تئزلیک (ایواز طاهانین ایلشتدییی تئرمین حاققیندا تنقید) | محمود لاهرودی

یئنی سوزلرین آزربایجان تورکجه سینده دوز شکیلده یارانماسی سیزین اونملی قایغیلارینیزداندیر. یازیلارینیزین بیرینده چوخ یئرلی سویله ییب سیز: ” هر سؤزجویون دیل جوغرافیاسیندا بللی یئری، چالاری و قونومو وار. اوسته‌لیک، سؤزجوک‌لرین تک‌لیکده ذاتی آنلام‌لاری یوخ‌دور. اونلار آیری‌لاری ایله یان‌یانا اوتوردوقلاریندان آنلام قازانیرلار.” 

سیز یازیلارینیزی بیر نئچه سینده* فئرکانس سوزجویونه “تئزلیک” قارشیسین ایشلدیبسیز. بو سوزجویو گوجلو اولاسیلیق (احتمال) لا، آزربایجان رئسپوبلیکاسینین یازیلاریندان آلیبسینیز. منجه “تئزلیک” سوزجویو “فرکانس” سوزجویونه یاخشی و اویغون بیر قارشیلیق دئیل. “تئزلیک” سوزجویو فیزیکین تیتره شیم (ارتعاشات، vibration ) آلانیندا و ائلئکترونیک مهندیسلیک آلانیندا، او قونو جوغرافیالاریندا، قاوراملاری قاریشدیرا بیلن بیر سوزجوکدور. “فرکانس” سوزجویو نئچه آنلامی بیرلیکده داشییر. بو سوزجوک زامان اوزرینده، اوز وئرن تیتره مه لرین تئزلیین یا یاواشلیغین اولچمک اوچون اونه ریلیب. “تئزلیک” سوزجویو نه تیتره مک آنلامینی داشییر نه یاواشلیق آنلامینی. اورنک اوچون فیزیک آلانیندا بئله بیر سوز وار” آشاغی فئرکانس (فرکانس پایین، low frequency ) “. سیز “تئزلیک” سوزجویون قوللانساز بو ترکیب اولاجاق “آشاغی تئزلیک”! بو سوزون یئرسیزلیگین و گوجسوزلویون گورسه تمک اوچون بو قونو جوغرافیاسیندا آددیملاییرام و سیزه نئچه اورنک وئریرم. فیزیک دونیاسیندا بئله بیر آنلام وار: “ثابت زمانی سیستم ها ، system’s time constant”. ” تئزلیک” سوزجویو بو آنلاماین معناسینا داها یاخیندیر.اوبیری یاندان، “ثابت زمانی سیستم ها” آنلامی سیستئمین فئرکانس اوزللیکلریله ایلیگده و بو قاوراملار اوردا بیربیریله قاریشیلا بیلر. باشقا بیر اورنک: بیزلر (مهندیسلر) دینامیک سیستئملری ایکی آلاندا تحلیل ائدریک “زمان آلانی (time domain ) و فئرکانس آلانی (frequency domain ) . بوردا “تئزلیک” سوزجویون قوللانساق بونلار اولاجاق “زامان آلانی ” و “تئزلیک آلانی”. تملده، “تئزلیک” سوزجویوندن زامان قوخوسو گلیر و بو سوزجوک، فئرکانس آلانینا و سوزجویونه اویغون بیر کاندید دئیل. اولا بیلر، آزربایجان رئسپوبلیکاسیندا ایللر بویودور ایشله نیلیر، آنجاق منجه ایشله نیلمه مه سی گرکیر. آیری بیر اورنک، مهندیسلیک دونیاسیندا بئله بیر آنلام وار (slow frequency, فرکانس کند) . سیز “تئزلیک” سوزجویوندن یاردیم آلیب و بو ترکیبی یئنیدن یارادساز بو اولاجاق؛ “یاواش تئزلیک” ! گولمه لی بیر ترکیب اولور. من، سیزین بو سوزجویو توپلومسال بیلیملر (علوم اجتماعی، Social Science ) و دیلچیلیک آلانلاریندا ایشله تدینیزی، بیلیرم. او آلانلاردا بیر سوزجویون چوخ قوللانیلماسینی فئرکانس آنلامیلا گورسه دیللر و هر بیر سوزجوک تئز تئز ایشلنیلسه دئیللر :”بو سوزجویون ایشله دیلمه فئرکانسی یوخاریدیر. “. بوردا “تئزلیک” سوزجویو یئرلی و اویغون گورسه نیله بیلر. آنجاق فئرکانس سوزجویو، فیزیک دونیاسیندان توپلومسال بیلیملر آلانینا کئچیب و اونا گورا بو سوزجویون قارشیلیغی اونجه فیزیک دونیاسینین نیازلارین رفع ائتدیکدن سونرا توپلومسال بیلیملر آلانیندا ایشله نیلمه سی اونه ریلیر.

_________________

* سایین یازارین ایشاره سی “نه جالاق دیل، نه ده دیل تملچی‌لییی” باشلیقلی یازییادیر. تئزلیک آشاغیداکی پاراگرفدا یئر آلمیشدیر: 

«ایستر تصادفی اولسون، ایسترسه ده کئچمیش مئتروپولون تاپشیریغی ایله یارانسین، جالاقلیغین بعضی گؤستریجی‌لری بؤیوک تئزلیک‌له [فرکانس‌لا] تکرار اولونور. اؤرنه‌یین: بیرینجیسی، “پرور” ترکیب‌لی “قوناق‌پرور”، “صولح‌پرور” کیمی سؤزلر تام یانلیش اولماسا دا گولونج‌دور. عربجه‌ـ‌فارسجا “اینسان‌پرور” سؤزو فارسجادا اینسانی حئیوان کیمی بئجرمه‌یی بئیینده جانلاندیریر. آذربایجان آیدین‌لاری، یازارلاری و دوشونرلری واختیله بئله‌جه جالاق کلمه‌لره مؤحتاج ایمیشلر. چونکی واختیله سیاسی قورولوش، تورک کؤکن‌لی هر بیر سؤزه تردد ائتمه‌دن پانتورکیزم  دامغاسی باسیرمیش.»

ایواز طاها: دیل و دوشونجه ایله سیاست آراسیندا باغداشلیق وار (سؤیله‌شی)

ایواز طاهانین آنلام درگیسینه وئردییی موًصاحیبه

 

 

 

 


 ــ کیمی یازار و شاعیرلریمیز آذربایجان رئسپوبلیکاسینین رسمی دیلی اوْلان “آذربایجانجا” و یا “آذربایجان دیلی”نی اؤزلری اوًچون اورنک آلیب، اوْ اوًسلوبدا یازماغا چالیشیرلار. آذربایجانجانین سوْرونلاری و أکسیکلیکلری و بو دیلین توًرکجهمیزه اوْلومسوز ائتکیلری حاققیندا دوشونجه و گؤروشلرینیزی اؤیرنمک ایستردیک.

ــ منجه بو سوالدا بیر اؤن‌سانیم [پیش‌فرض]  وار: آذربایجان جومهوریتینده‌کی دیلین گوًنئی معیار دیلینه منفی ائتکی‌لری. بیرینجیسی، من بونونلا راضیلاشمیرام. ایشاره‌نیز منیم بیر مقاله‌‌مه‌دیرسه، اوردا سؤزومون جانی بو دئییل. “نه جالاق دیل، نه ده دیل تملچیلییی” باشلیقلی او مقاله‌ده، آنلامی ایستئحصال ائدن قورولوش‌لار [ساختارلار] و سؤیلم‌لر مسئله‌سینه توخونموشام. اؤزه‌للیک‌له، تفککور دیلینده‌کی چاتیشمازلیق‌لارا ایشاره ائتمیشم، بیر ده دیلین آلت‌پاپسینداکی پروبلئم‌لردن گئنیش سؤز آچمیشام. بوردا اونلاری بیرداها تکرار ائتمک ایسته‌میرم. لاکین بئله‌جه آنالیزلردن نتیجه آلیب یوخاریداکی اؤن‌سانیما واریلماسینی ایسته‌مزدیم. ایکینجیسی، آذربایجان جومهوریتینده‌کی رسمی دیلین آدی باره‌سینده‌کی دارتیشمالار بیزی همین دیل‌له قارشی قارشییا قوْیمامالی‌دیر. چوًنکی بیرچوْخ سیاسی-ایجتیماعی کسیم‌لر بو دیلی “آذربایجانجا” دئییل، “آذربایجان توًرکجه‌سی” سسلندیریرلر. اونوتمایالیم کی، آذربایجان توًرکجه‌سی حسن‌بی ضردابی‌دن باشلامیش سوره‌ک‌لی چیچکلنه‌رک رسمی دیله چئوریلمه‌سه‌یدی گونئیده دیلی قوْروماق چوْخ چتین اولاجاقدی.

منجه عمومی و عادی یازی احتیاج‌لاری باخیمیندان آذربایجان توًرکجه‌سی‌نین گراماتیکاسیندا بؤیوک چاتیشمازلیق یوخ‌دور. شعر دیلینده ده درین سورون یوخ، نثره گلدیکده ایسه آخیجی بیر دیل وار.  آذربایجان توًرکجه‌سینده بدیعی نثر اوخوماق ایسته‌ین‌لره من همیشه اوچ روماندان آد آپارمیشام “دلی کوْر”، “کؤچ” و “قتل گونو” بونلارین دیلینده سورون یوخ، پروبلئم وارسا تحکیه اوسلوبوندا‌دیر. بئله‌جه أثرلری اوخوماق گره‌کیر. نه یازیق کی، رسمی دیله منفی باخیشدان دولایی بعضی گونئی یازارلاری او دیلده یاخشی اوخومورلار. منجه، گونئیده قوزئیی یاخشیجا اوخومایان یازلارلارین دیلینده ساغالماز بیر چاتیشمازلیق وار. 

اعتیراف ائدیرم کی، رسمی آذربایجان توًرکجه‌سی تمیز بیر دیل اولسایدی منیم کیمی آدام‌لارین دیل‌له اوغراشماقدا زحمت‌لری خئیلک آزالاردی. آمما بونا یاس توتوب آغلاماغا گره‌ک یوخ. گونئیین باشلیجا مسئله‌سی سیاستین بیزه تحمیل ائتدییی دیل‌ساوادسیزلیغی‌دیر. بئله بیر اورتامدا بیردن‌بیره آییلیب مؤوجود معیار دیله آرخا چئویرمه‌یین معناسی یوخدور. دیلین یارالارینی ساغالتماق اوچون اونونلا سئویشمک لازیم‌دیر. بوندان سونرادیر کی، اونون یاناغیندان سؤزولمکده اولان گؤزیاش‌لارینی  سیلمک اولار. بو سئویشمه ألبته اوزون سورمه‌لی‌دیر. زیرا ایلک وورغونلوقدا اونون اوزونده‌کی خالی گؤرمک اولماز. بو مرحله‌نی آرخادا قویدوقدان سونرا اونون عئیب‌لرینی آختارماق منطیقی ساییلا بیلر. بونون اوچون دیلی اؤیره‌نمه‌دن اونو تنقیدی اوسلوب‌لا یازماغا قورشانماق فاجیعه‌دیر.

سؤزومون جانی بودور: بیلیریک رسمی معیار دیلده أن بؤیوک چاتیشمازلیق دخیل سؤزلردیر، اوسته گل دیلین باغیمسیزلیق‌اؤنجه‌سی دؤنمه اویغون بیچیمده گلیشمه‌سینی. لاکین دیلله یئترینجه تانیش اولمایان اینسان‌لار درحال معیار دیل باره‌سینده ایدئال آختاریشلی دارتیشمالاردان یان کئچمه‌لی‌دیرلر. اونلارین قارشیسیندا اوچ سئچه‌نک وار. بیرینجیسی آذربایجان جومهوریتینده‌کی رسمی دیلده یازماق، ایکینجیسی ایستانبول توًرکجه‌سینده یازماق، اوچونجوسو ایسه، فورمالاشماسیندا منیم ده آز چوخ رول اوینادیغیم گونئی توًرکجه‌سینده یازماق. گونئی شیوه‌سی دئدیکده بوردا سؤز باشقا بیر گراماتیکادان گئتمیر. گونئیلی قوزئیلی اوْلاراق گراماتیکالار بیردیر، صؤحبت ایصطیلارح‌لار و سؤزجوک‌لرین روس، عرب و فارس دیل‌لری‌نین ائگه‌منلیک بوْیوندورغوندان قورتولماسیندان گئدیر. (بو اوًچونجوسونون قارانلیق یؤن‌لری وار، بو حاقدا باشقا بیر فورصت‌ده گئنیش دانیشاجاغام.)

قوزئی دیلی‌نین یابانچی سؤزجوک ائگه‌منلیییندن [هژمونیسیندن] قورتولماسی‌نین یوْلو، ألیمیزه کئچن سؤزلوک‌لری ألک-ولک ائتمک دئییل. یابانجی سؤزجوک‌لرین قارشیلیغی اوْلاراق دوْغما یانلیش‌لار قوْندارماق‌لا، دیلی تمیزه چیخارماق اوْلاسی دئییل. سؤزجوک‌لرله اوْیناماق چتین ایش دئییل. هر کس ایسته‌دییی یابانجی سؤزجویه ایسته‌نیلن سؤزلوک‌لردن قارشیلیق تاپا بیلر. لاکین باشقا سؤزلرله اویوم ایچینده اوْلمایاراق بیردن بیره جوًمله اوْرتاسینا قوْنموش سؤزجوک، معنا پازئلینی یئترینجه دوْلدورا بیلمز. هر سؤزجویون دیل جوْغرافییاسیندا بللی یئری، چالاری و قوْنومو وار. اوًسته‌لیک، سؤزجوک‌لرین تک‌لیکده ذاتی آنلام‌لاری یوْخ‌دور. سؤزجوک‌لر آیری‌لاری ایله یان یانا اوتوردوقلاریندان آنلام قازانیرلار. بونا أساسن هر بیر سؤزجویو هانسیسا جوًمله‌نین ایچیندن چکیب چخاریب اوْنون یئرینه باشقا سؤزجوک سوْخوشدورماقدا حاقلی دئییلک.

بو چاتیشمازلیغی اؤزه‌للیک‌له آنادولو توًرکجه‌سیندن منیسمه‌نیلن متن‌لرین چوْخوندا گؤروروک. “اویغونلاشدیرما” تئرمینی آلتیندا آذربایجان توًرکجه‌سینه کؤچورولن بو یازی‌لاردا دیل، اؤزگون متنین ائتکیسی آلتیندا قالیر. بو اوزدن ایسه چوخ واخت قوْندارما بیر دوروم آلینیر. مسئله‌نین تهلوًکه‌لی یؤنو بودور کی، بو قوْندارمالیق تکرار و مشق یوْلو ایله عادی حالا چئوریلیر. یعنی همین قوْندارما دیل ائله بیر گره‌ک‌لی ایشه قورشانان‌لارین گؤزونده گئرچکلییین اؤزه‌یی کیمی جیلوه‌له‌نیر. سونرا بونلار هر بیر ساغلام متنه یابانچی گؤزله باخیرلار.

خالیص دیل ماراغیندان دولایی حیاتا کئچمیش بو یؤنه‌لیش، اؤزونه بیر مسئله‌نی آیدینلاشدیرمالی‌دیر. هانسی دیلده یازماق ایسته‌ییر؟ ایستانبول توًرکجه‌سینی غیردقیق دوًزه‌لیش‌لرله أسکی ألیفبایا کؤچورمک هئچ‌نه‌یی چؤزمور. بیز بو گیریشیمین محصولونو نه اوْخویا بیلیریک، نه ده قاورایا. بو یئنی دیلدن‌سه بونلار یاخشی اوْلاردی، توًرکجه‌نین ایستانبول قوْلوندا یازسینلار، چوًنکو اوْنو بونلارین قونداردیغی دیلدن داها یاخشی باشا دوشوروک.

 

ــ چاغیمیزدا دیللرین گلیشیمینده، آرخالارینداکی دؤولت گوًجو چوخ اؤنملیدیر. ایراندا توًرک دیلی اوًچون بئله بیر دستهیین سؤز قوْنوسو اوْلمادیغی و اؤزللیکله دیل قورومونون بولونمادیغی بیر دورومدا، توًرکجهمیزین گلیشمهسی اوًچون نه ایشلر گؤرمک اوْلار؟

ــ بو سوال اوْلدوقجا اؤنملی‌دیر. باشقا یئرده ایشاره ائتمیشم کی، حئیوانلیقدان اینسانلیغا کئچمک، سسدن دیله کئچمک‌له دوْغرولور. حئیوان یالنیز سسله‌نیر، آمما اینسان دیلله‌نیر. پوْلیس [شهر دؤولتی] بو کئچید مرحله‌سینده اؤزونو دوْغرولدور، دیلین ده گوًدوکچوسونه چئوریلیر. بونونلا دا، جانلی وارلیغین دیل‌له ایلگیسی‌نین حیاتا کئچدییی دوزه‌ن‌لیک‌ ’سیاست‘ آدلانیر. نه یازیق کی، پولیسین مؤوجود اوْلمادیغی حالدا بو ایلگی ده اؤز آنلامینی ایتیریر. سیاست، چیلپاق حیاتدان قوپوب اؤزنه‌لشمه‌نین مکانی‌دیرسا، دیل اؤزنه‌لیک [سوژگی] عرصه‌سینده یئرله‌شیر. پوْلیس اوْلمادان دیل یوخا چیخا بیلر.

آمما دیلیمیز یوْخا چیخمیر. چوًنکی بیزده گئرچک آنلامدا دؤولت مؤوجود دئییلسه، تاریخی بیلینجیمیزده [شعورموزدا] یاشاییر. قدیم توًرک دؤولت‌لری باشدا اوْلماق‌لا اوْرتادوغونون سیاست آلانی 220ـ‌جی آی ایلیندن توًرک فاکتورونون ائتکیسی آلتیندا گلیشمیشدیر. سوْنرالار ایسه شرقی خیلافت أراضی‌لرینده (سامانی‌لر، بویئهی‌لر، ایستئثنا اولماق‌لا) بوًتون دؤولت باشچی‌لاری توًرک اوْلموشلار. اوٍسته‌لیک، مشروطه حرکاتیندان بری مدرن سیاستین آپاریجی اؤنده‌رلری آذربایجان‌لی‌لار اوْلموش، پوْلیس‌له پوْلیتیکانین توْققوشماسیندا باشلیجا روْل اینامیشلار. بو بیرینجی عامیل‌دیر.

ایکینجی عامیل دؤولت تجروًبه‌سی‌دیر. ممالک محروسه آدینا مدرن میللت‌ـ دؤولت فئنومئنی‌نین گلیشمه‌سینه یاخیندان قاتیلمیش توًرک‌لرین، ایکی چاغداش دؤولت تجروًبه‌سی ده وار: شئیخ محمد خیابانی و جعفر پیشه‌وری دؤولتی. اؤزه‌للیک‌له پیشه‌وری‌نین یاراتدیغی میللی حؤکومت، بللی اراضی چرچیوه‌سینده ’دیل‘‌له ’فون‘ـون قوْووشاغیندا دایانان سیاست تجروٍبه‌سینی تاریخی یادداشیمیزا حک ائتمیشدیر.

