‌ بدان‌ تعلق‌ دارد معين‌ شود همة‌ ويژگي‌هاي‌ تأليفاتش‌ آشكار خواهد شد. اگر كسي‌ ماركسيست‌ نباشد و بخواهد بازهم‌ به‌ چنين‌ خطاي‌ معرفتي‌ تن‌ در دهد، نمونه‌ها و بهانه‌هاي‌ ديگري‌ مي‌يابد. وي‌ براي‌ مثال‌ مي‌تواند با كند و كاو در زواياي‌ روحِ آزردة‌ وبر، ما را از ارزيابي‌ نوشته‌هايش‌ بي‌نياز گرداند. مي‌دانيم‌ كه‌ در اوايل‌ 1898 چيز بدخيم‌ و بلاخيزي‌ از اعماِ  ضمير ناخودآگاه‌، ماكس‌ وبر را در چنگال‌ خود گرفت‌ و به‌ كلي‌ از تدريس‌ و مطالعه‌ محروم‌ كرد. چهار سال‌ بعد وبر با افسردگي‌ فوِالعاده‌ دست‌ به‌ گريبان‌ بود. به‌ علاوه‌، وي‌ پيش‌ از ازدواج‌، پنج‌ سال‌ با يكي‌ از بستگان‌ دورش‌ كه‌ دختري‌ ملايم‌ و نرمخو بود و از پريشاني‌ عصبي‌ رنج‌ مي‌برد، معاشرت‌ داشت‌ و بعدها از اين‌ عشق‌ غم‌انگيز و به‌ زبان‌ نيامده‌ و نافرجام‌ احساس‌ گناه‌ مي‌كرد. بعيد نيست‌ كه‌ افسردگي‌ اين‌ دختر، روان‌پريشي‌ وبر را باز هم‌ تشديد كرده‌ باشد. همچنين‌ وبر سخت‌ از پدرش‌ بيزار بود و چندي‌ قبل‌ از مرگ‌ پدر، دلتنگي‌هاي‌ سال‌هاي‌ دراز را در كشمكشي‌ سخت‌ با او بيرون‌ ريخت‌ و پدرش‌ چند هفته‌ بعد درگذشت‌. (16)  اين‌ پدركشيِ وبر كه‌ با دلبستگي‌ ژرف‌ به‌ مادر همراه‌ بوده‌ است‌، بي‌ كم‌ و كاست‌ عقدة‌ اديپ‌ (17)  را به‌ خاطر مي‌آورد.

كسي‌ كه‌ به‌ آميختن‌ انگيزه‌ و انگيخته‌ رغبت‌ دارد در اثبات‌ اين‌ امر مشكلي‌ نخواهد داشت‌ كه‌ از چنين‌ تنديس‌ هذيانيِ ماكس‌ وبر با آن‌ سرنوشت‌ غم‌انگيز، صرفاً اوهامي‌ پريشان‌ به‌ نام‌ مباحث‌ جامعه‌شناسي‌ مي‌توانسته‌ سر بزند. به‌ علاوه‌، وي‌ تأليفات‌ وبر را نشانة‌ همين‌ عقدة‌ سركوب‌ شده‌ فرض‌ مي‌كند كه‌ درست‌ مطابق‌ تحليل‌ فرويد پديد مي‌آيد. چنين‌ كسي‌ البته‌ توفيقي‌ در اين‌ امر نمي‌يابد. زيرا به‌ رغم‌ آنكه‌ جستجو در تعلق‌ طبقاتي‌ و كندوكاو در بيماري‌ روحيِ وبر امكانات‌ وسيعي‌ براي‌ كم‌ارج‌ كردن‌ انديشه‌هاي‌ او به‌ دست‌ مي‌دهد، ولي‌ عينيت‌ علمي‌ چندان‌ ربطي‌ به‌ اين‌ عقده‌ يا آن‌ روان‌نژندي‌ ندارد. لذا جامعة‌ علمي‌ بي‌اعتنا به‌ شخصيت‌ آشفتة‌ او، دست‌ آوردهاي‌ روش‌شناختي‌اش‌ را همچون‌ بزرگترين‌ تحفه‌هاي‌ علوم‌ انساني‌ پذيرا مي‌شود.