فدایی‌لر دؤولتی، بیزه اؤیرتمیشدیر کی، رسمی قوروم‌لارین یوخلوغوندا، بیلم‌یوردوندان توتموش ابتدایی درسلیک‌لرین یوکونو اؤز چیینیمیزده داشییاق. او حؤکومت دیلین سؤیکندییی سیاستین تاریخی دؤنوش نؤقطه‌سی‌دیر. او سیاستین خاطیره‌سی، ایندی ده بیر گوج کیمی سیریق کیم‌لییه قارشی دیره‌نیر، سسدن دیله کئچیدین گئنل پلانینی دوغما دیلک‌لرین دوزه‌نلییینده تؤکور.

چاغداش دؤنمه گلدیکده آذربایجان جومهوریتی ألبته بو تجروبه‌لرین زیروه‌سینده دورور. قارداش آذربایجان دؤولتی، کیمسه اوچون تهدید قایناغی دئییل، دیلیمیز اوچون فورصت ایمکانی‌دیر.

بوتون بونلارا گئنل بیر عامیلی ده آرتیرماق گره‌کیر. ایندی آرتیق میللت‌ـ دؤولت فئنومئنی گلوباللاشما [جهانی شدن] دوروموندا اؤز کلاسیک اؤنمینی ایتیرمیشدیر. اؤزه‌للیک‌له پست‌مدرن مفکوره‌ده هر بیر مکان ایچینده متکثر مکان‌لار یارانیر. هابئله داغینیق میللت‌لرین اولوس‌لار‌آراسی قورولوش‌لاردا یئرآلماسی، میللی سینیرلاری لاخلادیر. چوخ‌میللت‌لی شیرکت‌لر، سینیر تانیمایان مئدیا و اینتئرنئت کیمی اولوس‌لارآراسی بیلگی آراج‌لاری تمرکزلشمه‌لره قارشی ایشله‌ییرلر. “فتیله” و “سئچکی” اولای‌لاریندا او بویدا حؤکومت تئلئویزیاسی‌نین تئلئگرام و فئیسبوکا یئنیلدییینی گؤردوک. ایندی آرتیق دؤولت‌لرین وطنداش‌لار اوزه‌رینده‌کی نظارتی سارسیلمیشدیر. دئمک گله‌نک‌سل سینیرلار پوْزولدوقجا “فردی‌لشمه” گوجله‌نیر. بونونلا دا دیل تام چوخ‌سسلی بیر عامیله چئوریله‌رک سیاسی گوجون کئشییینده دورماقدانسا، اونون اوزه‌رینده باسقی آراجینا چئوریلیر.

    بونلاردان فایدالاناراق سؤیله‌دیییمز بوشلوغو دولدورماق اوچون سیاسی گوج قازانینجا آیدین دیل سیاستیمیز اولمالی‌دیر. دوغرودور، دیلی پروبلئماتیک بیر دورومدا چابالایان کوتله‌نین بو حاقدا بؤیوک مانوور ایمکان‌لاری یوخ‌دور. لاکین قولوباغلی-دیلی قاداقلی اینسانین بیله [حتتا]، اراده‌سی  قولاق آردینا وورولمامالی‌دیر. بیر آز اوزاغا گئده‌لیم. اگزیستانسیالیزمده بیر قاوارم منه لذت ائدیر؛ وجود اؤزدن اؤنجه گلیر [تقدم وجود بر ماهیت]. اینسانین وجودو اونون اؤزونو گلیشدیریر. ژان پول سارتر دئمیشکن، اینسان آزادلیغا محکوم دئییل، اؤزو آزادلیق‌دیر. دئمک، بیز اؤزه‌رک [خودمختار] بیر اؤزنه [فاعل تغییر] اولاراق تام ضرورت ایچینده یاشامیریق. موختار اینسان اولاراق بیزیم، داریسقال دا اولسا، دوشونوش و داورانیش آلانیمیز وار. من، اؤزوم بو اوزه‌رک‌لییی سینامیشام، اؤز کیچیک آلانیمدا بؤیوک نتیجه‌لر آلمیشام.

 

ــ  دیل و دوشونجه ایلیشکیسی باخیمیندان نثر و یا دوزیازینین اؤنمی نهدهدیر؟

ــ بو حاقدا “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” باشیلیقلی کیتابدا  کسکین دانیشمیشام. هابئله گونئیده کیملیکچی سیاست باره‌سینده ایره‌لی سوردویوم “پاتولوژیک تئزلر” ضمنینجه ده اونو داها دا گئنیشلندیرمیشم. آرتیق یئنی سؤزوم یوخ.  همین کیتابدا سؤیله‌دیک‌لریمین تکراری یئتر.

سؤز یوخ کی، بیز کیملیک و دیل مسئله‌سینده آیاقدا قالماغیمیزی بیر سیرا عامیل‌لرله یاناشی شعره بورجلویوق. واختیله ديل، يوخا چيخماق تهلوکه‌سي ايله قارشيلاشديقدا، شعر ذهنيميزين بيلينج‌آلتي [تحت الشعور] بؤلگه‌سيندن باييرا فيشقيردی. بونونلا دا کیم‌لیییمیزی آماجلامیش آسیمیلاسیا سیاستی بؤیوک چات گؤتوردو. بونون تانيش اؤرنه‌يي شهرياردير. بوندان اؤنجه اؤز آناديلينده نه‌سه ياراتماميش شهريار، آناسي‌نين چاغيريشي ايله «حئيدر بابايا سالام»ي يازير. شاعير ايل‌لر بويو باشقا ديلده يازيردي. او، سانکي آنا ديليندن عيبارت اولان ائوين يان‌يؤره‌سينده يابانجي وارليق کيمي دولاشيردي. ايندي ايسه ايچه‌ري گيرمه‌يه بهانه آختاريردی. «دوغما ائوينه يابانجي قالما» بصيرتي وارسا، اؤزونه قاييدش آکسيياسي [عملي] هر بير شاعيرين بختينه دوشه بيلر.

آنجاق شعر عامیلی‌نین منفی یؤنو ده واردیر. أدبيات، شعرله نثردن اولوشور. بونا گؤره، تکجه شعر يازيليرسا، دئمک، توپلوم گئري قاليب؛ آمما شعرسيز ده ديل اولمور. منيم سؤزومده‌کي بو ضدييت،  شعرين روحوندا ياتان پارادوکسدان گلير. شعر ديلدن اؤنجه گلير، نثر ايسه ديلدن سونرا. تي.اس.ائليوتـون بصيرتيني شعرين گله‌جک آلين‌يازيسيندان آنلاماق اولار. او ايييرمينجي يوزايللييين باشلانغيجيندا دئميشدير: «بديعي فيکير شعري آرخادا قويماسا، هئچ بير درينلييه، بوتؤولويه، چيچکلنمه‌يه گليب چيخا بيلمز.» أدبياتين ايييرمينجي يوزايلليکده‌کي آلين‌يازيسي سؤزلريمين آيدين بلگه‌سي‌دير. آخي شعر 20ـجي يوز ايلليکده نثره يئنيلدي.

بئله چيخير کي، بيز هله ده شعر دؤنميني ياشاييريقسا گئريده قالميشيق. بيزده‌کي ايجتيماعي گئريليک، آنجاق شعره مئيدان وئرير، نثره يوخ.  جميل مئريچ بو حاقدا داها سرت دانيشير: هر بير اؤلکه‌ده نه قده‌ر شاعير چوخسا، او اؤلکه دوشونجه باخيميندان گئري‌دير. اينسان‌لار و ميللت‌لر ياشلانديقجا نثره کئچر. دوشونجه‌سي هله پوزيتيولشمه‌ميش مدنييت‌لرده نثر چوخ آغير ايره‌ليله‌ير. بو دوغرودور، 18ـ‌جي يوزايللييين فرانساسيندا شعر سوسدو، حقيقتين سَرت سسي دانيشماغا باشلادي؛ شوبهه‌نين هارايي و عاغيلين باغيرتيسي ائشيديلدي. او چاغدا اينسانليق آيدينليغا مؤحتاج ايدي، موٍبهمدن قاچيردي. شعرين آنلاشيلمازليغيندان نثرين آيديليغينا قاچيردي. سونرا ناپولئون گلدي. اونون ساواش‌لاري ايسه، قاندان بير آرخ ايچينده دوغان تاريخ و يئنيدن باشلايان شعر.

بيزده ده بئله اولدو. اون‌دوققوزونجو يوزايللييين ايکينجي ياريسي، اييیرمينجي عصرين ايلکين ايل‌لرينه باخين. بو، بيزيم آيدينلانما [روشنگری] دؤنميميزدير. چاريزمين [تزاریسم] لاخلاديغي چاغدا، نثر آياق توتوب يئريمه‌يه باشلادي. آذربايجان توًرکجه‌سي دستان، ناغيل، و غزل ديليندن اوزاقلاشاراق دونيانين گليشميش ديل‌لري سيراسينا چيخدي. اکينچي قزئتيندن باشلاياراق سووئت دؤنمينه‌دک بوراخیلمیش حيات، فيوضات، ارشاد، تزه حيات، ترقي، اتفاق، ملانصرالدين، بصيرت و آذربايجان آدلي قزئت‌لر و درگي‌لرده گئدن يازي‌لار، نثر دئوریمی‌نین گؤستريجيسي ايدي. نثرين يولونو ايسه بونلار آچدي: عليبي حسينزاده، اسماعيل گاسپيرالي، بکير چوبانزاده، حسن‌بي ضردابي، جليل ممدقولوزاده، محمد امين رسولزاده و سايره. ميرزه علي‌اکبر صابير کيمي شاعيرين اثرلري بیله، نثر گله‌نه‌یینه سؤيکه‌نيردي: اونون شعري‌نين مضمون‌لاري شعره يوخ، نثره عايد ايدي. سونرا موساوات حؤکومتي دئوريلدي، آذربايجان اينساني استالين ديکتاتورلوغوندا يئنه ده شعره سيغيندي.

شعره رغمن، نثر، اؤزه‌لليک‌له رومان، شوبهه بالاسي‌دير. بونا گؤره ده، نه کئچميش اؤزباشينا حؤکومت‌لرده، نه ده چاغداش توتاليتار رژيم‌لرده رومان يارانا بيلمزدي. يارانا بيلسه‌يدي ده اؤلردي. رومان أساسن اينسان ياشامينداکي ابهام و نیسبي‌لييه کؤکله‌نير. نه سَرت اخلاقياتي اورتايا قويور، نه ده ايدئولوگييانين قيزيشديرديغي گيريشيم‌لري [اقداملاري] آچيقلايا بيلير. دوغرودور، هر أدبي اثرين کؤک‌لري ايدئولوگييا چيرکابيندان قيدالانير، آمما ايدئولوگييانين آغیر کؤگله‌سي روماني قارانلیغا غرق ائدیرسه، بديعي‌ليييني ايتيرير. توتاليتار حؤکومت اينسان‌لاري ساده‌لشديرير، دوشونجه‌لري عئينيلشديرير؛ آمما رومانين يازيچيسي دوشوندوکجه، اينسان روحونون گيزلي دهليزلرينده گزينتييه آپارير بيزي. ديکتاتورون بيره ائنديردييي اينساني، رومان مينه قالديرير.

بو حاقدا اساس سؤزو ميخاييل باختين دئيير. اورتاچاغين پوئتيکاسيندا واحيد بير ديلين يارديمي ايله اؤزونو دوغرولدان مرکزچي بير سؤيلم ايله قارشيلاشيريق. اورتاچاغدا فلسفه و دينين ديلي لاتين ديلي اولور. دئمک، تکجه لاتين ديلي حقيقتي گؤستره بيلر. بونون اوچون، بير ديل يا بير لهجه باشقا ديل‌لردن داها آرتيق دوغما قارشيلانير و يا هانسيسا ديلين خئيرينه آرادان آپاريلير؛ يالنيز گئرچک تصووور اولونان او بيرجه ديل تدريس اولونور؛ غئير آوروپالي‌لار گوجله همين واحيد ديله تابع ائديلير؛ و بير چوخ ديل‌لري بيرجه ديلده بيرلشديرن هيندآوروپا ديلچي‌لييي يارانير. بونلارين هاميسي تک‌سسلي‌ليييه گتيريب چيخارير. بئله بير باخيش، نثرين، اؤزه‌لليک‌له رومانين، نئچه‌ديللي و چوخ‌سسلي polyphonic ماهييتيني درک ائده بيلمزدي، یالنیز شعرين تک‌سسلي دونياسيني قاورايا بيلردي.

مرکزچي گوج‌لر اؤز قارنيندا شعرين چئشيدلي ژانرلاريني بئجه‌ريردي. رومان اسکي زامان‌لاردا يارانا بيلمزدي. رومان چئشيدلي، بلکه ده ضدييت‌لي سس‌لرين کسيشدييي يول‌لار آيريجيدير. رومان ائله بير زامان باش قالديرا بيلر کي، ديل اؤز سوْيوُت [مطلق] ماهييتيني ايتيرسين. رنسانسدا نئچه‌نئچه ديل، لاتين ديلينين يئريني آلير، رومان يارانير. شعرده اؤنجه بير «من» دانيشيردي، ايندي روماندا آیری آیری «من»لر دانيشير.

سون مقامدا بونو دا آرتیرمالییام کی، شعر شوبهه‌یه بنزه‌ییر، اونا قاپیلیب آرخادا قویماق لازیم‌دیر. او، دایاناجاق دئییل، آدلاناجاق بیر مرحله‌دیر. توپلوم اونو آرخادا قویماسا گئری قالاجاق. بونون اوچون منجه شعر بیزی دیریلتدیسه اؤلدوره ده بیلر. بو دا وار کی، شعرسیز یاشاماق اولماز. شعر اینجه‌صنعت اولاراق اینسان اینسانلیغینی گئرچلشدیریب آنلاملاندیران ائتکن‌لردن بیری‌دیر. اونون یوخا چیخماسی دانیشان حئیوانین آنلام یاراتما سیستئمینی کؤکلو دییشیمه اوغرادا بیلر. شعری تام آرخادا قویماق، دیلی آرخادا قویماق کیمی چین اولونماز قورخونج یوخودور. چونکی دیلین قورولوشو شاعیرانه‌دیر. چؤزوم یول هانسی‌دیر؟

جاواب ساده‌دیر: بیز نثراؤنجه‌سی شعردن نثرسونراسی شعره کئچمه‌لیییک. (بو حاقدا یاخین گله‌جکده گئنیش دانیشاجاغام.)

ــ  توًرکجه درگیلر ایچینده آنجاق یارپاق ادبیات و فلسفهیه چوخ دیر وئردییینه گؤره فرقلی قونوم سرگیلهییر. بو فرقلی قونومون سئچیلدییینین ندنلری ندیر؟ ایواز طاهانین بو قونومون اولوشماسیندا ائتکیسی نهدیر؟

ــ ایستانبول توًرکجه‌سینده نهنگ ایش‌لر گؤرولدویونه باخمایاراق، تورک دونیاسیندا فلسفه‌یه گئنیش ماراغین یئری بوش‌دور. ألبته اوسسال [عقلانی] بیر توپلوما دوغرو آددیملاماقدا تکجه فلسفه ‌دئییل، دوشونجه‌وی چالیشمالارین بوتون نؤوع‌لرینه مؤحتاجیق. منجه بو چالیمشالاردان دولایی اوسساللیغا وارمایینجا دئموکراییا، عدالت و اؤزگورلوک آختاریش‌لاری بؤیوک مانعه‌لره اوزله‌شهýجک.

سیزین سوالینیزدا قئید اولونموش ادبیات و فلسفه‌یه “سیاست” و “دیل”ی ده آرتیرماق ایستردیم. من دوشونجه ایله قورتولوشچو سیاست آراسیندا تام باغداشلیق گؤرورم. بو باغداشلیق یئنی سؤز دئییل،  أسکی یونان فلسفه‌سیندن باشلایاراق دیققت مرکزینده ساخلانمیشدیر. بئله کی، “اینسان دانیشان حئیوان‌دیر” تئرمینی‌نین یئرینه بعضن “اینسان سیاسی حئیوان‌دیر” تانیمی ایشلنمیشدیر.

آنالیتیک فلسفه‌دن باشلایاراق دیل ده بیر اؤنملی فاکتور اولاراق بو دؤوره‌یه داخیل اولموشدور. توپلومون قاچاق یولو اولمادیغی “ائگه‌منلیک” [هژمونی] و سؤیلم مسئله‌سینده دیلین ائتکی مئکانیزمینی و اونون بیزیمله اطراف گئرچکلیک آراسینداکی رولونو تفککور قونوسونا چئویرمه‌دن قارانلیقدا قالا بیله‌ریک.

بیز کوللئکتیو اولاراق یارپاقدا گله‌نک‌سل بیر ایش گؤرمک ایسته‌میردیک. بیزیم باشلیجا آماجیمیز آذربایجان توًرکجه‌سینی تفککور آلانیندا دیللندیرمک ایدی. من شخصن هر بیر فلسفی آختاریشدا “دیل وسوسه‌سی”سیندن یاخا قورتارا بیلمیرم. “دیل” فئنومئنی‌نین بئله‌جه قاباردیلماسی بلکه ده آذربایجان توًرکجه‌سی‌نین تاریخی دورومو ایله باغلی‌دیر. واخت‌آشیری بو مسئله‌یه قاییدیرام. أدبی-بدیعی یارادیجلیغیمدا بیله، بو وسوسه‌نین قارالتیسی بوتون جومله‌لردن باش قالدیریر. اؤرنه‌یین، کیچیک حجملی “قورشون هاردان آچیلیدی” باشلیقلی رومانیمدا، تکنیکی و بدیعی اؤزه‌للیک‌لره رعایت‌له یاناشی، ساغلام و آخیجی بیر دیل سرگیله‌‌مه‌یه‌ چالیشمیشام.

 

 ــ  تورک دیلی آلانیندا بوندان اونجه ایواز طاها نین بیر نئچه درگی نین باش یازارلیغینا، بیر پوئست(قورشون هاردان آچیلدی)، بیر فلسفی کیتاب (شعر وارلیغین ائویدیر) و ایکی کیتاب دیل بولومونده (ساغلام دیل و نئجه یازاق) یازدیغینا تانیش اولموشوق. کیتابلارینیزین سون بولوملرینده گله جک ده چیخارداجاغینیز  نئچه کیتابین آدی و اونلاردان نئچه صایفا فراگمئنت لر وئرمیشسینیز. بو اوزدن اوخوجولارینیزی بکله ین کیتابلار و درگی لر حاققیندا بیلگیلندیرمه نیزی ایستردیک. آیری سوزله دیمیش اولساق، آنلام اوخوجولارینا سونا بیله جک نه سوپریزینیز وار؟

ــ بیر رومان، بیر حئکایه توپلوسو، اوچ آراشدیرما (“من بئله دوشونورم”، “آنجاق شعر” و “ساغلام دیل (2)” باشلیغی آلتدا)، “نئجه یازاق” سئریاسیندان بیر جیلد، و بیر پوئما ترجومه‌سیندن عیبارت کیتاب‌لاریم چاپا حاضیردیر.  بونلارین نشرینه گیریشمه‌یه واختیم یوخدور. کیتاب‌لاریمی أرک یایین ائوی نشر ائدیردی. أرک داغیلدیقدان سونرا موناسیب آلتئرناتیو تاپا بیلمه‌میشم. بو حاقد بیر یایین‌ائوی‌نین ده تجاری سوء‌استفاده‌یه کؤکلنمیش اؤنریسینی رد ائتمیشم. بیر باشقاسی‌نین دا منیم تکلیفیمه وئردییی جاوابی صیرف قازانج آختاریشیندان باشقا بیر شئی اولماییب. باخمایاراق کی، مینم کیتاب‌لاریمین چاپیندان اؤزومدن باشقا کیمسه زیان گؤرمه‌یییب. هر حالدا اویغون سئچه‌نک بولونورسا همین کیتاب‌لار یاخین زاماندا ایشیق اوزو گؤره بیلر. آلچاق کؤنوللولوکدن اوزاق اولسا دا “آنجاق شعر”له یاناشی رومانیمین دا گئنیش ماراقلا قارشیلاناجاغینا اینانیرام.