شمار چنين‌ كساني‌ اندك‌ نيست‌ و ممكن‌ است‌ طيف‌ وسيعي‌ از زمامداران‌ ِ تمامت‌خواه‌ و خودكامه‌، تا نحله‌اي‌ از جامعه‌ شناسان‌ همتراز وبر گرفتار خطاي‌ خلط‌ انگيزه‌ و انگيخته‌ گردند. چنانكه‌ برخي‌ پيشگامان‌ مكتب‌ كاركردگرايي‌ (18)  به‌ سبب‌ اهميتي‌ كه‌ براي‌  حفظ‌ ساختارهاي‌ موجود اجتماعي‌ قائل‌اند، دچار آن‌ شده‌اند. به‌ عنوان‌ مثال‌ «التون‌ هايو» جامعه‌شناس‌ آمريكايي‌ اين‌ طور استدلال‌ مي‌كند كه‌ «سركارگران‌ كارخانه‌هايي‌ كه‌ مديريت‌ كارخانه‌، آنان‌ را به‌ عدم‌ همكاري‌ متهم‌ مي‌كند، بايد به‌ گونه‌اي‌ بيمار باشند». (19)  اگر اين‌ سخن‌ را در كنار مشاهدات‌ باليني‌ شماري‌ از روانكاوان‌ قرار دهيم‌، موضوع‌ روشن‌ خواهد شد. روانكاو در تحليل‌ رفتارهاي‌ فرد به‌ سراغ‌ انگيزه‌هاي‌ بسيار نهاني‌ و عقده‌هاي‌ پنهاني‌ مي‌رود. وي‌  با حدس‌ و گمان‌ مي‌خواهد آنها را كشف‌ كند و به‌ مرحلة‌ آگاهي‌ بيمار برساند. در اين‌ جاست‌ كه‌ بين‌ پزشك‌ و بيمار خصومتي‌ آغاز مي‌شود. زيرا روانكاو بي‌ آنكه‌ راه‌ گريزي‌ براي‌ مريض‌ باقي‌ بگذارد او را به‌ بيماري‌ محكوم‌ مي‌كند با اين‌ استدلال‌ كه‌: اين‌ رفتار تو به‌ دليل‌ عقدة‌ معيني‌ است‌ كه‌ در كودكي‌ات‌ پا گرفته‌ است‌ و يا محصول‌ غريزة‌ سركوب‌ شده‌اي‌ است‌ كه‌ اينك‌ از زير فشارِ «منِ» تو خودش‌ را بالا مي‌آورد. اگر بيمار انكار كند با اين‌ اعتراض‌ روانكاو مواجه‌ مي‌شود كه‌: خود اين‌ كار دليل‌ ديگري‌ بر عقدة‌ سركوب‌ شده‌ توست‌. (20)  در مثالي‌ كه‌ از كاركردگرايان‌ دربارة‌ سركارگران‌ گفته‌ آمد، اين‌ شيوة‌ روانكاوانه‌ به‌ تمامي‌ صدِ مي‌كند. يعني‌ اگر آن‌ كارگر بر طرز تلقي‌ مديرانش‌ اعتراض‌ كند، بيشتر در مظان‌ بيماري‌ قرار مي‌گيرد و خودِ همين‌ اعتراض‌ دليل‌ ديگري‌ بر دلايل‌ بيماري‌ وي‌ مي‌افزايد.

انگيزه‌ و انگيخته‌ در آينة‌ حكايت‌ مرد ابله‌

مولوي‌ در حكايت‌ مرد ابله‌ كه‌ فريفتة‌ تملق‌ خرس‌ شده‌ بود، با شيوايي‌ و روشني‌  خطاي‌ «تبيين‌ سخن‌ در پرتو انگيزه‌هاي‌ نهفته‌ در آن‌» را به‌ سخره‌ گرفته‌ است‌. مرد با حيلتي‌ كه‌ از انسان‌ برمي‌آيد خرسي‌ را از چنگ‌ اژدها رها كرد و همين‌ موجب‌ شد كه‌ حق‌شناسي‌ و ارادتي‌ در دل‌ خرس‌ نسبت‌ به‌ وي‌ پديد آيد. به‌ گونه‌اي‌ كه‌ مرد هر جا مي‌رفت‌ خرس‌ چون‌ نگهباني‌ بردبار در پي‌اش‌ مي‌شتافت‌. مرد ابله‌ در جايي‌ سر بر بالش‌ نهاد تا خستگي‌ راه‌ را از جسم‌ بدر كند و خرس‌ تيمارداري‌اش‌ را بر عهده‌ گرفت‌. رهگذري‌ از آن‌ جا مي‌گذشت‌ كه‌ خرس‌ را ديد. شگفت‌ زده‌ و حيران‌ از ماوقع‌ پرسيد. مرد ابله‌ وقتي‌ قصه‌ اژدها و گرفتاري‌ خرس‌ را باز گفت‌، رهگذر جواب‌ داد: «دوستيِ ابلهي‌ چون‌ خرس‌ بدتر از دشمني‌ است‌. من‌ از اينكه‌ تو با اين‌ خرس‌ در بيشه‌ روي‌ دلم‌ مي‌لرزد.» مرد ابله‌ بي‌آنكه‌ در اندرزهاي‌ همنوعش‌ انديشه‌ كند، آنها را به‌ حسودي‌ و عداوت‌ مرد نسبت‌ داد و با كشف‌ همين‌ انگيزه‌، نادرستي‌ آن‌ سخنان‌ را نتيجه‌ گرفت‌:

گفت‌ رو بر من‌ تو غمخواره‌ مباش‌ 

بوالفضولا معرفت‌ كمتر تراش‌ …

كاين‌ مگر قصد من‌ آمد خوني‌ است‌

يا طمع‌ داري‌ گدائي‌ تو ني‌ است‌ …

يا حسد دارد ز مهر يار من‌

كاين‌ چنين‌ جّد مي‌كند در كار من‌

اين‌ انگيزه‌شناسي‌ بر علم‌ مرد ابله‌ نيفزود و بي‌آنكه‌ درستي‌ يا نادرستي‌ آن‌ سخن‌ را بسنجد، به‌ خيال‌ اينكه‌ نيت‌ پليدي‌ در سر گوينده‌ است‌ خود را به‌ كشتن‌ داد. خرس‌ براي‌ راندن‌ مگسي‌ كه‌ بر چهرة‌ مرد ابله‌ نشسته‌ بود سنگ‌ بزرگي‌ را بر سرِ ابله‌ كوبيد:

شخص‌ خفت‌ و خرس‌ مي‌راندش‌ مگس‌

وز ستيز آمد مگس‌ زو باز پس‌

چند بارش‌ راند از روي‌ جوان‌

آن‌ مگس‌ پس‌ باز مي‌آمد دوان‌

خشمگين‌ شد با مگس‌ خرس‌ و برفت‌

بر گرفت‌ از كوه‌ سنگي‌ سخت‌ زفت‌

سنگ‌ آورد و مگس‌ را ديد باز

بر رخ‌ خفته‌ گرفته‌ جاي‌ ساز

بر گرفت‌ آن‌ آسياسنگ‌ و بزد

بر مگس‌ تا آن‌ مگس‌ واپس‌ خزد

سنگ‌ روي‌ خفته‌ را خشخاش‌ كرد

وين‌ مثل‌ بر جمله‌ عالم‌ فاش‌ كرد

مهر ابله‌ مهر خرس‌ آمد يقين‌

كين‌ او مهر است‌ و مهر اوست‌ كين‌. (21)  

بخشی از کتاب “نظریه توطئه؛ مبانی نظری و نتایج عملی

پی نوشت‌ها در کتاب درج شده است.

يازيچی‌نين اؤلومو: اوخوجو دؤنمی / ایواز طاها

بير يئره توپلانميش ثروتين مرکزيني سوسياليزم داغيتدی، دئموکراسی ايسه اوست اوسته قالانميش قدرتين مرکزيني. بونو لويي آلتوسئر دئيير: بيز مارکس – دان بويانا اؤيرنميشيک کي، اينسانين ذهني، يادا اونون اقتصادی – سياسي – فلسفي «من»ـي تاريخين مرکزی دئييل. آيدينلانما فيلسوفلارینين و هئگل – ين عکسينه اولاراق، بونو باشا دوشموشوک کي، تاريخين مرکزی يوخدور. تاريخ ائله بير قورولوش دور کي، يانليش ايدئولوژيک بيلیک اولمايان يئرده، اونون مرکزی اولمور. Continue reading “يازيچی‌نين اؤلومو: اوخوجو دؤنمی / ایواز طاها”

لئگئن هاوزئن: چاغداش غرب و عرفانی یؤنه‌لیش‌لر | ایواز طاها

 “غربده میستیسیزم” باره‌سینده آمریکالی فیلوسوف پروفئسور

«لئگئن هاوزئن»‌له ایواز طاهانین دانیشیغی

  يئني دونيانين اؤزولونده دایانان راسيوناليزم (عقلانیت)  سون واخت‌لاردا آنتي‌راسيوناليست‌لرین هجوم‌لارا معروض قالير. بونون سبب‌لريني  آچیقلایا بيلرسينيزمي؟      