بونلاردان علاوه، بؤیوک پلانیم گونئیلی قوزئیلی آذربایجان دوشونجه آفت‌لری باره‌ده گئنیش آراشدیرمالاردیر. بو چالیشمالارین خیرداجا بؤلومو سون واخت‌لار ایکی استئراتژیک مقاله‌ده اؤز عکسینی تاپدی. مقاله‌نین بیری‌نین آدی “نه جالاق دیل، نه ده دیل تملچیلییی” ایدی، او بیریسی‌نین آدی ایسه  “کیملیک‌چی سیاست باره‌سینده پاتولوژیک تئزلر”.

بیرینجی مقاله منیم آذربایجان رئسپوبلیکاسینداکی رسمی دیله تنقیدی یاناشمامی ائحتیوا ائدیر. ایکنیجسی ایسه گونئیده‌کی دوشونجه سورون‌لاری‌نین آنالیزینه حصر اولونموشدور. (حجم باخیمیندان ۵۰ صحیفه‌یه یاخین بو مقاله بو یاخین‌لاردا اؤیرنجی درگی‌لری‌نین بیرینده درج ائدیله‌جک‌دیر)

سؤزسوز، دیلی پروبلئماتیک بیر دورومدا چابالایان کوتله‌نین دوشونجه یوخسوللوغو غریبه گؤرونمه‌مه‌لی‌دیر. بو، بللی سیاسی دورومون منطیقی سونوجودور. لاکین اؤزه‌رک [خودمختار] بیر اؤزنه اولاراق تام ضرورت ایچینده یاشامیریق. موختار اینسان اولاراق بیزیم، داریسقال دا اولسا، دوشونوش و داورانیش آلانیمیز وار. من، اؤز نؤوبه‌مده، بو داریسقال اؤزه‌رک‌لیک آلانیندا تنقیدی دوشونجه یوروتمک ایسته‌ییرم. (بو تکرار باشقا یئرده گئدیب

بیلیرم بو تشبث، گله‌نک‌لرین قارانلیق اورتامیندان آنلاشیلماز بیر اورتاما توللانماق کیمی آلینا بیلر. بیز ایستر ایسته‌مز میتوس مرحله‌سینی آرخادا قویماق مجبوریتینده‌ییک. دوغرودور میت [افسانه] بوتون توپلوم‌لاردا سوره‌ک‌لی اولاراق یئنیدن ایستئحصال اولونور. لاکین چئشیدلی ندن‌لر اوزوندن بیز شیفاهی بیر توپلوموق. سبب‌لرین باشیندا ایسه دیله قویولموش تدریس قاداغاسی دورور. بیز اؤزگورلوک و برابرلیک ایسته‌ییریک‌سه، شیفاهی اورتامدان یازی‌نین عقلانی اورتامینا کئچمه‌لیییک. میتوسدان لوگوسا کئچمک اینسانلاشمانین ایلکین شرط‌لریندن‌دیر.

 

“آنلام” درگیسی،

بیرینجی ایل، بیرینجی سایی،

1395 

آنایوردو، آنادیلی، عدالت و فلسفه قایغی‌سی (ایواز طاها باره‌ده) | لیلا خاقانی

 

بعضاً بئله نظره گلیر کی آذربایجان تورکجه‌سین‌نین ادبیاتی حاققیندا سؤز گئدنده گرک حؤکماً قدیم شخصیتلریندن، اونو دا یالنیز شاعیرلردن سؤز گئتسین. البته بو مسئله بیر میقدار دا آذربایجان ادبیاتی‌نین تاریخی بیر باخیشدا، نثرده هئچ ده شعر قدر زنگین اولماماسیندان قایناقلانا بیلر. هر نه ایسه، بو سایی‌میزدا، چوخ گنج یاشدا آذربایجان دیلی و ادبیاتینا نثر ساحه‌سینده چوخ بؤیوک خیدمتلر ائتمه‌یه باشلایان و هله ده خیدمتلرینی دوام ائتدیرن بیریندن یازاجاغیق. بو دَیرلی ادبی یازار، دیلماج و فلسفه‌چی ‌میز «ایواز طاها» دیر.
ایواز طاها‌نین آدی ایله ایلک دفعه 1369نجو ایلی‌نین قیش فصلینده، داها دقیق دِئی آیی نین 15ینده، مدرسه یولوندا، «یول» درگیسی‌نین ایلک سایی‌سینی تهراندا بیر قزئتچی پوتقاسی‌‌نین رفینده‌ تانیش اولدوم. اینانماسی چتین ایدی، آما رفده آذربایجان تورکجه‌سینده بیر درگی گؤروردوم!
درگی‌نین باش‌یازاری طاهانین ایمضا‌سی ایله «یول»، یولا دوشدو. عونوانینی داشییان بیر باش‌مقاله‌ده، درگینین یولا دوشمه‌سینی چوخ گؤزل و دوزگون بیر آذربایجان تورکجه‌سی ایله آنلاتمیشدی. او آیلیق درگی ایکی ایل‌دن چوخ نشر اولوندی، آما سون نئچه سایی‌سیندا آرتیق ایواز طاها دییل، باشقاسی باش‌یازار اولموشدو و بوسبب دن درگی‌نین کئیفیتی‌نین بیردن آلچاماسیندان یاخشی‌جا آنلاماق مومکون ایدی.
سونوندا «یول» باغلاندی. داها دوغروسو ایواز طاها و یولداشلاری‌نین آچدیغی آذربایجانچی دیل، دوشونجه و ادبیات مکتبی باغلاندی. لاکین او مکتبده درس آلان مینلرجه اوخوجو، خصوصی ایله گنج اوخوجولار و درگی‌نین «کپنک» آدلی ضمیمه‌سی‌نی اوخویان اوشاقلار، آذربایجانین سونکو ایللرده مدنی اویانیش حرکتینه گوج قاتان دالغالار اولدولار. شوبهه‌سیز، یول درگیسی، قیسا عومرونه باخمایاراق، گونئی آذربایجانین چاغداش ژورنالیزم و عمومی ادبیاتیندا بیر دؤنوم نوقطه‌سی اولدو و اونون یاراتدیغی اثر ییرمی بئش ایله یاخین‌دیر کی دوام ائتمک‌ده‌دیر. یقین آذربایجان خالقی بونو اؤز درین‌دوشونجه‌لی، فلسفه بیلن و دیل اینجه‌لیک‌لرینی درین‌دن تانییان اوغلو ایواز طاهایا بورجلودور.

آشاغیدا ایواز طاهانین حیاتی و دوشونجه‌لرینه اؤترگی بیر باخیش آتیب و اونون دوشونجه‌ و قایغی‌لاری ایله تانیش اولاجاغیق.

ایواز طاهانین حیاتی

ایواز طاها موغان‌لی‌دیر و تهران بیلیم‌یوردوندا فلسفه‌ده تحصیل آلیب. او میلادی 90-جی ایل لرده «یول» درگیسی‌نین قوروجوسو و باش‌یازاری اولوب. سونرالار آذربایجان جومهورییتینده «جهان» درگی‌سی‌نین تمل داشینی قویوب و ژورنالین باش یازارلیغینی اؤز اوزه‌رینه آلیب. او هابئله 2004-جو ایلدن «یارپاق» قزئتینی چیخارماغا باشلاییب.
طاهانین چوخلو مقاله‌، حکایت، تنقید و ترجومه‌سی وار. اونون یول‌دا چاپ اولان فارسجادان آذربایجان تورکجه‌سینه چئویردییی احمد شاملو، نیما یوشیج و سؤهراب سپهری‌دن بیر نئچه شعر، نه بؤیوک اولچوده فارس و آذربایجان دیللرینه حاکیم اولدوغونو ثبوت ائدیر. البته، عرب شاعیر «نزار قبانی‌«نین ده شعرلریندن دیلیمیزه چئویریب. کانادا‌دا یاشایان رضا براهنی‌نین چوخ تانینمیش «گاری» (آرابا) شعرینی ده موکمّل بیر اسلوبلا، هم متنه هم اونون ادبی گؤزللیکلرینه باغلی قالاراق، فارسجایا چئویریب و بو چئویری رضا براهنی‌نین اؤزوندن ده آلقیش آلیب‌دیر.
ایواز طاهانین آذربایجان تورکجه‌سینده، فارس و اینگیلیس دیل‌لرینده یاییم‌لانان یازی‌لاریندا، داها چوخ فلسفه، ادبیات و سیاسته داییر موضوعلار آراشدیریلیب‌دیر. اونون یازدیغی کیتابلاردان دا ان اؤنملی ایکی‌سی، یعنی «قورشون هاردان آچیلدی» و «شعر وارلیغین ائوی‌دیر»‌دن آد چکمک اولار، لاکین او آدلاری سرّ کیمی ساخلاناراق یاییلمامیش کیتاب‌لاری‌نین داها ائتکیلی اولاجاغینا اینانیر.

ایواز طاهانین دوشونجه‌سی و فلسفی قایغی‌لاری
ایواز طاهانین هر بیر فلسفی آختاریشیندا «دیل وسوسه‌سی» و یا «دیل دویارلی‌لغی» گؤزه چارپیر. «دیل» فئنومئنی‌نین بئله‌جه قاباردیلماسی بلکه ده آذربایجان تورکجه‌سی‌نین تاریخی دورومو ایله باغلی‌دیر. او، واخت‌آشیری بو مسئله‌یه قاییدیر. بعضن بئله نظره چارپیر کی، او، دوشونجه گئدیشینی و تفککورون گئرچکلشمه شرطینی دیلدن آسیلی سانیر. اونون سؤزویله دئسک «اینسانين دوشونجه‌سی ديلده باش وئرير. هابئله، اینسانین وارليغی ديلده گئرچکلشدييی زاماندان او، باشقا جانلی لاردان سئچيمله‌يه باشلايير. أرسطو اینسانين حئيوان‌لارا اوستونلويونون باشليجا سببينی «نيطق»ده گؤردوكده، يانيلمير. چونکی «اینسان دانیشان حئیوان‌دیر.» او هایدگئردن ایلهام آلاراق «ديل نه اينكي اینسان دوشونجه‌سی‌نين، بلكه وارليغی‌نين دا ائوی‌دير» سؤیله‌ییر. طاها حتتا أدبی-بدیعی یارادیجلیغیندا دا بو وسوسه‌دن یاخا قورتارا بیلمیر. اؤرنه‌یین، کیچیک حجملی رومان ژانریندا یازدیغی «قورشون هاردان آچیلیدی» أثرینده تکنیکی و بدیعی اؤزه‌للیک‌لره رعایت‌له یاناشی، ساغلام و آخیجی بیر دیل سرگیله‌مه‌یه قورشانیر. گونئی آذربایجان بدیعی نثری‌نین قیتلیغیندا بئله بیر کیتاب نثر مدنیتی‌نین گلیشمه‌سینده ائتکی‌سیز اولمایا بیلمزدی.
طاها گؤزه‌للیک فلسفه‌سینه کؤکلنمیش «شعر وارلیغین ائوی‌دیر» کیتابیندا دا بیر چوخ مسئله‌لرله یاناشی یئنه ده دیله قاییدیر. همین کیتابدا گئتمیش کیچیک بیر جومله، سانکی عؤمور بویو بیر فعالیتین اؤزه‌رینی عکس ائتدیریر: «من آذربایجان تورکجه‌سینی تفککور ساحه‌سینده دیللندیرمک ایسته‌ییرم.» اوسته‌لیک، فلسفی نظریه‌لر ایشیغیندا گونئی‌ده شعر مدنیتی‌نین یایغین اولماسی‌نین سرّینی آچماق اوچون نظری سبب‌لر آختاریر. کیتابدا شعریمیزین نثره اوستونلویو، شعرله نثر دیلی‌نین کؤک‌لو فرق‌لری، شعرله ایلگیلی ایدئولوگییانین ائتکی‌لری، شعرین آماج و یا آراج اولماسی، و شعرله فلسفه‌نین ایلگی‌لری گئنیش آراشدیریلیر.
اوست اوسته، دئمک اولار طاهانین بللی دغدغه و یا وسوسه آلانی وار: دیل، دوشونجه، اخلاق، عدالت، اؤزگورلوک، اینجه‌صنعت و سیاست. اونون أخلاقی باخیش بوجاغی کانتدان ائتکیله‌نه‌رک مسئولیت‌چی ماهیت داشیسا دا، اؤزگورلوک و عدالته سول‌سایاغی تأکید ائدیر. بو وورغودا ایسه بعضن آنارشیزم اؤیره‌تیسینه )دوکتوریناسینا( یاخینلاشما حیس اولونور. دیل و دوشونجه‌یه گلدیکده، او هر ایکیسینه قورخونج بیر فئنومئن کیمی باخیر. سون واختلار دیققتینی بو ایکیسی‌نین قارشیلیقلی علاقه‌لری ایشیقلاندیرماغا یؤنلتمیش یازار، بئله بیر ایلیشکیده آچقیجا دیله اوستونک وئریر. بو اوستونلویون سوی‌آغاجی ساپیر-وورف نظریه‌سینه گئدیب.
سون سؤز اولاراق، بونو قئید ائتمک اولار کی ایواز طاهانین پایی آذربایجان دیلی‌نین یاخین کئچمیشده‌کی انکشافیندا اولدوقجا اؤنملی‌دیر. البته کی بو ساحه‌ده رحمتلیک اوستاد هیأتین وارلیق درگیسی‌ و رحمتلیک بهزاد بهزادی‌نین یاییملادیغی «آذری» درگیسی‌نین یئری بیر آیری‌دیر. لاکین اساسدا اونلاری «یول» و «یارپاق»لا قیاسلاماق چوخ دوز اولانماز چونکی آدی کئچن بو سون ایکی درگینین ماهیتی داها چوخ ژورنالیستیک و خطاب ائتدییی کؤتله ایسه داها چوخ عمومی اولوب‌دور. آنجاق، گونوموزده آذربایجان تورکجه‌سینده یازماغا، خصوصاً نثر یازماغا، اویانان شوق و دیرچه‌لیشی کیملره بورجلو اولدوغوموزو یاخشی بیلمه‌لی‌ییک.

قایناقلار:
• ایواز طاهانین رسمی وئب‌‌‌سایتی (www.eyvaz.org)
• ایواز طاهانین تلگرام کانالی (@eyvaztaha)
• ویکی‌پدیا

 

 

ایواز طاهادان بیر ترجومه

آرابا
شاعیر: رضا براهنی
چئویرن: ایواز طاها
قاپینی دابانیندان چیخاریب قالدیردیلار
قاپینی آرابایا چاتیب آپاردیلار.
ایندی قاپی‌نین بوم‌بوش کانداری، یالقیز سوسوز ایتین آغزی کیمی گونش آلتیندا تؤوشومکده‌دیر ــ
اوتاق‌لاری آپاردیلار.
کسکین سینیق شوشه‌لرله پنجره‌لرین بوش و سارسیلمیش دیوار‌لاری یالقیز قالمیش ــ
ائویمیزی ده آپاردیلار گؤردون!
ایندی ایسه دویغولاریمیز دیده‌رگین آری‌لار سایاغی بیربیر ایتکین پتک‌لر آرخاسینجا گزیرلرــ
سونرا نؤوبه ساوالانا چاتدی.
بیز اوشاق‌لار داغین چئوره‌سینده چنبر قوروب دوْنوخدوق
بیزی سایمازجا اؤز ایش‌لرینه قاریشمیشدی باش‌لاری
بیتیردیلر. سونرا گوجه‌نه‌ـ‌گوجه‌نه ساوالانی سؤکوب آرابا اوستونده داشیدیلار
تبریزین اولدوزلو گؤیونو قوپاریب آرابایا یوکله‌دیکلر.
آرابا اوستونده‌کی یوز مین‌لرجه تبریزلی گؤز هایقیریردی:
بیزی آپاردیلار.
و،
آپاردیلار،
تبریز باغچالاری‌نین چیچک‌لری آغلاشیردی علیشاه أرکی آرابا اوستونده داشینیرکن.
ایندی قاریشقالاردان
سوروشورام گونشین یول‌لارینی
سنین یوخلوغوندا
چونکی گلدیلر، سنی ده آتیب آرابا اوستونه آپاردیلار
بیز سنین یوخلوغوندا بو اوچغون تورپاقلی عالمده نئیله‌ییریک؟
زامانین اوتاییندان یوزمین‌لرله آرابانین گورولتوسونو گؤروروک یوخودا بیله
گلیب بیزی ده آپارایدیلار تکی، بیزی ده.

____________

گاری
رضا براهنی

P34-N-3
در را از جایش كندند بلند كردند
در را به روى گارى انداختند بردند
حالا فضاى خالى در چون دهان سگى تشنه و تنها در زیر آفتاب له‌له‌زنان است‌
اتاقها را بردند
با سطح شیشه‌هاى تیز و شكسته دیوارهاى خالى و مغبون پنجره‌ها تنها مانده‌ست
دیدى كه خانه‌ی ما را هم بردند
احساس‌هاى ما حالا زنبورهاى سرگردانى هستند كه تك‌تك دنبال كندوى گمشده‌شان مى‌گردند
آنگاه نوبت سبلان آمد
ما بچه‌ها اطراف كوه حلقه زدیم تماشا كردیم
بى‌اعتنا به ما مشغول كار خود شده بودند
فارغ شدند. و بعد: هن‌هن‌كنان سبلان را انداختند روى گارى بردند
و آسمان پرستاره‌ی تبریز را كندند انداختند روى گارى
از روى گارى صدها هزار چشم درخشان تبریزى فریاد مى‌زدند:
ما را بردند
و،
بردند
گل‌هاى باغچه‌هاى تبریز مى‌گریستند وقتى كه ارك علیشاه را انداختند روى گارى بردند
حالا از موریانه ها نشانى خورشید را مى‌پرسیم
اما تو نیستى
زیرا كه آمدند و تو را انداختند روى گارى بردند
ما در غیاب تو در اینجا در این جهان خاكى ویران چه مى‌كنیم؟
از دوردست‌هاى زمان غرش صدها هزار گارى را حتى در خواب نیز مى‌شنویم
ایكاش مى‌آمدند ما را هم مى‌بردند.

 

تهران 26/7/70

___________________

مقاله نین قایناغی

>>>

پیشه‌وری؛ بزرگی از اهالی فردا | ایواز طاها

 

 

 

 

پیشه‌وری یکی از مردان بزرگ سرزمین‌های محصور بین کوه‌های قفقاز و خلیج بوده است. در جمهوری شوروی گیلان به رهبری میرزا کوچک‌خان وزارت خارجه را به عهده داشته، از رهبران بی‌بدیل چپ بوده، و رهبری یک نهضت رهایی‌بخش را به عهده گرفته بود. در برخورد با او از دو مخاطره باید برهیز کرد: نه از سرِ واکنش به مرکزگرایانِ کم‌مایه وی را ملی‌گرای افراطی معرفی کرد، و نه از سرنفرت به سوسیالیسم موجود (سوسیالیسمی که در شوروی برقرار بود) رویکرد عدالت‌محورش را نادیده گرفت. برخورد تقلیل‌گرایانه با حکومت خودمختار دموکرات‌های آذربایجان در دهه‌ی بیست، ما را در دامن افسانه‌های جدید خواهد انداخت. پیشه‌وری الگوی طرفه‌ای است برای آنچه امروز دموکراسی رادیکال نامیده می‌شود، با نقایص قابل اجتناب. پس از نسل درخشان اندیشمندان ترک ماورای قفقاز (از نیمه دوم قرن 19 تا سال 1917)، پیشه‌وری اندیشمند بزرگی است که در یک دوره‌ی جدید‌ ظهور کرد. اندیشمندی بزرگ که نه مثل نریمان نریمانوف میدان فراخی برای کنش سیاسی داشت، و نه همچون یوسف آکچورا، اسماعیل گاسپیرالی و جلیل محمد قلیزاده زمانه‌ای مناسب. به علاوه، اگر محمدامین رسولزاده پیا‌م‌آور سوسیال دموکراسی برای ممالک محروسه بود، پیشه‌وری بخت آن را نداشت که در مناقشات نظری و تصمیمات اجرایی، توازن میان دموکراسی و عدالت را به شایستگی حفظ کند. وی، همچون همه‌ی چپ‌های جهان، پشتگرم حکومتی بود که سوسیالیسم را به تمرکز ثروت و قدرت در دست رهبران حزب فروکاسته بود و دالّ آزادی را از مدلول خودکامگی انباشته. در برابرش نیز حکومتی بود فاسد و به معنای واقعی دست‌نشانده. با این همه، در میانه‌ی آنهمه التهاب‌ و بحران، پیشه‌وری در طول تنها یکسال نوسازی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی شگرفی به راه انداخت، از آسفالت راهها گرفته تا تأسیس دانشگاه و راه‌اندازی رادیو و دگرگونی و توسعه‌ی نظام آموزش. و پیش از آنکه قربانی توافق مسکو- تهران شود، از یک سو قربانی همین نوسازی بود و از سوی دیگر افراط و کم‌سوادی برخی از همرزمانش.

در جریان تأکید غلوآمیز بر “ایدئولوژی، دین و ملت” این نکته فراموش می‌شود که هدف از موجودیت اینها سعادت انسان است. و اگر انسان در پای آنها قربانی شود، نقض غرض شده است. از این رو، کارنامه‌ی پیشه‌وری را نه با تأکید بر این خیرهای اعلا، که با نگاه انسانی او باید ارزیابی کرد. بنا به شرایط زمانه و مطابق با رهیافت‌های سوسیالیسم موجود، تأکید دموکرات‌ها بیشتر بر عدالت بود تا آزادی. اما همین تأکید بر عدالت از یک سو نظام فئودالی را، که تا این اواخر هژمونی خود را حفظ کرده بود، برمی‌آشفت و از سوی دیگر بخشی از روحانیون را که از فئودالیته ارتزاق می‌کردند. آندو دست در دست هم، ذهن توده‌ها را که بیش از امروز اسیر خرافات بودند، به نفع نظام شاهنشاهی مسموم کردند. نظامی که در فرهنگ زمانه عطیه‌ای الهی به‌شمار می‌آمد. البته گسیل مبلغان شوروی به تبریز که در توهم فتح جهان توسط استالینیسم بودند، کار را بر آن کهنه‌پرستان راحت کرد. در یک جامعه‌ی بسته و سنتی، بیگمان حرکتی که آرمانش دگرگونی ریشه‌ای در توزیع ثروت و قدرت باشد، مغضوب حافظان نظم موجود می‌شود. اکنون که به رغم آگاهی‌های شگرف قرن بیست‌ویکمی نهادهای قدرت به راحتی می‌توانند حتی برخلاف نظر رهبر وقت انقلاب “چاه دعا” براه اندازند، باید دریافت که دموکرات‌ها در مواجهه با سنت‌های گرانبار و انسان‌ستیز با چه دشواری اندیشه‌‌سوزی دست‌به گریبان بودند. بعید نیست که بخشی از توحش اوباشان در روزهای پس از سقوط دولت دموکرات‌ها از همین عامل سرچشمه گرفته باشد.

امروزه در شناخت اینکه فاعل تغییر اجتماعی کیست، ذات‌انگاری طبقاتی چندان به کار نمی‌آید. از گرامشی تا لاکلائو، طبقه جای خود را به بحث درباره‌ی هژمونی، گفتمان، منطق هم‌ارزی و سیاست‌های هویتی داده است. به این معنا رویکرد پیشه‌وری را می‌توان در همین عرصه قرار داد. پیشه‌وری در زیر دالّ حکومت ملی، هدف عدالت و آزادی را در سر می‌پروراند. مگر اسلاوی ژیژک نگفته است که دموکراسی‌یِ جهان‌وطن و یا رها از همه‌ی تعین‌های ملی، مذهبی و قومی ناممکن است. همچنانکه علم ناچار است بر مبانی غیرعلمی تکیه دهد، دموکراسی نیز نمی‌تواند در یک قلمرو تحقق‌ پذیرد بی‌آنکه پس‌مانده‌ای بجا گذارد.

درباره‌ی همین جمله‌ی آخر در آینده سخن‌ها خواهم گفت.

نامه‌ی محرمانه به حداد عادل | ایواز طاها

جناب آقای حداد عادل
رئیس محترم فرهنگستان زبان فارسی!

برای روزآمد کردن زبان فارسی هزاران واژه ساخته‌اید. کاری پسندیده که هیچ زبانی بی‌پشتوانه‌ی آن قادر به ادامه‌ی حیات نیست. اما در ایران مردم صرفا به یک زبان تکلم نمی‌کنند، زبان‌های دیگری نیز هستند که نیازمند واژگان جدیداند. پس از اهدای دوازده الی شانزده هزار لغت برساخته‌ی فرهنگستان به تاجیکستان، اکنون قرار است هزاران واژه به افغانستان نیز هدیه شود. (البته نمی‌دانیم این هدیه با رضایت افغان‌های عزیز صورت می‌گیرد یا نه.) افغانستان کشوری است کثیراللسان با اکثریت پشتون. فارسی از لحاظ تعداد متکلمان در آن سامان زبان دوم است، همچنانکه زبان ترکی در ایران زبان دوم است. از این رو، جای شگفتی است که چگونه زبان دوم کشوری دیگر شامل الطاف فرهنگستانتان می‌شود، اما زبان دوم کشوری که تابعیت آن را دارید تنها تغافل شما را نصیب می‌برد. اکنون که زبان ترکی به دلیل سیاست‌های یکسان‌ساز راهش به مراکز تحصیل بسته است، بیش از زبان دری محتاج عنایات و واژگان جدید است. به گمان ما رهیافت شما به زبان ناعادلانه و تجزیه‌طلبانه است، چون با ثروت‌های همه‌ی شهروندان تنها برای زبان مادری بخشی از آنها واژگان گرانقیمت می‌سازید.

بر این اساس از شما درخواست می‌کنیم که بخشی از امکانات نهاد عریض و طویل فرهنگستان را به حراست از زبان‌های دیگر، به وِیژه زبان ترکی، اختصاص دهید. در غیر این صورت، ناچار خواهیم شد که از طریق استعانت از فرهنگستان‌های کشورهایی چون ترکیه، آذربایجان و ازبکستان که با ترکان ایران اشتراک زبانی دارند، دشواره‌ی فوق را چاره‌جویی کنیم. همچنانکه در اهدای واژه توسط شما به افغانستان و تاجیکستان پای استکبار جهانی و پان‌فارسیسم و تجزیه‌ی ‌افغانستان و بی‌حرمتی به زبان‌های پشتو و ترکی ازبکی پیش نیامد، امیدواریم درباره‌ی ما نیز پای پان‌ترکیسم و تجزیه‌طلبی و توطئه‌ی خارجی و اتهام ستیز با زبان فارسی به میان نیاید. چرا که ما مردم آذربایجان، که از سر تعارف و در هر مناسبتی سرِ ایران و حافظ مشروطه و مرزداران غیور نامیده می‌شویم، آنقدر شعور داریم که برای توطئه‌شناسیِ امثال فتح‌الله مجتبایی و سلیم نیساری و جوادطباطبایی پشیزی ارزش قائل نشویم. حال احیانا اگر از وام‌گیری واژگان ترکی از خارج دلواپس هستید، ترتیبی اتخاذ فرمایید که با تشکیل فرهنگستان زبان‌های ترکی و کردی و ترکمنی و غیره این کار زیر نظر خود شما انجام شود.

البته گمان نکنید ما با رقبای دل‌ناواپس شما پیمان اخوت بسته‌ایم. رئیس دولت قول فرهنگستان داد و عمل نکرد، لذا ما در این موردِ بخصوص از دولت امید ناامیدیم. فعالان ما، در کنار فعالیت‌های مدنی عادی، احیانا در انتخابات آینده با دولتیان تسویه حساب خواهند کرد، مگر آنکه آنان قول سدیدی درباره‌ی دیون عقب‌افتاده‌شان بدهند و یا دینشان را پیش از انتخابات ادا کنند.

بو یازینی منیم اوچون اوخویون | ایواز طاها

اوچ گون اؤنجه وجودومون بیر بؤلومونو اؤز ألیم‌له تجرید ائتدیم. یاندیم. اینیلده‌ین چاره‌سیز حئیوان کیمی. ایتکین اوغلونو لیمان‌لاردا گؤزله‌‌ین اومودسوز آنانین اوره‌ک یانغیسی گلدی عاغلیما. ضرورت [جبر] دوشونجه‌سینی چؤزه بیلمه‌ین عالیمین چاره‌سیزلییی نه‌دیر کی، منیم وورنوخمام قارشیسیندا. دیزلریمده هئی قالمامیشدی، بیلمیرم دیز چؤکدوم‌مو، ‌چؤکمه‌دیم. گئجه‌نی اؤزومله خلوته دالدیم، نه یازا بیلدیم، نه ده اوخویا. گؤزومو زیلله‌دیم قارانلیق اوتاغین یوخاری کونجونده‌کی قارا بوشلوغا. گؤزلریمدن یاش گیله‌گیله سوزدو. بو یالنیز بیر دالیش [مکاشفه‌] دئییلدی، رئاللیغین آغیر باسقیسی ایدی.

یئریدیم، یئرییه بیلمه‌دیم. اوتورماق ایسته‌دیم، اوتورا بیلمه‌دیم. قرارسیزلیق [بی‌تصمیمی] اوچورومو بودور. نه بیر سؤزون، نه ده بیر سسین چیرکابینا بولاشماق گوجونو بولا بیلمه‌دیم اؤزومده. قارانلیغین دؤزولمز یونگوللویونده سوکوتا سیغیندیم . سوکوت همیشه گیزملی جنت کیمی گؤرونموشدو منه. بئتهوونئین بئشینجی سیمفونیاسی کیمی بیر نسنه. آمما ایندی سوکوت جهنمه چئوریلمیشدی. روحوم اونون آلوولو درینلییینده چیرپینماسین نئیله‌سین؟

اوزاق کئچمیشده بیر نئچه ایل گوج جبهه‌سینده دایاندیم، گوج منی دیشلادی. چونکو شوبهه‌لرله دولو دجل بیر ذهنین یئری اقتدار دوزه‌ن‌لییی دئییل. من اؤزگورلوک آختاریشیندا یانلیش آدرسه گئتمیشدیم. سؤزون دوغروسو، من نه قدرته قارشی دیره‌نمک ایسته‌ییردیم، نه ده کؤله [برده] کیمی اونون قوللوغوندا دایانماق. من اؤزگور یاشاماقدا ماراقلی‌ایدیم، بالیق سویا باغلی اولان سایاغی. موخالیفین اؤلومونه دؤزمه‌یه‌رک کیمسه‌نین خیال عالمینه توخونمادان یاشاماق. نه یازیق، اورتا بیر آلان یوخ. یا گوج جبهه‌سینده دایانیرسان، یا دا حئیوانلیقدان اینسانلیغا کئچمه‌یین شرطی ساییلان سیاسالی اونودورسان. یوخسا اؤلکه‌سیز بیر وطنداشا چئوریلیرسن. هر آن آغیرلیغیندان صبریم توکه‌نه‌جک بیر مصیبت. مادی ایمکان‌لاریمی توکتدیلر، صبریم توکنمه‌دی. چونکو همیشه گوج قایناق‌لاریندا بیر چات گؤرموشم. و ظفر چاغلایان بیر اومود سئزمیشم او چات‌لاردا. بوردا ظفر وارسا یئنیلگی [شکست] یوخ.

آنجاق بو سارسینتیمین سیاست آلانینا هئچ بیر دخلی یوخ. دوشونجه فردیت‌دیرسه، یئنیلگی ده بئیینده باش وئریر. منیم ده ایچیندن زامان کئچمه‌ین یارالاریم وار. یارالار یئرینده قالسین، تکلیکده اؤز داخیلیمده چاتلاق چاتلاق اولدوم؛ سینیب، تؤکولدوم. وجومودون بیر بؤلومونو تجرید ائتدیم. بو ایسه آغی قده‌ر آجی یئنیلگیم‌دیر.

یازی‌لاریمی سیزلر اوچون یازمیشام، بو یازینی دا منیم اوچون اوخویون، هئچ بیر سوال وئرمه‌دن!

“فئنومئن و رئداکته”؛ محمود لاهرودی یه جاواب | ایواز طاها

سایین محمود لاهرودی بیر مئساژیندا ایواز طاهانین یو”یازی قایداسی و سؤز آنارشیزمی” باشلیقلی یازیدا گئتمیش ایکی تئرمینین یانلیش قوللاندیغینی وورغولاییب: رئداکته و فئنومئن.

همین یازیدا فئنومئن سؤزو بو جومله‌لرده یئر آلیب: «بو داورانیش یایغین [شایع] بیر فئنومئن‌دیر. چوخ‌لاری‌نین متن‌له ایش‌لری یوخدور. اونلار متنده آرین [خالیص] سؤزجوک آختایریرلار. دیل‌له بئله‌جه داورانماق دوزگون دئییل. مثلا بو یازیداکی “فئنومئن” سؤزو اوچون دوغما قارشیلیغیمیز اولسایدی، یاخشی اولاردی. لاکین بو کلمه او قدر دقیق و آغیر بیر معنا داشیییر کی، اونو دیشلاماقدا احتیاطلی اولمالیییق. و البته فئنومئن کیمی بیر کلمه‌‌نین هله‌لیک دوغما قارشیلیغی اولوب اولماماسی، دیلی دوزگون یازماقدا مانعه تؤره‌تمیر.» بوندان علاوه ایواز طاها باشقا یازی‌لاریندا دا “دیل فئنومئنی” کیمی سؤز بیرلشمه‌لری ایشله دیب. بونلاری نظره آلاراق سایین لاهرودی یازیر:

 

ایوز طاها جنابلارینین گوزل و یارارلی یازیلارینی پایلاشدیغین ایچین چوخ ساغ اول. بوردا بیر دوشونجه ائسپئکتیرومو (طیف، Spectrum ) وار. ائسپئکتیرمون بیر اوجو کانزئرواتیو (محافظه کار، Conservative ) دوشونجه دیر و چالیشیر دیلی اولدوغو دورومدا ساخلاسین ، اوبیریسی باشی رادیکال دگیشمه لرله اوغراشیر. بیریسی اولا بیلر بیر سوزون حاقیندا چوخ کانزئرواتیو داورانسین آنجاق همن آدام باشقا بیر سوزه رادیکال یاناشسین. هانسی سوزون دیری قالیب یئرینه دوشمه سی ده توپلومسال ائتکیله شیمین (تعامل اجتماعی، Social Interaction ) نتیجه سینده اوز وئرجک. ائسپئکتیرمون ایکی باشینیندا فعال اولمالاری گرکیر و کسین بونون ضررلری و فایدالاری اولاجاق. هر ایل اینگیلیس دیلینده یاخلاشیق اون مین (۱۰۰۰۰) یئنی سوز یارانیر. بو وئری سل بیلگی(اطلاعات آماری، Statistical Information ) نی بیلدیکدن سونرا بیز رادیکال دوشونجه لره یونلیریک. یازار بی دئمیشکن قاتما قاریشیق سوزلری گوردوکدن سونرا دیلی داها اولدوغو دورمودا ساخلاماق ایستییریک. نه گوزل و ایده آل اولاردی، بیز بو طئیفین اورتاسیندا اولوب دوشونک ،آنجاق همن اورتا یئر باشقاسینا اولا بیلر رادیکال گورونسون. ایوز طاها جنابلاری ایکی یئرده منجه یانیلیبلار. بیرینجی، “فئنومئن” (پدیده ها، phenomena ) سوزون تکیل (مفرد ، singular ) ایشلدیبلر و بو بیر مصطلح غلط دیر. بو سوز چوخول (جمع , plural ) بیر سوزدور و اونون تکیلی “فئنومئنون” (پدیده، phenomenon ) دیر.ایکینجی، سانجاقلامیش قایناقلاردا یازیبلار “رئداکته” ایله (ویرایش کردن، redact ) و بو دوز دئییل. اوردا فعل یوخ بلکه آد (اسم، noun ) ایشلتمه لری گرکیردی. اورانی بئله یازسایدیلار ” “آنلام” درگیسی ایله موصاحیبه دن آزاجیق رئداکتئد (ویرایش، redacted )ایله” داها دوغرو اولا بیلردی.

[سایین لاهرودی سؤزو نو دقیقلشدیرمک اوچون جلیل جان آدلی دوستوندان یاردیم ایسته‌ییب. او ایسه آشاغیداکی ایضاح‌لاری آرتیریب.]

جلیل جان یئرلی یورومونو دییرلندیبریب (قدردانی کرده، appreciate ) و نئچه سوزو سیزینله پایلاشماق ایستییرم. بوندان قاباق کی یازینی بوردا یازدیقدان سونرا بیر نسخه سینده ایوز طاها جنابلارینا گوندردیم. اونون جاوابینی آشاغیدا گوره بیلرسیز. روس دیلینده ” Редактировать” (ر‌ئداکتیرووات،ویرایش کردن ) ائدیت ائتمک آنلامیندادیر و انون آد واریانتی اولور “Редактирование” (رئداکتیروانیئ ،ویرایش). سویلدیکلری “رئداکته” هله لیک بیلمیرم نئجه بو سوز لردن قیسالیب و اله گلیب. اوردا بیر سورو علامتی دورور؟ “فئنومئنون” (پدیده، phenomenon ) سوزجوگو فلسفه سل بیر سوزجوکدور و نومئنون (مجرد، noumenon ) سوزجوگون قارشیسندا اروپا فیلسوف لارین طرفیندن تعریف اولونوب. ایوز طاها جنابلاری چوخلو فلسفه سل یازیلاری وار و اوزلرین بیر فیلسوف تانیدیرلار. بیر معروف ترکیب لری وار: “دیل فئنومئنی”. البته اوردا “دیل فئنومئنونو” دئمه لری گرکیردی. من بیلمیرم بیر فیلسوف و دیلچی اولاراق آلمان و لاتین دیللرین باشاریرلار یا یوخ ، آنجاق فئنومئنون سوزجوگون گوجون چوخ یاخشی بیلیرلر. ایندی! “فئنومئنون” سوزجوگون محاصره ائتمک ایسته سک، اونا ایگی بیر قارشیلیق تاپماق ایسته سک، اولا بیلر نئچه دیلین و آلان (حوزه، domain ) ین بیلمه سی گرکسین. “فئنومئنون” تملده (اساسا، basically ), ائوریمسل بیر شکیلده زامان اوزرینده یارانمیش گرچک و دوغال بیر اولایدیر. بونلارین هاممیسین بیر سوزجوگه یوکله مک اولارمی اولمازمی بیلمیرم! آنجاق بیریسی تاپیلیب بونون اوستونده چالیشسا کسین اونون ایشین دییرلندیررم ، چون او بیریسی هئچ دن خلق ائتمک ایستییر!