■ گلين، بير شئيي آيدينلاشديراق. سيز دئييرسينيز كي، راسيوناليزم چاغداش دونيانين اينفراستروكتورودور. اصلينده، بو، «ماكس‌ وئبئر»دن باشلاياراق بوتون سوسييولوق‌لارين ایره‌لی سوردوکلری بير خرافات‌دير. بونون كؤك‌لرينه بلكه ‌ده «هگل» فلسفه‌سينده توش گلمك‌ اولار. «هگل»ه گؤره، تاريخين قارشيسي آلينماز گئديشي،  ساغلام دوشونجه‌نين توپلومدا گئتديكجه داها مؤحكم مؤوقع توتماسينا گتيريب چيخاراجاق. گؤردويوموز كيمي، «هگل»‌ده بو داها چوخ آرزو كيمي سسلنير. من سوسيولوق‌لارين گؤروشونو خرافات آدلانديرديم، آمما بو او دئمك دئييل‌ كي، اونلارين مؤوقعي اساس‌سيزدير.  تطبيقي دوشونجه‌نين نئجه‌لییی بارده اينسترومئنتاليست‌لرين مؤوقعي، راسييوناليزمي ائتکیلی اولماقلا عئيني‌لشديرير. بوندان چيخيش ائد‌ره‌ك فئودال آوروپا جمعييتيني قوروملاری ايله موقايسه ائتسك گؤره‌ريك‌ كي، بلدييه، ساغلام، سوسييال تأمينات، تحصيل و باشقا ساحه‌لرده اجتیماعی قوروملارین ائتگیسی نظره چارپاجاق‌ درجه‌ده آرتيب و بو گونه‌دك آرتماقدادير. بو بارده راسيونالیزمين چاغداش دونيانين اينفراستروكتورو اولماسيني ایره‌لی سورمک  یانیلیش اولاردي. چونكي، اگر چاغداش قوروملار راسيونالليقدان چيخيش ائديرسه، بيزيم اونلارلا هر هانسي‌ بير ناراضي‌ليغيميزي ايرراسييونال منشا‌د‌ن چيخماسي ايله یوزمالیییق.

بو ايسه بئله دئييل. اينسترومئنتاليست مؤوقع‌دن چيخيش ائتسك بئله، چاغداش غرب سوسييال قوروملاری‌نین راسيونالليغيني تكذيب ائتمه‌يه كيفايت‌ قده‌ر اساس واردير. مثلن، آمئريكادا  قدرتین  پايلانماسينا نظارت يوخدور. يعني حاكمييت قوروملاری اؤز حاكمييت‌لريني داها دا گئنيش‌لنديرمه‌يه چاليشيرلار.  هر حالدا، چاغداش فيلوسوف‌لار آراسيندا اينسترومئنتاليست باخیشین ناقيص اولدوغونو گؤسترنلرين سايي آرتيب. (سون دؤنمده تطبيقي دوشونجه‌يه حصر اولونموش ايش‌لرين ان قاباریق يؤن‌لريندن بيري چاغداش فيلوسوف‌لارين ارسطونون‌ بو مؤوضويا ياناشماسي ايله ماراقلانمالاري‌دير.)

يازيق‌لار اولسون ‌كي، ايسترومئنتاليست مؤوقعني قبول ائتميش انسان‌لارين چوخو، اونون چاتميشماز يؤن‌لريني گؤردوكدن سونرا راسييونالليغينين اؤزونه هجوم ائديرلر. اونلار راسييوناليزمي چاغداش علم، تكنيك، ائله‌جه‌ ده توپلوم اوچون سجييه‌وي جهت سانیر و اونا مكانيكي و كمييت آنلاييشي كيمي باخيرلار. داها دقيق دئسك، طبيعت علم‌لرينين مئتودلاري‌نين  ساده‌لؤوح آرخادورا‌ن‌لاري و بعضي منطقي پوزيتيويست‌لر، هابئله ايسيكننئر كيمي‌لر، طبيعت علم‌لرينين كمييت مئتودلاريني آنلامسیز و يانليش اوصول‌لارلا تطبيق ائتمك چالیشمالارییلا،  بو تيپ رأي‌لره سبب اولموشلار. بوندان سونرا آنتی‌راسيوناليست‌لر كيفييتي كمييت اوزه‌رینده، اينتوسيياني دوشونجه اوزه‌رینده، و سيستم‌سيزلييي پلانلاشديرما اوزرينده غاليب اعلان ائتديلر. هر ايكي طرف راسييونالليغين ساده‌لشديريلميش كاريكاتوراسيني قبول ائتمك‌له عئيني یانیلیش يول وئرير. (آنتی‌راسييوناليست‌لر ايسه چوخ واخت عادي اعتيناسيزليقدان چيخيش ائديرلر.)