________________

 

ایواز طاهانین جاوابی

سایین دوست تپکینیزه گؤره چوخ ساغ اولون. رئداکته سؤزو روسجادان گلمه‌دیر. رسمی دیلده هر بیر کیتابین تانیتیم صحیفه‌سینده اونونلا قارشیلاشا بیلرسینیز. رئداکتور و باش رئداکتور کیمی تئرمین‌لر بوتون قزئت‌لر و یاییم ائولرینده ایشله‌نیر:

رئداکتور: ویراستار [روسجا: редактор، اینگیلیسجه Editor].

باش رئداکتور: سردبیر [روسجا: главный редактор] 

فئنومئن باره سینده ده بیر یانلیشلیق اورتادا یوخدور. آشاغیداکی وئردیییم آچیقلامایا اساسن گؤرونور سیز فئنومئن و فئنومئنا سؤزلرینی دیییشیک سالیبسینیز.

فئنومئنون سؤزونون قیسالمیش فورماسی اولاراق فئنومئن‌ ایصطیلاحی آرتیق دیلیمیزده تکیل بیر تئرمین کیمی ایشلنمه‌سی یئرینه دوشوب.

اینگیسجه‌ده‌کی phenomenon سؤزجویو ایستانبول و آذربایجان تورکجه‌لرینده، هابئله فارسجادا فنومن کیمی یئرینه دوشوب. بوردا هانسی فباحت وار کی؟ (هر اوچ دیلده بیرجه کیتاب اوخوماق بونو ثبوت ائده‌ر. فارسجادا بیر اؤرنک:

The Role of Newton in Separating Phenomenon from Noumenon by Kant

نقش نیوتن در طرح تفکیک میان فنومن و نومن توسط کانت حکمت و فلسفه، دوره 10، شماره 39، پاییز 1393، صفحه 117-130

فنومن جمع‌ دئییل، جمع اولان کلمه phenomena دیر. هر دیل اؤز داخیلی احتیاج‌لا‌‌رینا گؤره یئرلی و یا یئرسیز اولاراق آلینما کلمه‌لرده دییشیک‌لیک آپاریر. مثلا آذربایجان تورکجه‌سینده ایشلک اولان انقلاب سؤزو عربجه ده چئوریلیش [کودتا] آنلامینی داشیییر. و یا romanticism سؤزو آرتیق رومانتیسیسم دئییلف رومانیسم کیمی یئرینه دوشوب. بوردا باشا دوشومورم نومنین آیاغینی نییه ایره چکیبسینز، او دا کی یانلیش جومله‌لرله؟ نومن آوروپا فلسفه‌سی ایله دئییل، داها دقیق دئسک ایمانوئل کانتین آدی ایله باغلی‌دیر. تانینماز بیر نسنه‌دیر. مجرد سؤزونون نومن تئرمینینه هئچ بیر دخلی یوخدور. “مجرد”ی abstract سؤزنون قارشیلیغی کیمی ایشله‌ده بیله‌ریک. نومن مجرد دئییل، اؤزه‌رک نسنه‌دیر (شئی فی‌نفسه، موجودیت عینی و یا بیرونی). سیزین یازدیغینیز دیل حاققیندا: بیرینجیسی یازیما گؤستردییینیز دیققت تقدیره لاییق‌دیر. ایکینجیسی، مادام کی، دیلیمیزده‌کی آلینما تئرمین‌لره دیققت گؤستریرسینیزسه، بو دیققتین اؤز دیلیمیزده ده گئرچکلشمه‌سی واجیبدیر. مثلن یازینیزدا بونجا اورتوگرافی و گراماتیکا سهوه‌لرینه یول وئریلمه‌سه‌یدی اوره‌ییمیزجه اولاردی.

 

از حلقه‌ی آدینه‌ی تبریز تا وضع موجود؟ | ایواز طاها

در نمایشگاه اخیر مطبوعات در تهران از اینکه تا این حد مطبوعات کم‌مایه در تبریز منتشر می‌شود، جاخوردم. مطبوعاتی اغلب مسکین، با زبانی الکن و محتوایی تکراری و رسمی. منطق انتشار اغلب آنها برایم نامعلوم است. نه آگهی درخوری دارند، نه خوانندگان زیادی و نه آوازه‌ای. صاحبان این مطبوعات به چه چیز مطبوعه‌شان می‌نازند؟ چیز مهم در این میان آن است که این مطبوعات یا بلد نیستند و یا نمی‌خواهند به زبان مادری حرف بزنند. اینان حاشیه‌نویسان‌اند. سایه‌ای از مرکزاند. حاشیه معمولن با مطبوعات، کتاب‌ها و آفرینش‌هایی که جز تکرار کم‌مایه‌ی مرکز نیستند، چشم بر چشم‌اندازی بسته که ساحت‌های بکر زبان مادری به رویش گشوده است. و شاید هنوز نمی‌داند که دیگر زمان آن گذشته است که همه‌ی خاص‌گرایی‌ها را در بوته‌ی ذوب می‌گذاشتند تا در کلیتی بنام دولت-ملت حل شوند. اینک سینی سالاد مطرح است. در یک سینی هر جزئی به رغم آنکه با هماهنگی خاصی در کنار جزء دیگر می‌نشیند، اما موجودیت خود را حفظ می‌کند.

حاشیه‌نویسان به معنای واقعی حاشیه‌اند، خواه از لحاظ فرهنگی و خواه از نظر جغرافیایی. اینها می‌خواهند مرکز را در حاشیه بازتولید کنند. غافل از اینکه نمی‌توان تهران را در شهری چون تبریز که خاطرهای ازلی‌اش، دغدغه‌ها، آرزوها، امیال، منظومه‌ی فکری و تجربه‌های سیاسی‌اش متفاوت است، دیگرباره با همان ویژگی‌ها بازتولید کرد. مرکز روایت بزرگ خودش را دارد با تداوم تاریخی‌اش، با تاریخ شعر نواش، با تاریخ ساختگی دودمان‌های حاکمش، با تیم‌های دوقطبی ورزشی‌اش، با موسیقی‌اش، با لطیفه‌هایش، با فرهنگ عمومی‌اش که نظام معناسازی را برعهده دارد. ولی یک چیز را نمی‌خواهد باور کند که اصرار مستبدانه بر همگن ساختن جامعه پس‌مانده‌ای بجا می‌گذارد. پسمانده همان هویت‌بخشیِ ناخواسته به حاشیه‌ای است که قرار است در مرکز ادغام شود.

گرچه مرکز روایت هژمونیک خود از نظم نمادین (تاریخ و جامعه و فرهنگ و زبان) را به حاشیه قبولانده است، اما خود را به تجاهل می‌زند که این نظم موقتی است. چیزی که همواره به پشتوانه‌ی قدرت باید برساخته ‌شود. درست است که وقتی هژمونی به رضایت آمیخته شد، کنش انتقادی ممکن است از یاد رود. چون پرده ی ضخیمی بر روی ماهیت انقیادی روابط سلطه می‌افتد. با این همه، حتی با یک رخداد کوچک که نشانی از حقیقت با خود دارد، ممکن است مغاکی در دل نظم موجود دهان بگشاید. مثال ساده‌ای بزنم. بعد از سقوط حکومت خودمختار دموکرات‌ها در آذربایجان، نظم جاری امور علامت تجزیه‌طلبی را بر پیشانی زبان ترکی در ایران حک کرد. این نظم نمادین همچون واقعیتی ابدی جاری بود تا اینکه دیرزمانی پس از انتشار “حیدر بابا”ی شهریار، علیرضا اوختای در میانه‌ی دهه‌ی چهل اشعار ترکی‌اش را در “آدینه”ی مهد آزادی چاپ کرد. همچنین بولوت قره‌چؤرلو (با تخلص سهند) در اوج موفقیت هنجارسازی شاهنشاهی در سال 1346کتابی نوشت بنام “سازیمین سؤزو”. اینها چوب کوچکی بودند لای چرخِ بزرگِ سیاستِ یکسان‌ساز. هارمونی حرکت چرخ بهم خورد تا معلوم شود راهی به بیرون دایره‌ی بسته‌ی ایدئولوژی حاکم وجود دارد. کارکرد شعرهای این دو شاعر به پشت‌گرمیِ خودآگاهیِ شگفتِ صمد بهرنگی، خال ناهمسازی بود بر چهره‌ی روند عادی امور. مغاکی در دل فرهنگ عمومی که از زمان سقوط پیشه‌وری بی‌رخنه می‌نمود. همهمه‌ی پرشور تولید هنری و آفرینش فکری و ادبی به فارسی در جریان بود. ولی با تک خوانی حلقه‌ی آدینه‌ی تبریز کسانی چون آل احمد دریافتند کرد که همگنی ظاهری اجتماع، مرهون سرکوب “دیگری” است.

سوژه‌ی خودمختار را نمی‌توان پشت سر گذاشت. بر این اساس کسی که در تبریز به ترکی نمی‌نویسد، حق ندارد مسئولیت ناتوانی خویش را به تقدیر تاریخی حوالت دهد. سهند همچون یک ساز ِناکوک در ارکستری بزرگ یکی از خودبسنده‌ترین متن‌های ترکی، یعنی دده قورقود، را باز تولید کرد. متنی که نظام معنایی‌اش به استثنای یک مقدمه‌ی مجعول، در هیچیک از داستان‌های دوازده‌گانه‌اش شباهت گفتمانی با متون فارسی و عربی ندارد. به صحنه آوردن کتاب دده قورقود یک شکاف بود در دل نظم موجود.

آنها توانستند چرا ما نتوانیم؟
________________________________
ساده‌شده‌ی بخشی از یادداشت‌ها برای یک مقاله به در خواست یک مجله‌ی در حال انتشار.

یازی قایداسی و سؤز آنارشیزمی | ایواز طاها

رسمی آذربایجان تورکجه‌سینده یابانچی سؤزلر چوخ‌دور. آمما همین سؤزلرین ائگه‌من‌لیییندن [هژمونیسیندن] قورتولماغین یولو، ألیمیزه کئچن دوغما سؤزلری دیله سوخوشدورماق دئییل. یابانچی سؤزجوک‌لرین قارشیلیغی [معادل] اولاراق یئنی یانلیشلیق‌لار قوندارماقلا، دیلی تمیزه چیخارماق اولماز. اصلینده سؤزجوک‌لرله اویناماق چتین ایش دئییل. هر کس ایسته‌دییی یابانچی سؤزجویه ایسته‌نیلن سؤزلوک‌لردن دوغما قارشیلیق تاپا بیلر. لاکین باشقا سؤزلرله اویوم ایچینده اولمایاراق بیردن‌بیره جومله اورتاسینا قونموش سؤزجوک، معنا پازئلینی یئترینجه دولدورا بیلمز. هر سؤزجویون دیل جوغرافیاسیندا بللی یئری، چالاری و قونومو وار. اوسته‌لیک، سؤزجوک‌لرین تک‌لیکده ذاتی آنلام‌لاری یوخ‌دور. اونلار آیری‌لاری ایله یان‌یانا اوتوردوقلاریندان آنلام قازانیرلار. بونا أساسن هر بیر سؤزجویو هانسیسا جومله‌نین ایچیندن چکیب چخاریب اونون یئرینه باشقا سؤزجوک سوخوشدورماقدا حاقلی دئییلک.

بو چاتیشمازلیغی اؤزه‌للیکله آنادولو تورکجه‌سیندن منیمسه‌نیلن متن‌لرین چوخوندا گؤروروک. منجه سؤزجوک ایکینجی مسئله‌دیر. بیرینجیسی مؤوجود آذربایجان تورکجه‌سینی دقیق اؤیرنمه‌لی، سؤزلرله واسواسی سویه‌ده اوغراشمادان چکینمه‌لی، دیلی یاخشی اؤیرندیکدن سونرا اونو تمیزله‌مه‌یه قورشانمالیییق.

یئنی کیتابیمین بیر بؤلومونو دوست‌لارا اوخویوردوم. دینله‌ییجی‌لردن بیری سوال وئردی: نییه اگزیستانسیالیزم سؤزونون تورکجه قارشیلیغینی ایشلتمه‌ییبسینیز؟ سوروشدوم: متنی باشا دوشدونوز مو؟ دئدی: هئچ نه آنلامادیم!
بو داورانیش یایغین [شایع] بیر فئنومئن‌دیر. چوخ‌لاری‌نین متن‌له ایش‌لری یوخدور. اونلار متنده آرین [خالیص] سؤزجوک آختایریرلار. دیل‌له بئله‌جه داورانماق دوزگون دئییل. مثلا بو یازیداکی “فئنومئن” سؤزو اوچون دوغما قارشیلیغیمیز اولسایدی، یاخشی اولاردی. لاکین بو کلمه او قدر دقیق و آغیر بیر معنا داشیییر کی، اونو دیشلاماقدا احتیاطلی اولمالیییق. و البته فئنومئن کیمی بیر کلمه‌‌نین هله‌لیک دوغما قارشیلیغی اولوب اولماماسی، دیلی دوزگون یازماقدا مانعه تؤره‌تمیر. بیرینجی نؤوبه‌ده بیز دوزگون یازماقلا مشغول اولمالیییق.
________________________

قایناق: “آنلام” درگیسی ایله موصاحیبه‌دن آزاجیق رئداکته ایله

ترامپ را رها کنیم و به زندگی برگردیم! ایواز طاها

بدون داشتن صلاحیت حرفه‌ای در تحلیل و آشنایی با جامعه‌ی امریکا، سرگرم شدن مردم با پدیده‌ی ترامپ، مثل سرگرم شدن نهادهای حکومتی با تار موی دختران است. این هردو سبب فراموش شدن مشکلات اصلی می‌شود:

* در هیاهوی ترامپ فراموش می‌کنیم زندگی در کشوری را که یکی از غمگین‌ترین مردمان دنیا دارد؛ در آزادی مطبوعات جزو آخرین‌هاست؛ به رغم ثروت سرشار نفت، پیشرفت کره و مالزی و امارات را در خواب هم نمی‌تواند تصور کند؛ هزاران کارتن خواب دارد؛ هزاران کودک‌اش در کوره‌‌های آجرپزی استثمار می‌شوند؛ هزاران تن در زباله‌دانی‌ها دنبال روزی می‌گردند و هر روز شش الی هشت شهروند به دلیل گرفتاری در دام اعتیاد جان می‌بازند.

* در هیاهوی ترامپ فساد گسترده‌ی مالی (از ارقام حیرت‌انگیز زمان حامل هاله‌ی ظلمت گرفته تا فیش‌های نجومی) فراموش می‌شود. یک نمونه‌ی کوچک: یک شرکت خصوصی نزدیک بیست سال است غار علیصدر همدان را در اجاره دارد. ماهانه 700 هزار تومان اجاره پرداخته و سالانه 19 میلیارد تومان درآمد داشته، و حالا معلوم می‌شود که مسئله‌ی اجاره نیز قلابی بوده است. دیروز یک بانک رباخوار برای سه میلیون وام عقب افتاده‌ی همسایه‌ام حکم کسر حقوق گرفت، اما چطور غاری به آن بزرگی سال‌های سال از چشم تیزبین دولت کریمه پنهان مانده، سوالی است که جواب آن را در این نوع هیاهوها باید جست.

* در هیاهوی ترامپ خاک‌برداری عامدانه در اطراف ارک تبریز راحتتر انجام می‌شود.

* در هیاهوی ترامپ، سعید توسی بدون احساس شرم از ترومای حاصل از عمل ژست خویش، طلبکارتر می‌شود. و اگر بیشتر غفلت کنیم حتی می‌تواند در یکی دیگر از مراسم افتتاح بزرگ قرآن بخواند.

* در هیاهوی ترامپ، ویرانی حلب به دست روسیه آسانتر صورت خواهد گرفت، و انتقام کور و مورد انتظار در موصل به صدر اخبار رسانه‌ها راه نخواهد یافت. سازمان عفو بین الملل می‌گوید گزارش هایی دریافت کرده دایر بر این که مردانی در لباس پلیس فدرال عراق ساکنان روستاهایی در جنوب موصل را شکنجه کرده و کشته‌اند.

* هیاهوی ترامپ چیزی است شبیه برنامه‌ی نود، دمیدن خرافه‌ی هرچه‌ بیشتر در آیین‌های مذهبی، بورس قبرهای گران‌قیمت، رونق‌دهی به مراکز تحصیلی پولی، شیوع مواد مخدر، مبارزه با موسیقی به قیمت سکوت درباره‌ی فساد گسترده‌ی مالی، بستن مطبوعات و خاموش کردن صدای خبرنگاران، درگیر کردن ملت در پروسه‌ی نفس‌گیر فیلترینگ و توسعه‌ی سازوکار سانسور کتاب، کاسبی فتنه به قیمت گرسنگی مردم. نمی‌گویم آدامسی برای فراموشی امر سیاسی، می‌گویم درگیر کردن مردمان در مشکلات فرساینده‌ای که از طریق‌اش می‌توان نیاز به آزادی و عدالت را به امنیت فروکاست.

هیاهوی ترامپ خود ترامپ نیست. خود ترامپ خواهد آمد. در دهه‌ی گذشته جرج بوش به جنگِ حقه‌بازانه، همچون رسالت مذهبی نگریست و احمدی‌نژاد چونان کاریکاتور گنده‌گویی از یک مقام مسئولِ، به پشت‌گرمی حامیان‌اش ملتی را فلج کرد. ترامپ نامنتظره‌تر از اینهاست. برای مواجهه‌ی تحلیلی با او شکیبایی لازم است. ترامپ مشکل ما نیست، مشکل کاسبان تحریم است. بهتر است او را رها کنیم. امیدواریم آن روز نیاید که احمد خاتمی با چشمانی ترس‌خورده و از حدقه درآمده بگوید، وضعیت حساس است، خطبا با سخنان خود بهانه به دست دشمن ندهند.

یک عرب آریایی و ذوق‌زدگی مهاجرانی | ایواز طاها

تعدادی از ایرانیان در کنار آرامگاه منتسب به کورش مراسمی برگزار کردند. این حق هر شهروندی است. دولت با برگزارکنندگان این مراسم برخورد قهری کرد، این هم به معنای پایمال‌کردن حقوق شهروندی است. اما مسئله‌ی شایسته‌ی تأمل در این مراسم ماهیت برخی شعارهای ناپسند است که در واکنش فرهیختگانی چون عطاء الله مهاجرانی مغفول مانده است.

در حادثه‌ی اخیر نظرگاه آقای عطاء الله مهاجرانی، به‌عنوان حامی کثرت‌گرایی و تسامح، مأیوس کننده است. وی در بخشی از یادداشتش با عنوان “قدر کورش کبیر را بدانیم!” نوشته است: «جمعیتی در نزدیکی پاسارگاد جمع شده‌اند و یک هموطن عربِ ایرانی… از ایران و کورش سخن می گوید. بر ایرانی بودن خود تاکید می کند و در کنار او کرد سنندجی و کرد کرمانشاهی و لر بختیاری و ترک قشقایی و بلوچ و سیستانی و آذری و… ایستاده اند و نیم‌حلقه‌ای را تشکیل داده‌اند، می‌گوید ایران وطن ما و کورش پدر ماست!»

یادداشت مهاجرانی به دلیل حذف، طرد و یا ادغام ناسازه‌ای بنام “دیگری”، نشانه‌هایی از تمامت‌خواهی نیز دارد. یادداشتی حاوی مغالطه‌‌های بزرگ‌نمایی و کوچک‌نمایی. یک عرب به غلط کورش را پدر خود می‌خواند، آنگاه آقای مهاجرانی هورا می‌کشد و از همین یک‌تن تلویحا نتیجه می‌گیرد کوروش پدر همه‌ی ماست. غافل از آنکه صدها نفر از همگنان همین یک عرب و  آن ترک و کرد مورد اشاره‌ی وی، به خاطر دفاع از حقوق اولیه‌شان در زندان هستند، اما گویا شایستگی آن را نداشته‌اند که موضوع حس انسان‌دوستی آقای مهاجرانی واقع شوند. وی با تجلیل از چند نفر مجعول، چنان به وجد می‌آید که اینبار به مغالطه‌ی کوچک‌نمایی گرفتار می‌شود، یعنی ندیدن  جریان‌های بزرگ هویت‌طلبی. مهاجرانی در نهایت کل جریان هویت‌طلبی را ذیل نام خشونت‌آمیز تجزیه‌طلبی تصنیف ‌می‌کند و به همین راحتی پیروزمندانه از دست آن خلاص می‌شود! هنوز سوالی باقی است: اگر فریادهای آن یک عربی که تجزیه‌طلبی را محکوم می‌کند نماد “شکوه خرد ناب” است، فریادهای ضدعرب بخش بزرگی از تجمع مذکور چه معنایی دارد؟ اگر آن فریادهای زشت را قبول ندارد چرا دست‌کم درجمله‌ای متعرض دیگرستیزی خطرناک نشده‌ است؟

از فحوای کلام آقای مهاجرانی که قباله‌ی کل ایران را بنام کوروش زده‌ و “کارت شناسایی ملّی ما به عنوان مردم ایران”اش نامیده‌اند، پیداست که با یک‌سان‌سازی نود سال گذشته همدلی دارند. و گرنه خوب می‌دانند که  که بخشی از همان “ما” نه به کارت شناسایی گذشته نیاز دارد، و نه اساسا کارت شناسایی‌اش کوروش است. البته تجزیه‌طلبی‌یِ مورد اشاره‌‌ی وی در اینجا دامن خودش را می‌گیرد. زیرا آنکه “دیگری” را با همه‌ی خاطرات ازلی متفاوت، زبان و افسانه و نمادهای دیگرگون، کنار می‌گذارد و ایران را محدود در پرشیا می‌کند، خواه ناخواه دست به تجزیه‌طلبی زده است. (تجزیه‌طلبی نامی است که مهاجرانی و هم‌فکرانش به تبعیت از پهلوی‌ها بر هر حرکت اعتراضی می‌نهند که هژمونی یک زبان را به چالش کشد.) بگذریم از اینکه کسی که با ذو‌ق‌زدگی از مزایای زندگی در لندن بگوید و نداند که در فرهنگ سیاسی اروپا استفاده از اصطلاح “تجزیه‌طلبی” بار عاطفی‌یِ خشونت‌آمیز و تمامت‌خواهانه دارد، باید یک جای کارش لنگیده باشد. در نزدیکی همین لندن وقتی ادینبورو استقلال می‌خواهد، دیوید کامرون کافر نه مانند مهاجرانی مسلمان در برابر مخالفانش با تبختر بادی به غبغب می‌اندازد، نه حزب حامیان استقلال را تجزیه‌طلب می‌خواند. این اصطلاح میراث یکسان‌سازی رضاخانی است که هنوز هم در ذهن ذات‌انگاران ایرانشهری طنین‌انداز است.

اگر قرار بر تعیین ویژگی‌های ژنتیک باشد، به جای استناد به حرکات نمایشی چند سوژه‌ی قومی، بهتر است تاریخ خاورمیانه‌ی مغموم ما را پیش چشم آورد. تاریخی چون دیگی جوشان و لبریز از آمیختگی‌های نژادی عرب و ترک و فارس و مغول که سخن گفتن از خلوص ژنتیک را به مضحکه‌ای بزرگ تبدیل می‌کند. از این رو، در عصر منسوخ شدن ایده‌ی نژاد، همه نیازی به کارت شناسایی آریایی ندارند، به آزادی و عدالت محتاجند. و اگر اجباری در داشتن چنین کارتی باشد، برخی ترجیح داده‌اند کارت شناسایی‌شان بزرگان دینی باشد، برخی دیگر نیز ترجیح خواهند داد رو به آلپ ارسلان، سلطان محمد فاتح و شاه‌عباس آورند. چون می‌دانند که در اختلاط نژادی (به گواهی سید جواد طباطبایی‌یِ عرب‌تبارِ ترک‌زاده‌ی فارسی‌گوی)، ترکان بیش‌فعالی داشته‌اند! و آقای مهاجرانی فرهنگ‌دوستی‌اش را یحتمل از ملک‌شاه سلجوقی یا اوزون حسن به ارث برده است. البته ما مسئول کردار نیاکانی نیستیم که به قول رضا براهنی خشونت پدر را در لطافت مادر دمیده‌اند.

اؤزگورلورک و دوشونجه ایضطیرابی | ایواز طاها

“سیاست” اجرا آپاراتی دئییل، بیرباشا تفککورون محصولودور. پولیتیکا ایجتیماعی دییشیم‌لر، چتینلیک‌لر، گرگینلیک‌لر، اینکیشاف‌لار و ضدیت‌لردن یارانان تفککورون محصولودور. هانریخ هاینئ بونو داها آشیری بیچیمده وورغولاییر. باخمایاراق کی، اونون سؤیله‌دیک‌لری‌نین شاعیرانه چالارینی خیلی یوموشالتماق گره‌کیر. آیزایا بئرلین هاینه‌نین ‌ دیلیجه دئییر کیِ، کیتابخاناسیندا سوسقون و توختاق اوتورموش فیلوسوف باره‌ده اؤزونوزو گؤرمزلیییه وورمایین. کانت اوسچو [عقل‌گرا] تئولوق‌لارین تانریسینی گؤزدن سالماسایدی، روبسپیئر جناب‌لاری پادیشاهین بوینونو وورا بیلمه‌یه‌جکدی. هاینه واختیله فرانسادا یاشاییردی. او، فرانسیزلاری، فیخته و شئللینگ کیمی آلمانلی ایدئالیست فیلوسوف‌لارین ایزله‌ییجی‌لرینه آلچاق گؤزله باخماماغا چاغیریردی. آلمان دوشونرلری ائله فاناتیک مؤمین‌لردیلر کی، نه قورخویا قاپیلارلار، نه ده کام‌آلما ائحتریاصینا [لذت جویی]. اونلار هاچانسا آجیقلی حالدا آیاغا قالخاجاق، غرب بؤیوک اویغارلیغی‌نین تاپینتی‌لارینی دارماداغین ائده‌جک‌لر. اونون دئدییینه گؤره، بئله بیر فلسفی هجوملا موقاییسه‌ده، فرانسا اینقیلابی اوشاق اویونو کیمی گؤزه چارپاجاق. دئمک، فلسفی دوشونجه‌لرین گوجو، دولاییسییلا اولسا دا، کؤکلو دییشم‌لره گتیریب چیخارا بیلر.
آمما بیزیم توپلوم بوندان یان کئچیر. تفککوردن ایمتیناع ائتمک گئنیش خسته‌لییه چئوریلیر. بونون گئنیش تاریخی و سیاسی سبب‌لری وار. آنجاق بیر مختار و عقلانی بیر اؤزنه اولاراق بو تاریخی گئریلیمی بوتون آیرینتی‌لاری ایله سوردورمکده حاقلی دئییلیک. هئچ اولماسا یانیلتمالاردان، یالان‌لاردان، جفنگیاتدان اوزاق دورا بیله‌ریک کی. حالبوکی بیزده قارشیلیقلی شانتاژلار، اوجوز یازی‌لارَ، بوش‌شعارلار دوشونجه‌نی عوض ائدیر. نییه بِله اولور. تفککور ایمکانی ساغلاندیقدا بیله، اؤزنه اوندان نییه چکینیر؟

بو سوالین چئشیدلی جاواب‌لاری اولا بیلر. بیری ده بودور: چونکو تفککور آغیر، آجی، زحمتلی و تاریخی گئدیشدیر. اونونلا اوغراشماق تام آنلامیندا ترک دونیادیر. قودرت، ثروتی اونوداراق بوتون ایجتیماعی امتیازالاردان أل‌اوزمک‌دیر.
تفککور اؤزگورلوک کیمی قورخونج مسئله‌دیر. ائگزيستانسياليزمده اؤزگورلوک و سئچیم ايضطيرابی‌نین قورخونجلوغو وورغولانیر. اييرمينجي يوزايلييين بيرينجي ياريسيندا آوروپاني بوٍرويَن توتاليتار دوشونجه، اينساني دييشمز کيم‌ليک سانيردي. آمما ائگزيستانسياليزيمده، آغير يوکلو بير سئچيم ايمکاني اينسانين اؤنونده دايانيردي: اؤزون اؤزونو ياراتماليسان؛ اؤزونو اؤزوندن باييرا (ex-ist) توللاماليسان. بو دا ايضطيراب ياراديردي. بو ائله قورخونج و آغير بير ايش ايدي کي، اينسان‌لار چاشقين حالدا اونونلا قارشيلاشماقدان بويون قاچيريرديلار. بوردان، اينسان‌لارین توتاليتار دوشونجه‌لره و اؤزباشينا گوج‌لره بويون أَيمه‌لری‌نین سببنی آسانلیقلا آنلاماق اولار. چونکو او دوشونجه‌لر و گوج‌لر، اینساندان تابع اولماقدان باشقا هئچ بير مسئوليت ايسته‌ميردیلر.

قایناق: “آذربایجاندا دوشونجه آفت‌لری” باشلیقلی سلسله مقاله‌لریندن ساده‌لشدیریله‌رک آلینمیشدیر.

جنایات جنگی در سوریه | ایواز طاها

در یک سایت اصلاح‌طلبی جمله‌ای درج شده که با همه‌ی بی‌اهمیتی‌اش نشانه‌ی دیدگاه‌پریشی با اهمیتی است. جمله این است: «مرکل حملات هوایی روسیه و سوریه علیه پناهگاه‌های تروریست‌ها در شرق حلب را غیرانسانی دانست.» از آن جهت این جمله را انتخاب کرده‌ایم که در سایتی درج شده که تقریبا موضع انتقادی به رژیم اسد دارد. می‌خواهیم نشان دهیم که در عین مخالفت با موضوعی می‌توان ناخودآگاه گرفتار چرخه‌ی معیوب تبلیغات رسمی در همان موضوع بود.

خبر بر پیشفرضی نادرست متکی است. پیش‌فرض این است که حملات هوایی روسیه و سوریه تنها علیه پناه‌گاه‌های تروریست‌ها انجام می‌شود. از این رو، خواننده ناخواسته بر مرکل لعنت باید بفرستد که حمله‌ به پایگاه‌های تروریست‌ها را غیرانسانی دانسته است. آیا هیچ دیوانه‌ای حمله به پایگاه تروریست‌ها را غیرانسانی می‌نامد؟ حال آنکه نه خانم مرکل، و نه حتی بیشرم‌ترین دیکتاتورها نیز اینگونه حرف نمی‌زنند. اصل خبر مبتنی بوده است بر محکومیت بمباران وجب‌به‌وجب شرق حلب با ۲۷۰ هزار مردم بی‌دفاعش. بگذریم از اینکه خود برچسب تروریسم نیز برای فریبکاری افزونتر استفاده شده است. با این پیش‌فرض القایی که همه‌ی مخالفان اسد تروریست هستند. حال آنکه جز جبهه‌ی فتح شام، که آنهم ارتباط خود با القاعده را قطع کرده و تقریبا یک هزارم نیروهای اسد در حق مخالفانش وحشیگری نکرده، بقیه‌ی مخالفان از مردم سوریه هستند. ولی چون با رژیمی می‌جنگند که در طول موجودیتش از اسلام بیزار بوده است (به استناد کشتار ۳۰ هزار نفر از اسلام‌گریان در اوایل دهه‌ی هشتاد میلادی)، بخشی از آنها اینک شعار الله اکبر سرداده‌اند. و چون این الله اکبر به نفع حامیان اسد نیست، همچنانکه الله‌ اکبرهای پشت‌بام‌های شب‌های جنبش سبز به نفع آنان نبود، ذیل مفهوم ترور و فتنه قرار می‌گیرند.

روسیه در شرق حلب به سبب اتخاذ روش چچنیزه کردن، مرتکب جنایت جنگی علیه بشریت شده است. روسیه برای سرکوب مبارزان چچنی، آن جمهوری را به تمامی بر سرمردمانش خراب کرد. آنهم در سکوت علمایی که برای فلسطین گلو می‌دریدند. این روش نیازی به هیچ شهامتی ندارد، کافی است کشوری زور داشته باشد و رهبرانش به مقداری توحش متصف باشند، تا کشور دیگری را ویران کنند. کاری که روسیه در سوریه می‌کند.

حقیقت متعالی‌تر از آن است که برچسب‌های ناروای رسانه‌ی خودخوانده‌ی ملی معیار آن قرار گیرد. هر برچسبی ممکن است ابزار فریب بخشی از مردم شود،ِ اما قدرت آن را ندارد که ظلم و دروغ را در جایگاه عدالت و راستی بشناند. تروریست‌ها در سوریه وجود دارند، مثل داعش. اما آنها در درجه‌ی اول حاصل خشونت اولیه و وحشتناک رژیم اسد علیه مخالفانش هستند. یعنی تروریسم نقطه‌ی صفر وجود ندارد. یعنی علت تروریسم را نمی‌توان صرفا به انگیزه‌های روانشناختی کاهش داد. اصلا مبارزه با یک دیکتاتوری دلیل نمی‌خواهد، عدم مبارزه دلیل می‌خواهد. با برچسب تروریسم نمی‌توان بر مبارزه‌ی یک ملت با یک دیکتاتوری تک‌حزبی موروثی خط بطلان کشید. همچنانکه با یک برچسب “فتنه” نمی‌توان اعتراض خیل عظیمی ار مردم بر شارلاتانیسم احمدی‌نژادی را قلب ماهیت کرد.

صدای نامیرای دیگری | ایواز طاها

اینترنت ملی چیزی است در ردیف سیاست‌زدایی. برقراری نوعی سکوت پیشاسیاسی. خاموشی صداهای دیگر، استحاله‌ی کثرت‌ها در تک‌گویی آزاردهنده.

1. این چیز جدیدی نیست. جامعه این تک‌گویی را در شکل ناقص آن، به صورت انحصار رسانه‌های سمعی و بصری در دست حکومت، تجربه کرده‌است. این امر از طریق مصونیت بخشیدن به حاکمان، نتایج نامطلوبی داشته که تنها یک فقره‌اش فساد گسترده‌ی مالی بوده است. چرا که وقتی صداهای دیگر دچار انسداد مجاری تنفس شوند، زمینه‌ای مناسب برای توزیع ناعادلانه‌ی منابع ثروت و قدرت فراهم می‌آید. خروجی این رانت‌خواری سیاسی و اقتصادی، کشوری خواهد بود با اقتصاد ورشکسته و فاسد. فساد گسترده‌ شهره‌ی آفاق است و ورشکستگی‌اش نیز به این معنی است: 45 سال پیش تاکسی‌های سئول ماشین پیکان بود، و امروز ارزش صادرات دو سه شرکت کره‌ای به اندازه‌ی نفت ایران است.

2. زمانی رادیوهای موج کوتاه نعمتی بودند. چرا که هژمونی غلیظ و تک‌صدای موج متوسط و اف‌ام را درمی‌نوردیدند. موج‌های متوسط و اف‌ام موج حکومت بودند، موج کوتاه هم موج مردم. در همین موج می‌توانستی از انور خوجه در رادیو آلبانی تا سخنرانی‌های آتشین کاسترو از رادیو هاوانا را شنید. و ألبته صدای عبدالحلیم حافظ و اُمّ کلثوم را از “صوت العرب من القاهره”، امیل سایین و نِشِت ارتاش را از رادیو صدای ترکیه، شعرهای نزار قبانی و مانی سعید العطیبه را از رادیو ابوظبی و صدای رشید بهبوداوف را از رادیو باکو در قلب تهران. بر این بیفرایید صدای چپ‌های کلاسیک را از آلمان شرقی و فرقه‌ی دموکرات را از جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان. اما آن بخش از رادیوهای دیگری که از موج کوتاه پخش می‌شدند، چندی گرفتار پارازیت بودند. رادیو بی‌بی‌سی و صدای آمریکا بعضی وقت‌ها، و رادیو مجاهد و کومله و دیگران همیشه. این پارازیت نسل اول همین فیلترینگ امروزی بود. روشی برای گرفتن یقه‌ی دیگر دوندگان مسابقه‌ی دو، برای برنده‌کردن رادیو تنبل و عقب‌مانده‌ای که خود را صدای هر ایرانی می‌نامد. نسل اولیه فیلترینگ امروزی اینگونه بود، بی‌شکیب و آگاهی‌ستیز. با این‌همه، درست در لحظه‌ای که فرستنده‌های پارازیتی پرشمارتر و فربه‌تر می‌شدند، جنگ موج کوتاه جای خود را به تبادل اطلاعات به شیوه‌ی موج سوم داد. فرستنده‌های ماهواره‌ای به یکباره چنان همه‌گیر شدند که مقابله با آنها به کشیدن آب اقیانوس با سبد بافته شده از ترکه‌های چوب نازک همانند شد. جنگ با تبادل آزاد اطلاعات به مبارزه‌ی دن‌کیشوت‌وار با آسیاب بادی تبدیل شده بود.

۳. اندکی پیش از آنکه شتر ماهوراه در پشت ساختمان شیشه‌ای جام جم بخوابد، انبوهی از فرستنده‌های موج کوتاه توسط صدا و سیما خریداری شد. چرا؟
زمانی مسئولان با حرص و ولع تمام در اندیشه‌ی صدور انقلاب بودند. نهضتی که به خاطر تعارض آرمان و واقعیت در درون در حال انجماد بود، برای بیرونیان جذاب می‌نمود. شعارهای ما برای بیرونیان لذتِ امپریالیسم‌ستیزیِ بی‌هزینه را داشت. هزینه، رنج و بدبختی‌اش را ما متقبل می‌شدیم و آنها لذتش را می‌بردند. صدام‌پرستی و احمدی‌نژاددوستیِ برخی از توده‌های جهان سومی و روشنفکران چپ جهان اولی از همین سرچشمه‌ی آلوده آب می‌خورد. باری برای سیرابی این لذت‌پرستیِ مجانی، اتفاق طرفه‌ای افتاد. درست زمانی که ماهواره در حال آمدن بود، مسئولان ایدئولوژی‌زده‌ی رسانه‌ی خودخوانده‌ی ملی، به راهنمایی برخی مهندسانی که انگیزه‌ی بیشترشان سفر مأموریتی به سوئیس برای دلالی بود، به خرید ده‌ها فرستنده‌ی پرقدرت موج کوتاه از کارخانه‌های براون باوری و ان‌ای‌سی و زیمنس همت گماشتند. و آنها با گشاده‌دستی تمام این فرستنده‌ها را تحویل دادند. چون می‌دانستند که با پدیداری نسل فرستنده‌های ماهواره‌ای، بزودی آنتن‌های عظیم و فرستنده‌های پرقدرت در کمال‌آباد (اکنون بخوانید کمال‌شهر) هیبت آوار کارخانه‌های زنگ زده‌ی اواخر دوران اتحاد شوروی را خواهند یافت.