ياخشي، بس اوندا يئني ميستيك ‌مئيل‌لرين سبب‌لري نه‌دير؟

■غربده ميستيسيزمين چئشيدلي فورمالارينا اولان ماراق چوخلو سبب‌لري اولان مركب فئنومئن‌دير. (بو مؤوضوعدا بير سيرا اثرلر يازيليپ) آمئريكادا 70-60ـ جي ايل‌لرده شرق دين‌لري و ميستيسيزمه قارشي ماراق «پارتلاييشي» گؤرونوردو. بو ايلك نؤوبه‌ده هيپي‌لر حركاتي، آمریکانین ويتنام خالقينا قارشي تجاووزو و باشقالاري ايله باغلي ايدي. مشهور «راك‌ اند رول» قروپو «ماهارئشي ماهئش ياقي»نين آرديجيل‌لاري اولوب. اونونلا بيرليكده اجتيماعي يئرلرده گؤرونديو واخت‌لاردان باشلاياراق شرق ميستيسيزمي- يئني گنج‌لر مدنييتي‌نين بير عنصورو كيمي مؤحكم‌لندي. بو حركاتين گلیشمه‌سی‌نین ايلك مرحله‌لري، «تئودور روژاكين»، «كونترمدنييتين ياراديلماسي» (1970) اثرينده چوخ گؤزل تصوير اولونوب. هيپي‌لر، اساسن، غرب مدنييتي‌نين غئيري- هومانيست مدنييته چئوريلمه‌سينه قارشي چيخيرديلار. بو، طبيعت علم‌لري مئتودلاري‌نين انساني مسئله‌لره تطبيق ائديلمه‌سي ايله باغلي ايدي .

ميسيتك‌لر، گنج‌لرين ويتنام موحاريبه‌سي علئيهينه اعتيراض ائتديك‌لري بير واختدا، باريش و سئوگيني تبليغ‌ ائديرديلر. عئيني زاماندا، گنج‌لر گئت‌-گئده عنعنوي دين‌لرد‌ن (اساسن خريستانليغين آيري آيري فورمالاري و يهودي‌ليكدن) داها چوخ ناراضي قاليرديرلار. بوتون بو عاميل‌لر بيرليكده، آمئريكادا شرق ديل‌لري و ميستيك آخین‌لارا ماراغين آرتماسي اوچون ال‌وئریشلی‌ زمين یارادیردی. ويتنام ساواشیندان سونرا، كونترمدنييتين  آمئريكا مدنييتينه قایناییب‌ قاریشماسینا و قيسمن پارچالانماسينا گؤره، ميستيسيزمه ماراق آزالميش‌دير. 80 ـ‌جي ايل‌لرين سونونا دوغرو ايسه خريستانليق و يهوديلیيه‌ مئيل يئني‌دن آرتدي. لاكين، بونونلا بئله، شرق ميستيك دين‌لري آمئريكا تورپاغيندا آرتيق، اؤز كؤك‌لريني بوراخيمیشدی. اورادا معبدلر تيكيليب، كيريشناييزم كيمي چئشيدلي‌‌بوديست بؤلمه‌لرده چيچك‌لنمه‌ ده داوام ائدير. بو دين‌لر آراسيندا اسلام دا مؤوجوددور. اؤزلليك‌له آفريقا منشالي آمئريكالي‌لار اورژينال مدنييت قورماق و آوروپا استانداردلاريندان يايينماق اوچون اسلاما مئيل گؤستريرلر. آمئريكالي‌لاري بودديست و هيندي آخینلارینا جلب ائدن عئيني يؤن‌لر، اونلاری چئشيدلي صوفي توپلوملاری‌نین ياراتماسينا گتيريب چيخاردي.

يئني ميستيك آخینلار، مدني، سوسييال و اينتللكتوال ساحه‌لرده نئجه اؤزونو گؤسته‌ریر؟

■ آمئريكا مدنييتينده، ميستيك آخین‌‌لارين تظاهور فورمالارينا چئشيدلي يئرلرده توش گلمك اولار. مثلن، شرق دؤيوش صنعت‌لري و ميستيك گؤروش‌لرينه دایاناراق، اون‌لارلا بديعي فيلم چیکلیب. هر بير بؤيوك كيتاب ماغازاسيندا شرق دين‌لرينه و ميستيسيزمه‌ حصر اولونموش بؤلمه ‌وار.