۴. فیلترینگ که بعدها پشتوانه‌ی حقوقی پیدا کرد، سرانجام در شکل فیزیکی اش به فرودآمدن مأموران بر پشت بام‌ها تکامل یافت. مردم که به ساحت خیالشان تعدی شده بود و به عرصه‌‌ی خصوصی‌شان تجاوز، قد برافراشتند. تنها هزینه‌ای گزاف برجای ماند و سونامی سرطان که بخشی از آن معلول لجاجت برای خاموشی صدای دیگری از طریق پارازیت بود.

۵. فیلترینگ، سانسور و بستن مجاری کسب آگاهی یکی از انواع خشونت است. خشونتی مبتنی بر «سركوب»، خشونتی که منجر به از دست دادن آزادي‌هاي انساني براي انتخاب عقايد و اظهار علني آن‌ها می‌شود. خشونتی که، به گفته‌ی یوهان گالتونگ، کارکردش «ایجاد فاصله است میان اکنونِ بالفعل انسان از سویی، و فردای بالقوه‌ی او از سوی دیگر».

این خشونت محکوم به فناست چون هیچ انسانی نمی‌خواهد در امروزش منجد شود.

روزنامه‌ی شرق از فتیله هم پیش افتاد | ایواز طاها

روزنامه‌ی شرق در یک اقدام آگاهانه، با اتهام مغولی بودن، موجودیت زبان ترکی آذربایجانی را منکر شده است. به نظر می‌رسد تلاش‌های اخیر برای تدریس زبان ترکی، مرکزگرایان را برآن داشته که به یکسان‌سازی فروپاشیده جانی تازه ببخشند. شرق با چاپ یادداشتی در صفحه‌ی اول خود تحت عنوان «این زبان مغولی نیست»، زبان ترکی آذربایجانی را شاخه‌ای از زبان‌های هند و اروپایی دانسته است. ادعایی که احمد کسروی و محمود افشار نیز مطرحش نکرده بودند.

آنچه شرق نوشته ربطی به علم و ابراز نظر ندارد، نوعی زورگویی کلامی برای حفظ هژمونی یک زبان است. گرچه ما بیش از ده سال است که این مرحله را پشت سر گذاشته‌ایم، اما این اقدام را از آن جهت به شدت محکوم می‌کنیم که انرژی‌های همگرایانه را هدر می‌دهد، و دولت را در اجرای وعده‌هایش در تنگنا قرار می‌دهد.

به گمانم زعمای اصلاح‌طلب، باید به سرعت جلوی دیگرستیزی روزنامه‌ی شرق و تمامت‌خواهی‌هایی از این دست را بگیرند، و گرنه همدلی بخش بزرگی ترکان آذربایجانی در انتخابات آینده را از دست خواهند داد.

“ایران” خویشاوند، “توران” بیگانه | ایواز طاها

اصطلاح غریبی هست به نام فرهنگ عمومي. اين فرهنگ اغلب به مدد برنامه‌ريزي از بالا، رسانه‌ها، نظام آموزش، و تزريق يارانه‌هاي فرهنگي گسترش يافته، و همچون ديگر ملیت‌ها، بر جامعه‌ي ترکان آذربايجانی نيز در قرن بيستم تحميل شده است. همزمان با حكومت رضا شاه و پيدايش نهادهاي جديدي چون مدارس و دانشگاه‌ها، پديده‌ي دولت-ملت بر ايدئولوژي «آرياگرايي» مبتني گرديد. در نتيجه، تقريبا همسان آنچه نازي‌ها در آلمان و فاشيست‌ها در ايتاليا كردند، در اینجا نیز خوانِشِ تاريخِ سرزمين‌ها‌يِ خلافتِ شرقي از ديدگاهِ نژادي صورت گرفت. به سخن ديگر، تاريخ بر مدار نيكي پارسيان و پليدي تركان قرائت گرديد. براي مثال، بي‌آنكه فرق مشهودي در ميان باشد، به يكباره خاندان‌هايِ آل‌بويه و ساماني اهورايي انگاشته شدند و غزنويان و سلجوقيان و خوارزمشاهيان به سبب ترك بودنشان اهريمني. اگر ابوريحان بيروني به خدمت سلطان محمود غزنوي در آمد، گويي نشانه‌ي ستم ، تنگ نظري و اِجبارِ دستگاهِ سلطنت بود، و اگر بوعلي سينا به خدمت سامانيان درآمد، نشانه‌ي دانش‌دوستيِ آنان. در هزار سال گذشته تقريبا تمامي فرمانروايان سرزمين‌هاي خلافت شرقي ترك بودند، ليكن اين امر در نظر برخي تاريخنگارانِ ایرانشهری نه نشانه‌ي درايت، استواري اراده، قوتِ تدبير، توان كشورداري و استعداد فرمانرواييِ تركان، و سست‌حالي، نادانی و حاشيه‌نشيني رقیبانشان، كه صرفا نشانه‌ي خودكامگي و بي‌فرهنگي ايشان انگاشته شده است. حال ‌آنکه در گذشته‌اي نه‌چندان دور مشروعيت همه‌ی حكومت‌ها را برق شمشيرها (القائم بالسيف) تامين مي‌كرد، چه سامانی، چه خوارزمشاهی.

گفتمان تاریخی‌ای که در صد سال گذشته سیطره داشته، واقعیت چالش‌ناپذیر نبوده، برساخته‌ی قدرت بوده است. درست است كه‌ هر تاريخي به ناگزير از ديدگاه ويژه‌اي نوشته مي‌شود، ليكن در اینجا تاريخي كه مورخان رسمي براي ممالك محروسه بازسازي كرده‌اند آشکارا یکسان‌سازانه است.اين تاريخ جانبدارانه كه پیش از هر چیز كتاب‌هاي درسي را آلوده، چندان راستين و گوياي گذشته فرض شده كه اغلب سياستمداران و ادبیان و اندیشه‌ورزان امروزي ناخودآگاه چهارچوب مفهومی‌اش را مي‌پذيرند. بسیاری از روشنفکران بي‌اعتنا به تنوع قومی و زباني در ايران، و به سبب بن‌بست خیالپردازی ژاکوبنی، در چهاچوب گفتمان مسلط به مبارزه و اصلاح مي‌پردازند و «آزادي و عدالت» مي‌خواهند. فرهنگ عمومی نام دیگر این گفتمان شکل‌گرفته بر محور زبان فارسی است. غافل از آنكه براي ملیت‌هایی چون ترکان یکی از مسائل بنيادي، احيايِ زباني است كه با برنامه‌ريزي‌هاي گوناگون در معرض نابودي قرار گرفته است.

وقتی در غرب روایت‌های بزرگی چون آزادی، طبقه و تاریخ فروپاشید، تداوم تاریخی برساخته‌ی دولت-ملت‌ها نیز فروپاشید. با اینهمه، تأکید محافل پژوهشی در سرزمین گل‌و‌بلبل بر یکپارچگی تاریخی همچنان ادامه دارد. آنجایی که اینان در گذشته‌ای دور ایران می‌نامند، پانصد و اندی سال سرزمین‌های خلافت شرقی بود، و سپس جزو قلمرو مغولان و تیموریان و آغ‌قویونلوها شد. حال معلوم نیست که مغولان چه ربطی به کلمه‌ی ایران دارند و یا تیموریان؟ آنها در اصل کشورگشایانی بودند که امپراتوری خود را داشتند. از سلجوقیان تا قاجاریان همه ترک‌اند. از این رو، اگر قرار بر ایجاد نوعی تداوم تاریخی باشد، به چه دلیل مجازیم بر این “تداوم تاریخی” نام شکست‌خوردگان را بدهیم نه فاتحان را؟ چرا این تداوم را زیر دال “توران”، که همچون “ایران” جنبه‌ی افسانه‌ای نیز دارد، برنسازیم؟ درست است که به واژه‌ی ایران در منابع تاریخی جسته و گریخته اشاره شده، اما از ورود اسلام تا پهلوی، ایران نام هیچ واحد سیاسی نبوده است. اگر چنین نبود ممالک محروسه و افغانستان در سازمان ملل بر سر تصاحب این نام نمی‌جنگیدند.

گفتمان تداوم تاریخی در حال از دست دادن جایگاه هژمونیک‌اش است. این تدوام جز با پایمال کردن حقوق شهروندی مردمانی که از ذوب شدن در چهارچوب‌های مفهومی یکسان‌ساز سرباز می‌زنند، میسر نخواهد بود. اما این امید تمامت‌خواهانه‌ در برابر خودآگاهی گسترده‌ای که گوشه‌ی کوچکی از آن در ورزشگاه سهند تبریز موج می‌زند، برباد رفته است. نشانه‌های فروپاشی گفتمان تداوم تاریخی را در بددهنی و عصبیت افرادی چون سیدجواد طباطبایی می‌توان به روشنی بازیافت.

از سیاحت جنگنده‌های روسی تا حمله به جرابلس | ایواز طاها

پس از صادق صبا بی‌بی‌سی فارسی به یک رسانه‌ی ضد ترکیه و تا حدودی طرفدار رژیم اسد تبدیل شده است؛ بر این بیفزایید نرمش در برابر روسیه و سخنگویی پ‌کا‌کا و ی‌پ‌گ را. نکته‌ی عجیب‌تر اینکه بی‌بی‌سی تحت مدیریت رزیتا لطفی لازم نمی‌بیند این ضدیت و آن طرفداری را در لفافه‌ی همیشگی بی‌طرفی بپوشاند.

۱. دیروز ارتش آزاد سوریه با پشتیبانی ترکیه به نیروهای داعش در شهر جرابلس حمله کرد. سایت بی‌بی‌سی فارسی که از کوچکترین خبر مربوط به ترکیه نیز چشم نمی‌پوشد، خبر حمله را با فرار به جلو اینگونه منعکس کرد: «سوریه عملیات ترکیه در جرابلس را محکوم کرد.» اولا از لحاظ خبری حمله به جرابلس مقدم بر محکومیت سوریه و مهمتر از آن است. چنانکه از کل محتوای خبر تنها دو سطر مربوط به این محکومیت است و این تیتر تنها برای القای مخالفت با اقدام ترکیه انتخاب شده است. ثانیا برای افزایش تأثیر خبر، محکومیت نه به یک مقام سوری، بلکه به کل سوریه اسناد شده است. اسنادی که در یک نگاه دقیق بی‌معنی به نظر می‌رسد. ثالثا در مواردی که ی‌پ‌گ با پشتیبانی هوایی آمریکا شهر عرب‌نشین منبیج را متصرف شد، توگویی دولتی در دمشق وجود خارجی نداشت که تکذبیه‌اش از این تریبون پخش شود.
بی‌بی‌سی در ادامه، نقش ستاد تبلیغات جنگ ی‌پ‌گ را مثل همیشه به عهده گرفته است. با این جملات: «همگرایی کنونی ترکیه با سیاست‌های ایران، روسیه و سوریه در مهار قدرت‌گیری روژآوا [کردستان سوریه]، که به نظر می‌رسد مبنای این مداخله پر‌مخاطره باشد، تحت فشار واگرایی استراتژیک در عرصه‌های مهم دیگر بعید است دیرپا باشد. ضمن اینکه این مداخله می‌تواند خشونت‌های جاری در ترکیه را به سمت یک جنگ تمام عیار داخلی سوق دهد و به نقض غرض بینجامد. آغاز کردن جنگ معمولا آسان است اما اتمام آن مشکل.» این تحلیل جانبدارانه در اولین بخش خبری امروز به واسطه‌ی مصاحبه‌ی با فردی متمایل به پ‌کاکا که با کلمات توهین‌آمیز دولت ترکیه را آماج حمله قرار‌می‌داد، ادامه یافت.

۲. سه‌شنبه‌ی گذشته نزدیک چهل نفر در سوریه به سبب بمباران‌های هوایی روسیه کشته شدند. بی‌بی‌سی فارسی که پس از برکسیت به ماه عسل با روسیه رفته است، سکوت کرد. درعوض، دیروز چهارشنبه به بهانه‌ی‌ شلیک چند گلوله‌ی توپ به سوی داعش نیمی از ۶۰ دقیقه را به ترکیه اختصاص داد، تا احتمالا نیازی به سخن گفتن از کشتار در سوریه نباشد.

۳. “بمب‌افکن‌های روسیه مجددا از همدان به سوریه رفتند”. این تیتر سایت بی‌بی‌سی فارسی در چند روز پیش بود. مرتضی نگاهی گفت: «انگار بمب‌افکن‌ها برای سیاحت و گردش به سوریه رفتند.» اگر می‌توانستیم ۹ بیمارستانی را فراموش کنیم که رو‌س‌ها طی ده روز گذشته هدف قرار دادند، قباحت آن تیتر تا این حد زننده نمی‌نمود. تنها عمران بود که با مظلومیتش رشته‌ی خبری بی‌بی‌سی در مورد سوریه را پنبه کرد.

۴. با وجود آنکه جنگنده‌های استراتژیک روسیه که از همدان به پرواز درآمده و حلب را در دو روز به خاک و خون کشیدند، مهمترین خبر وقت بی‌بی‌سی آزاد شدن زندانیان و یا زندانی شدن برخی ارتشیان در ترکیه بود. بر این بیفزایید گزارشی از آلمان از زبان ژیار گل را که در گزارش‌هایش نفرت خود علیه ترکیه را پنهان نمی‌کند. گزارشی درباره‌ی ارتباط دولت ترکیه با حماس و اخوان‌المسلمین، که از آنها به عنوان گروه‌های تروریستی نام برده شده بود. به نظر می‌رسد بی‌بی‌سی فارسی ژنرال سیسی کودتاگر را بر اخوان المسلمینی که منتخب مردم مصر بودند ترجیح می‌دهد. چندی پیش که اردوغان و سیسی همزمان در سفر اروپا بودند، بی‌بی‌سی فارسی در دوتیتر جداگانه دموکراسی را بر جبین سیسی دیکتاتور نوشت و دیکتاتوری را بر جبین اردوغان منتخب. آتش‌بیار معرکه هم جناب کامران متین بود که در بنگاه سخن‌پراکنی بریتانیا به مقام کارشناس مسائل ترکیه ارتقا مقام یافته است.

۵. بنا به دلایل غیرشخصی، خانم رزیتا لطفی به عنوان عضوی از لشکر تبلیغی بریتانیای کبیر از شکست کودتا در ترکیه آنقدر عصبانی است که بخش‌های خبری‌ بی‌بی‌سی فارسی را به بولتنی علیه ترکیه تبدیل کرده است. این بولتن صوتی-تصویری تنها برای یک هفته خاموش شد، آنهم پس از گردهمایی عظیم استانبول در ۱۷ مرداد. در مقابل انبوه مردمی که الجزیره و سی‌ان‌ان‌ترک تعدادشان را پنج میلیون نفر تخمین زدند، بی‌بی‌سی فارسی صلاح دید که گستاخی تبلیغی‌اش را به سطح احمدی‌نژادیسم نرساند.

۶. باعنایت به اینکه مخاطبان بی‌بی‌سی فارسی مردم ترکیه و یا جهان عرب نیستند و این بنگاه با مردم ایران سخن می‌گوید، هدف از حجم عظیم تبلیغات علیه ترکیه چیست؟ این سوال پاسخ‌های متعددی می‌تواند داشته باشد. یکی از پاسخ‌ها در این گزاره نهفته است که بی‌بی‌سی در این رویکرد با ترکان ایران سخن می‌گوید.
۲۵ آگوست ۲۰۱۶

یک کلمه درباره‌ی ایراد گنجی بر سروش | ایواز طاها

اکبر گنجی که در مجادلات کلامی دهه‌ی شصت استاد عبدالکریم سروش و استاد رضا داوری درباره‌ی ماهیت غرب جانب سروش را گرفت، نوشته‌هایش خامدستانه و خشماگین بود. این امر با توجه به سن و سال و بضاعت علمی آن وقت گنجی چندان قبیح نبود. اما امروز که گنجی که پا به سن گذاشته و از آن خشونت الهیاتی انقلاب فاصله گرفته، ناسنجیده سخن گفتن‌اش صحیح نیست.

گنجی از تحلیل درست سروش درباره‌ی پیدایش فرقه‌های دینی نتیجه گرفته است که وی در پی فرقه‌سازی است. با توجه به آمادگی برخی متولیان دین برای تکفیر منتقدان قرائت رسمی، چنین اظهار نظرهایی، اگر جدی گرفته شوند، می‌توانند بستری برای خشونت علیه سروش فراهم کنند. سروش چه گفته است که گنجی به چنین نتیجه‌ای رسیده است؟

سروش می‌گوید: «شیعه و خوارج و اشاعره و معتزله و بنی امیه و بنی عباس و…همه چهره‌های مختلف سیاسی و فکری یک تاریخ‌اند…اختلافاتی که در شریعت اسلام و یا مسیحیت میانفرقه‌های گوناگون بروز کرد و سوء استفاده‌هایی که از آنها شد، مقتضای اختیار انسان و تعلیمات این شرایع بود. به فرض محال اگر فی المثل، تاریخ گذشته اسلام محو شود و از نو کتاب و سنت در اختیار مسلمانان قرار گیرد، بی هیچ شبهه، دوباره فرقه‌های مختلف سر بر خواهند کشید…اگر کتاب و سنت همان باشد که بوده‌اند و اگر آدمیان همین باشند که هستند، انتظار تاریخی که جوهراً متفاوت با تاریخ گذشته باشد هم انتظاری عبث خواهد بود” (عبدالکریم سروش، “عقیده و آزمون. لف و نشر تاریخی مکتب.» (۱۳۷۱)، فربه تر از ایدئولوژی، صص ۱۹۵- ۱۹۴). و یا «آیا لازمه بسط تاریخی این مکتب این نبود که فرقه‌های مختلف در این مکتب پدید بیایند و آیا پدید آمدن شیعه و سنی محصول و مقتضای آن بسط تاریخی نبود؟ مکتبی که در زد و خورد و داد و ستد پدید آمده، با داد و ستد و زد و خورد ادامه پیدا می‌کند و بسط می‌یابد و بر غنای تجارب خود می‌افزاید و از این طبیعی تر چیست؟ آیا طبیعی نبود که در غیاب پیامبر و در خلأ شخصیت او همان داد و ستدها و برخوردها و پرسش‌های جدید باز هم ادامه یابد و موجب تعشب عقیدتی و سیاسی مسلمین شود” (سروش، مقاله “بسط تجربه نبوی”،بسط تجربه نبوی، ص ۲۶ ). او در جای دیگر هم در خصوص “فرقه ملامتیه” می‌گوید:”ظهور فرقه ملامتیه عکس العملی در برابر ریاکاری صوفیان بود.» (سروش، مقاله “مسلمانی و آبادانی- کافری و کم رشدی”، فربه تر از ایدئولوژی، ص ۳۰۸ ). و یا «“وقتی دین اسلام تاریخی شد فرقه‌ها تشکیل شدند و اشاعره و معتزله و سنی و شیعه و مالکی و حنبلی و… به وجود آمدند. و همین شد که مسلمانان نه ۷۲ فرقه که ۷۲ هزار فرقه شدند. لذا همواره نگاه به سرچشمه دین لازم و ضروری است. ممکن است سوال کنید اگر مسئله این قدر روشن است چرا عقلای عالم آن را تصدیق نمی‌کنند و اختلاف را برطرف نمی‌کنند؟ به این خاطر است که آدمی فقط عقل نیست، بلکه ابعاد مختلف اخلاقی و انسانی دارد که این ابعاد موجب می‌شود تا به قول حافظ جنگ هفتاد و دو ملت به دلیل ندیدن حقیقت به سوی ۷۲ هزار افسانه برود. و آدم‌ها به جای حقیقت به دنبال افسانه پردازی بروند…انشعاب دین اسلام به سنی و شیعه نیز به خاطر انسانهاست. اختلاف ارتودوکس و کاتولیک و پروتستان هم ربطی به حضرت عیسی ندارد. این دین به خاطر گذر از درون انسان به فرق و گروههای مختلف تبدیل شده است. و این اختلافات در همه ادیان و مکاتب طبیعی است. هیچ چیز خالص در این جهان پیدا نمی‌کنید. حق همیشه آمیخته به باطل است. این تفاوت‌ها خصلت این جهان است و خداوند از این موضوع ناراحت و عصبانی نیست.»