گؤروندويو كيمي، غرب سیویلیزاسیالاريندا يئني ميستيك آخین‌لار راسييوناليزم، كمييت‌چي‌ليك و مكانيسیسزمدن ضرر چكن‌لرين آراسيندا داها آرتيق ياييلير. بو آخین‌لارا مئيل هانسي اجتماعی قاتلار، ياش دؤورلري و توپلوم قروپ‌لاري آراسيندا داها آرتيق‌دير؟

■گئرچك‌ليكده مكانيكي و كمييت ائلمنت‌لري‌نين قاباریق شکیلده وورغولانماسي، بونون دوشونجه ‌كيمي سجييه‌لنديريلمه‌سينه دخلي اولان هر بير انسانا ضرر چكديرير. محض بو، شرق دوشونجه‌سينه اولان ماراقدان چوخ- چوخ قاباق «آنتوآن ‌دو‌ سنت ائكزوپري»نين «بالاجا شاهزاده»سيني، «چارلي‌ چاپلين»ين «چاغداش دؤنم» اثرینی مشهورلانديرير. يقين ‌كي، دونيادا هميشه نفوذ، وار- دؤولت، معين مؤوقع‌ گودن، باشقا هئچ نه دوشونمه‌ين انسان‌لارلا ياناشي، هميشه «من هارادان گلميشم؟»، «من نه اوچون بورادايام؟»، «منيم طالعيم نه دير؟» كيمي سورغولاري دوشونن شخص‌لر ده اولاجاق. بئله انسان‌لار ايسه بوتون ياش حدلري و اجتماعی قاتلاردان اولا بيلر. شيمالي آوروپا منشالي آمئريكا‌لي‌لار آراسيندا ميستيسيزمه ان چوخ مئيل ائدن‌لر ساوادلي گنج‌لردير. (اورتاياشا چاتميش انسان‌لار آراسيندا دا اؤز طلبه‌ گونلري‌نين كونترمدنييت حركاتينا مئيل ائدن شخص‌لر وار.)

آفريقا آمئريكالي‌لاري ايسه چئشيدلي  ميستيسيزمه، او جومله‌د‌ن خريستانليق ائلمنت‌لري ايله اوزلاشديريلميش اسلام، صوفي يؤن‌لرينه بؤيوك ماراق گؤستريرلر. ايسپان ديللي اهالي آراسيندا كاتوليسيزمده ميستيسيزمه مئيل ‌داها گوجلودور. ميستيسيزم‌له راستلاشديغميز بوتون ساحه‌لرده بو، اوستون سوييه‌دن گولمه‌لي درجه‌يه‌دك گئنيش ياناشما و داورانيش‌لار ساحه‌سینی احاطه ائدير. اؤرنه‌یین، بعضن خسته‌ني ساغالتماق، ايتيريلميش سئوگيليني قايتارماق، مادي مسئله‌لري چؤزمک اوچون، سئحيرلي گوجه ماليك شام‌لار ساتيلير. كاتوليك‌لر آراسيندا ميستيسزمه داها درين ماراق گؤرونور.

بونا ان پارلاق اؤرنك «پاوليست پرئسس»ين ابن عربي‌نين «فصوص الحکم» اثري‌نين گؤزل ترجومه‌سي باشدا اولماقلا اولماقلا، چئشيدلي ميسيتك گله‌نک‌لر باره‌ده كيتاب‌لار چاپ ائتمه‌سي‌دير.

سيزجه، ميستيسيزم كيمي جريان‌لارا اولان مئيل راسييونالليغين سونا چاتماسينا ايشاره‌ديرمي؟ بو مسئله‌نين معاريف‌چي‌ليك دؤنمینده دوشونجه‌نين سونونون رمزي اولان «دیويد هيوم»دان سونرا رومانتيزمين يارانماسي ايله ایلگیسی وارمي؟

■ بو سورغويا تام جاواب وئرمك اوچون ايلك نؤوبه‌ده رومانتيزم، راسييوناليزم و معاريف‌چي‌ليك‌له باغلي اولایلارین تاريخي آرديجيل‌ليغينا ديققت يئتيرمه‌ليييك. اون‌يئددينجی يوزايلليكده فلسفه، سياست و ادبيياتدا ساغلام دوشونجه‌نين، انسان عاغلي‌نين گوجونه اينام، عنعنوي ديني حاكمييت، يعني كليسايا قارشي موناسيبت، فئودال قوروملارین قاليق‌لاريني دانما و باشقالاري ايله سجييه‌لنن معاريف‌چي‌ليك حركاتيندان باشلاياراق، بو دؤنمین فيلسوف‌لاري، مکانيسيست دونيا گؤروشونو و تجربی بیلییه آرخا چیخیردیلار.

نه «هيوم»، نه ‌ده «كانت» بو دؤنمين متفكرلري اوچون گره‌کلی عوصيانكار سياسي مؤوقعده اولماسالار دا، اونلارين هر بيري همين دؤورون سونونون رمزي سانیردیلار. هر حالدا، «هيوم» هئچ‌ ده طبيعت بیلیملری‌نین، كمييت مئتودلارينا اولان فلسفي ماراغين سونونون رمزي دئييل، چونكي بو يؤن، نه اينكي داوام ائديب، حتا اينگيلتره‌ده «بئنتام»، «ميل» و «راسئل» طرفيند‌ن داها‌ دا گئنیشلنديريليب. اودور كي، فلسفه‌ده، اينگيليس- آمئريكان گله‌نه‌يينده كمييت مئتودلاري و مكانيزمين ائله بير انكاري يوخدور كي، فلسفي رومانتيزمه گتيريب چيخارسين. اصلينده ائمپريستيك، پراقماتيك و آناليتيك دوشونجه‌نين انكيشافي چوخ واخت رومانيتزمده افراطا وارماغین قارشیسینا چیخمیش بیر آخین کیمی گؤرونور. ساغلام دوشونجه‌ني مودافيعه ائدن‌لر ايله حيس طرفدارلاري آراسيندا کی دانیشیق، غرب مدنييتيني بو گونه‌دك كاراكتريزه ائدير. ورغولایاق  كي، رومانتيك شاعير «بلئيك»، «بنتامين»  موعاصيري اولوب، اينگيل‌تره‌نين بؤيوك رومانتيك شاعيرلري‌نين سونونجوسو «كيتس»ايله «ميللين» 15 ياشي اولاندا وفات ائديب.

رومانتيزم آوروپادا، اؤزلليك‌له آلمانييادا داها چوخ اوغور قازانيب. اون‌دوققوزونجو عصر آلمان فيلسوف‌لاري، طبيعت علم‌لري‌نين اوغورلارینا سایمامازلیقلا ياناشماغا مئيل ائديرديلر. بو، او دئمك دئييل ‌كي، اونلار راسييوناليزمه قارشی چیخان بير گوج ايديلر. چونكي بورادا، اؤزلليك‌له ده «هگل»‌ده، دوشونجه اؤزو رومانتيك‌لشديريلمه‌ميشدي. محض «هگل»ين راسييوناليزمي «نیچه» و «كيئركه‌ گار»دین رومانيتك فلسفه‌سينه، ائكزيستانسياليزمين انكيشافينا و «دريدا»نين، «رورتي»نين اثرلرينده توش گلديييميز «راسيوناليزمين دانما»سینا گتیریب چیخاریب. بو رومانتيك آخینلارلا ياناشي، «علمي» فلسفه‌ ده ‌لنگ انكيشاف ائديردي. بونون «ماخ»،  كيمي ائلچی‌لری وار ايدي.  دئمک اولار  كي، رومانتيزم،  راسييوناليزمين سونونا رئاكسييا دئییلدی، بلکه رومانتيزمله علمي‌لييي غرب فلسفه‌سي و ادبيياتيني كاراكتريزه ائدن ايكي قطب دیر.

«يئني دين‌لر» و ميستيسيزمين رولونا توخونساق گؤره‌رديك‌ كي، شرق دوشونجه‌سينه و رومانتيزمين چئشيدلي فورمالارينا مئيل ائدن  چوخو دوشونورلر کی، طبيعت علم‌لري و تكنولوژي مئتودلاري اينساني دَيرلره تهلوكه دیر. لاكين ميستيسيزمه ماراق بئله رومانتيك‌لرله محدودلاشمير، ترسینه، حتا «علمي» فلسفه‌نين آپاريجي ائلچی‌لري، طبيعت علم‌لري‌نين نظريه‌چي‌لري ‌ده داخيل اولماقلا داها چوخدور. آمئريكا پراقماتيزمينين بانيسي «پيرس»، «جئيمس»، و «ويتگنشتين»ين ميستيك مؤوضوع‌لارا دايير چوخ کسکین ايش‌لري‌ وار.

غرب و شرقين ميستيك آخینلاری آراسيندا هانسي اوخشار و فرقلي يؤن‌لر مؤوجوددور؟

■ اساس فرق اودوركي، شرق ايخراجاتچي، غرب ايسه «ايدخالچي‌دير».  آنجاق بو «آلیش وئریشه»  اسلام دونياسي قاتیلمیر. غربده اسلام عرفانينا ماراق آرتسايدي، بو البته كي، اسلام مدنييتينين ائلمنت‌لرينه ماراقدان، بلكه ‌ده، بوتونلوكده اسلاما یؤنه‌لیشه گتيريب چيخاراردي.  حال- حاضيردا غربده صوفيزمين کلاسیک فورمالاريني قبول ائديرلر. آمما بو شريعت «ابن العربي»، «نجم الدين رازي» و «الغزالي» كيمي كلاسيك صوفي يازيچي‌لارينين مودافيعه ائتديك‌لري شريعت‌دير.

ميستيسيزمه اولان ماراغي تحليل ائتديك. بونون ایره‌لی‌له‌ییش يولونو گؤزدن كئچيرديك، نهايت بو آخینین گله‌جه‌يييني نئجه گؤرورسونوز؟

■ آيدين‌دير كي، ايلدن- ايله غربده ميستيسيزمين رولو آرتاجاق. ميستيسيزمين علمي تدقيقي اوغورلار قازانماقدادیر. فلسفه‌ ده ايسه، كاتسين ميستيسيزم مؤوضوسوندا مقاله‌لر آنتولوگيياسي نشر ائتمه‌سي بو موضوع ايله باغلي فلسفي مسئله‌‌لره يئني‌دن ماراق ياراديب. گئتديكجه داها چوخ كلاسيك ميستيك متن‌لر و بو ساحه‌ده آپاریلمیش آراشدیرمالار گئنیش تیراژدا چاپ اولونور. بوتون بونلار آمئريكادا مولوی کیمی بؤیوک شاعیرلره  ماراغين آرتماسي ايله پارالئل شكيلده باش وئرير.

___________________

گرئی لئگئنهاوزن [Gary Carl (Muhammad) Legenhausen] نیویورک دوغوملو (۳ مای ۱۹۵۳) هوستون بیلیم‌یوردوندا منطیق، فلسفه، ائستئتیک و بیلیم فلسفه‎سی پروفئسورو (از۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹). لئگئنهاوزن 1983-جو ایلده ایسلامی قبول ائتمیش‌دیر.

 

Orhan PAMUKa məktub

 

Yarpaq qəzetinin baş redaktoru

Eyvaz TAHAnın Orhan PAMUKa məktubu

Hörmətli Orhan Pamuk!
Ədəbiyyat üzrə nobel ödülü qazanmağınız hamımızı sevindirdi. Ədəbiyyat bir millətin altbilincinin həyat ərsəsinə calanmasıdırsa, bu ödülü yalnız parlaq zəkanız və çəkdiyiniz zəhmətlərdən dolayı sizə verilmiş bir sovqat sanmaq düzgün olmazdı. Bu, bir millətin vicdanının dünya səviyyəsində dəyərləndirilməsi deməkdir. Sözsüz ki, bu ödül bütün türk yazıçılarına aid əsələrin daha geniş çevrilib oxunmasına yardım edəcək.

Sayın pamuk! İnaniram ki, toplumun vahid şüuru düşüncələrin zorakı bənzərliyi anlamında deyil. Lakin bədii bacarıqdan əlavə bu ödülün güc quruluşlarına mədhiyə yağdıran yazıçılara vrilmədiyini də anlayıram. Məhz elə buna görə ictimaiyyətin darıxdırıcı durğunlugunu talayan yazıçıların elə bir ödülü qazanmaqda şansı hamıdan çox olduğna inanmasaydım siyasətlə yoğrulmuş bu məktubu yazmazdım. Bu məktubu yazmazdım və sizdən rica etməzdim ki, ölkənizin problemləri barədə açıq danışmısınızsa, bizi də unutmayın. Bizim bu tayda yasaq dilimizdən və talanmış kimliyimizden danışin, o tayda isə Qrabağ faciəsindən. Soyqırım faciəsi, bir milyondan artıq Azərbaycanlı qaçqın uşağın, qadının və qocaların faciəsi, bağımsız bir ölkənin beşdən bir ərazisinin işğal olunma faciəsi. Hər şey aydındır. Sizin qulağınızın dibində dildaşlarınızın biri dilini, azadlığını itirib, o birisi isə evini.

Sayın Pamuk! Bir müddət öncə Frankfoterəlgəmaynə sizin “Mənim Adım Qırmızı” əsəriniz barədə yazanda ki, “Bu türk yazıçı roman yazmağın yolunu Avropaya öyrətdi” ürəkdən sevindim. Sevincim haçansa sizə belə müraciət edə biləcəyimdən gəlirdi: “Ədəbiyyat üzrə nobel mükafatı sizə və bütün türklərə nuş olsun!”

 

Təbriz, Yarpaq qəzetinin baş redaktou
Eyvaz TAHA