چکیده‌ی سخن سروش این است که دین به خاطر گذر از درون انسان به فرقه‌ها و گروه‌های مختلف منشعب می‌شود. از این رو اختلافات در همه‌ی ادیان و مکاتب طبیعی است. کجای این سخن غیرمنطقی است؟ ارائه‌ی تفسیری از تفرق دینی متلائم با دستگاه ادراکی انسان کار هر پژوهشگر دینی است. و سروش به عنوان فیلسوفی برجسته نه تنها در ارائه تفسیر خود محق است، بلکه اخلاقا به ارائه تفسیری چشم‌اندازگرایانه (تفسیر ویژه‌ی خود) مجبور است. اولا از کجای این سخنان تمایلی به فرقه‌بازی و دیانت‌سازی سرریز می‌کندکه گنجی با استناد به آنها- نه با ارزیابی آنها_ به نیت فرقه‌سازی سروش پی برده است؟ حتی وسوسه می‌شوم بگویم که هر دینی خود را با پیدایش فرقه‌ها باز تولید می‌کند. فرقه‌ها قرائت نوینی از مجموعه‌ی متون دینی و تفاسیر و مناسک ارائه می‌کنند. و از این راه هم غیریت خود را تثبیت می‌کنند و هم قرائت متصلب موجود را متلاطم می‌کنند تا راه برای نوسازی و روزآمد کردنشان گشوده شود.

نکته‌ی مثب سخن گنجی، به رغم ناسنجیدگی‌، پالودگی‌اش از توهین و تحقیر است.

فینجان اوخویان قادین | نزار قبانی | ایواز طاها

اوتوردو [فالچی قادین]، قورخو گؤزلرینده‌جه
چئوریلمیش فینجانیما دونوخدو
«اوغلوم غم چکمه، سئوگی سنین آلنینا یازیلیب»- دئدی.
«سئوگیلیسی یولوندا اؤلن کیمسه شهید ساییلیر.
بیر چوخ فالا باخمیشام، طالع‌لری یوخلامیشام
سنین فینجانینا بنزه‌ر فینجان اوخومامیشام
بیر چوخ فالا باخمیشام، طالع‌لری یوخلامیشام
سنین آجی‌لارینا بنزه‌ر آجی‌لار گؤرمه‌میشم.
سئوگی دنیزینده
یئلکن‌سیز أبدی یولچولوق آلین‌یازین‌دیر سنین.
عؤمور بویو حیاتین ایسه گؤز‌یاشیندان عیبارت کیتاب‌دیر.
آلین‌یازین‌دیر اودلا سو آراسیندا دوستاق اولماق.

بوتون یانغین‌لار، بوتون کئچمیش‌لره باخمایاراق،
گئجه گوندوز ایچیمیزده یووالانمیش آجی‌لارا رغمن
یئل‌لره رغمن
یاغیش‌لی، قاسیرغالی هاوایا باخمایاراق
اوغلوم سئوگی آلین‌یازی‌لاری‌نین أن دادلیسی کیمی قالاجاق
یاشامیندا بیر قادین وار گؤزلری تاپیناجاق قده‌ر گؤزل
آغزی اوزوم سالخیمی کیمی بیر رسم
گولوشو ماهنی‌لار، چیچک‌لر
قاراچی‌لار بنزه‌ری دلی ساچی بوتون دونیانین یولچولوغونا چیخیر
اوغلوم سن اؤزله‌دییین قادینی بوتون دونیا سئویر
لاکین سنین گؤی‌اوزون بولودلودور،
یول‌لارین ایسه چیخیلماز، چیخیلماز،
و اوره‌یی‌نین سئوگیلیسی
گودوکچولولر أحاطه‌سینده‌کی سارایدا یوخویا گئتمیش.
اونون اوتاغینا گیرمگ ایسته‌ین
و یا ائلچیلییینه گلن
باغچاسی‌نین چپرینه یاخینلاشان
ساچی‌نین هؤروک‌لرینی آچماغا چالیشان کیمسه
ایتکین دوشور -اوغلوم!- ایتکین، ایتکین، ایتکین…

اوغلوم هارداسا اونون آختاریشینا چیخاجاقسان
دنیز لپه‌لریندن
ساحیلین لاجیورد اینجی‌لریندن آلاجاقسان سوراغینی.
دنیز دنیز دولاشاجاقسان
گؤزیاش‌لارین ایرماغا دؤنه‌جک
آجی‌لارین بؤیویوب آغاج‌لارا چئوریله‌جک
بیرگون -اوغلوم- یئنیلگین، اوزگون گئری دؤنه‌جکسن
آنلایاجاقسان عؤمور بویو توستو جیزگیسی آردینجا اولدوغونو
و سئوگیلی‌نین نه یئری وار، نه یوردو، نه ده عنوانی
نه چتین‌دیر -اوغلوم- عنوانسیز قادینی سئومک.»
_________________
* نزار قبانی‌نین بو شعری‌نین ایلک واریانتی بوندان داها اوزون‌دور. گومان ائدیرم عبدالحلیم حافظ اونو سسلندیرمک ایسته‌دیکده قبانی شعرده أل گزدیریر، میصرا‌ع‌لاری دییشدیریر، شعری قیسالدیر. من بو سون رئداکته‌نی چئویرمیشم. شعرین ایلک واریانتینی واختیله وئرلیش‌لرینی لبناندان ائفیره بوراخان المرابطون رادیوسوندان ائشیتمیشدیم.

_________________
قارئة‌الفنجان | نزار قبانی
جَلَسَتْ و الخَوفُ بِعَیْنَیْها تَتَأَمَّلُ فنجانِی المقلوب
قالتْ: «یا ولدی لاتَحزَنْ، الحُبُّ عَلیکَ هوَ المکتوب
یا ولدی، قَد ماتَ شهیداً، مَن ماتَ فِداءً لِلمحبوب
بَصَّرْتُ و نَجَّمْتُ کثیراً
لٰکنّی لَمْ اقْرأْ أبَداً فِنجاناً یُشْبِهُ فنجانَک
بَصَّرْتُ و نَجَّمْتُ کثیراً
لٰکنّی لَمْ أعْرِفْ أبداً أحْزاناً تُشْبِهُ أحزانَک
مقدورُکَ اَنْ تَمضِى أبداً فى بحر الحُبّ بغَیرِ قُلوع
و تکونُ حیاتُکَ طولَ العمرِ کتابَ دُموع
مقدورک أن تَبقى مسجوناً بینَ الماءِ و بینَ النّار
فَبِرَغمِ جمیعِ حرائقِه، فَبِرَغمِ جمیع سوابقِه
و برغمِ الحزن السّاکن فینا لیل، نهار
و برغمِ الریح
و برغمِ الجوِّ الماطِر و الِاعصار
الحبُّ سَیبقى یا ولدی أحلِى الاَقدار
بحَیاتِک یا ولدى اِمرأةٌ عیناها سبحانَ المعبود
فَمُها مرسومٌ کَالعُنقود
ضَحْکَتُها أنغامٌ و وُرود
و الشَعْرُ الغجَرىُّ المجنونُ یُسافِرُ فى کل الدنیا
قد تَغْدو أمرأةٌ یا ولدى یَهواها القلب هی الدنیا
لٰکنَّ سَمائَکَ مُمطِرَة و طریقُکَ مسدودٌ مسدود
فحبیبةُ قلبِکَ یا ولدی نائمةٌ فی قصرٍ مرصود
مَن یَدخُل حُجرَتها
مَن یَطلُب یَدَها مَن یَدنو مِن سورِ حدیقتَها
مَن حاولَ فکَّ ضَفائرِها
یا ولدی مفقودٌ مفقودٌ مفقودٌ مفقود
ستفتّشُ عنها یا ولدی فى کلِ مکان
و سَتسألُ عنها موجَ البحرِ و تَسألُ فَیروزَ الشُّطّان
و تَجوبُ بِحاراً و بحارا و تَفیضُ دُموعُک أنهارا
و سیَکْبُرُ حُزنُک حتى یُصبِحَ أشجاراً
و سَتَرْجَعُ یوماً یا ولدی مهزوماً مکسورَ الوُجدان
و ستَعرِفُ بعدَ رحیلِ العمر بأنّک کنتَ تُطارِدُ خَیطَ دُخان
فحبیبةُ قلبِکَ لیس لها أرضٌ أو وطنٌ أو عنوان
ماأصعب أن تهوى أمرأة یاولدی لیس لها عنوان»

اعدام‌های 67 و سکوت سنگین اصلاح‌طلبان | ایواز طاها

در سالگرد اعدام‌های دسته‌جمعی سال 67 نوار صدای آیت‌الله منتظری منتشر شده است. این سند مهم در رسانه‌های محافظه‌کار با سکوت و بی‌اعتنایی روبرو شده است. این امر تعجبی ندارد. وقتی که 20 الی 30 نفر در یک روز بدون کوچکترین توضیحی برای افکار عمومی اعدام می‌شوند و خبر آن را نه از این رسانه‌ها، که از شبکه‌های اجتماعی می‌شنویم، دیگر دلیلی برای شگفتی نمی‌ماند. چگونه می‌توان توقع داشت که این رسانه‌ها به فاجعه‌ای برگردند که سال‌ها پیش به واسطه‌ی سکوت خود آنها محقق شده است.

اما سوال اساسی متوجه جریان اعتدال و اصلاح‌طلبی است: اصلاح‌طلبان چرا سکوت کرده‌اند؟ اگر قرار است چنین فاجعه‌هایی همواره در هاله‌ای از بی‌اعتنایی پیچیده شود، پس حقوق شهروندی و آزادی بیان و مسئولیت اجتماعی در کدام کنش اصلاح‌طلبی متجلی خواهد شد؟ حال که یکی از مخاطبان آن نوار وزیر دادگستری دولت است، چرا روحانی به مردم توضیح نمی‌دهد که چنین شخصی با چه توجیهی در مسند “عدالت‌گستری” نشسته است؟

متولی مرقد امام راحل، که در همان روز انتشار سند صوتی از “رواج بی‌نزاکتی اجتماعی و آفت‌های تربیتی” نالیده است، چرا ساکت است؟ از یک سو بحث خون 3000 تا 5000 نفر در میان است، و از سوی دیگر در این نوار اتهام‌های سنگینی بر مرحوم سید احمد خمینی و آقای انصاری وارد آمده است. آیا جان آن‌همه انسان به اندازه‌ی مفهوم بی‌دردسری چون “نزاکت اجتماعی” ارزشمند نیست؟ آیا بهتر نبود به جای بیان کلماتی که دال سرگردانی بیش نیستند، درباره‌ی آن حادثه روشنگری می‌کردند تا شاید سوز نهانی هزاران مادر داغدیده اندکی فروکش کند؟

شعر | شاهین جانپاک | ایواز طاها

قادین‌لار کیشی‌لرله برابر اولماغا چالیشیر،
نه قده‌ر یئرسیز، نه قده‌ر آنلاشیلماز چالیشمادیر
دونیانی اودا، موحاریبه‌یه چکمیش
ائوره‌نین پارتلاییش آچارینی الینه آلمیش
کیشی‌لرله برابر اولماق.

بئله اولماز
باشقا چاره قیلمالی…
بلکه أن یاخشیسی
کیشی‌لرین قادین‌لارلا برابر اولماسی‌دیر!
تاریخین شاختالی گئجه‌لرینده
باریش رؤویاسیندا اویموش قادین‌لارلا
برابر اولماق…!

بو یوردون آدی “آذربایجان”دیر | ایواز طاها

آذربایجان سؤزو ایله باغلی بعضن منفی تپکی‌لرله قارشیلاشیریق. تورک‌لوک‌له آذربایجانلی‌لیق قارشی‌قارشییا قویولماق‌لا بو تپکی‌لرحیاتا کئچیریلیر. سبب ایسه “آذری” آدلانان دیل و کیملیکدن یاخا قورتارماق‌دیر.

بیرینجیسی، بو یئرین تاریخی آدی آذربایجان‌دیر. اؤتن یوز ایلده گوج قورولوش‌لاری همیشه بو آددان قورخو کئچیرمیش‌لر. یئری گلدیکده ایسه بو آدی کؤلگه‌ده ساخلامیشلار. آذربایجان آدی‌نین زنگان و اردبیل ایالت‌لری اوزه‌ریندن گؤتورولمه‌سی بو قورخودان ایره‌لی گلمیشدیر. مسئله‌نین کؤکو بوندان دا درین‌دیر. موساوات حؤکومتی‌نین آذربایجان سؤزنونو بیر دؤولت‌ـ‌میللت آدی کیمی رسمیته تانیدیغی گوندن قارشی‌دورمالار باشلانمیشدیر. بئله‌ کی، پان‌ایرانیست چئوره‌لر، یالان اولاماسین، بیر مئشه‌لیک قلم کاغیذ کورلایاراق “آذربایجان” آدی علیهینه موحاریبه آپارمیشلار. باسقی‌نین آغیر اولدوغوندان، شیخ محمد خیابانی “آذربایجان” یئرینه اؤز حؤکومتنیه “آذریستان” دامغاسینی وورموشدو.

ایکینجیسی، “آذربایجان” اوزه‌رینده وورغو [تأکید]، قاشقای کیمی تورک‌لری دیشلاماق آنلامینا گله بیلر. لاکین، آذربایجان سؤزو قاشقای‌لار، خلج‌لر و خوراسان تورک‌لرینی احاطه ائتمیر. بو اوزدن تورکمن‌لرله یاناشی دؤرد باشقا تورک توپلوم‌لارینی بیر کاتئگوریده بیرلشدیرمک اوچون بیر آد اوزه‌رینده اوزلاشمالیییق. آنجاق جوغرافی سپه‌لنمه‌لره باخمایاراق، تورک‌لرین یاشادیغی شیمال غرب بؤلگه‌سی‌نین میللی آدی آذربایجان کیمی سسلنمه‌لی‌دیر. بو آد تهراندان تبریزه، ساوه‌دن آستارایا قده‌ر کئچرلی‌دیر.

اوچونجوسو، سؤزسوز دیلیمیزین آدی تورکجه‌دیر. لاکین آیری آیری سبب‌لره گؤره،هر بیر دیلین ایچه‌ریسینده چئشیدلی لهجه‌لر و آغیزلار یارانیر. آغیزلار بللی‌دیر: تبریز آغیزی، قاراداغ آغیزی و موغان آغیزی. لاکین لهجه دیلین بیر قولودور. لهجه‌لر تاریخ گئدیشینده دیلدن آیریلاراق فرقلی بیچیمده گلیشیرلر. اؤرنه‌یین، تورکجه‌نین چئشیدلی قول‌لاری واردیر: اؤزبک، قیرقیز، قازاخ، آذربایجان و آنادولو تورکجه‌لری. علمی باخیمدان بونلارین هامیسی تورکجه‌دیر. آما بونلاری آدلاندیرماقدا یالنیز “تورکجه” سؤزوندن یارارلانیرساق مقصدیمیزی یترینجه چاتدیرا بیلمه‌یه‌جه‌ییک. مثلا تورکجه‌نین آیری آیری قول‌لاریندا بیر سؤزجوک دییشیک بیچیمده سسله‌نیر. بیزده کی “گلمک ” سؤزو، ایستانبول تورکجه‌سینده “گئلمئک”، اویغور تورکجه‌سینده “کالماک” و اؤزبک تورکجه‌سینده “کئلماک” سسله‌نیر. همین چشیدلی‌لییی بیر آدین شمسیه‌سی آلتینا سیغیشدیرماق اولماز.
عیناد گؤستره‌رک بونلارین هامیسینی یالنیز تورکجه آدلاندیریرساق، اؤزوموزو قارشیلیقلی آلقی‌ [ادراک] دقیقلیییندن محروم ائتمیش اولوروق. بونون اوچون، لازیم گلدیکده، بؤیوک تورکجه‌نین قول‌لاری آراسیندا بو قولون دا بیر آدی اولمالی‌دیر. بو آد چوخدان یئرینه دوشموشدور: آذربایجان تورکجه‌سی.

سون سؤز:
کسروی‌نین قونداردیغی “آذری” سؤزو بیزی ائدیلگن [انفعالی] بیر مؤوقعه سوروشدورمه‌مه‌لی‌دیر. دیلیمیزین آدی آذری دئییل، آذربایجان تورکجه‌سی‌دیر. بو یورددا یاشایان اینسان‌لار آذری دئییل، تورک‌دورلر. بوتون بونلارا باخمایارق، یاشادیغیمیز بؤلگه‌نین میللی آدی آذربایجان‌دیر. منجه بعضی آذربایجان تورک‌لری‌نین بو آددان اوشونمه‌سی‌ یئرسیزدیر. “یاشاسین آذربایجان!” بوتون آذربایجانا یاراشیر.
____________________________
* دوست‌لارین بیری‌نین منه یازدیغی خصوصی مساژیندا بئله بیر عیبارت یئر آلیب: «آذربایجان، خمسه و شیروان». مقصد آیدین‌دیر. آذربایجانی کیچیلتمک، زنگانی و قوزئی آذربایجانی باشقا آدلا سسله‌مک. پان‌ایرانیست‌لر ده ائله بونو ایسته‌ییر.

نوریزاد، آپارتمان‌های سپاه و کودتا در ترکیه | ایواز طاها

 

به عنوان یک اهل درد اغلب مطالب شما را می‌خوانم و از اینکه دشواری را وظیفه را بر دوش خود حمل می‌کنید تحسینتان می‌کنم و البته رنج هم می‌کشم. اما نکته‌ای انقادی هست که باید آن را بی‌مجامله، صریح و کوتاه عرض کنم.

ارادتمند: ایواز طاها

جناب نوریزاد با سلام!

در آخرین مطلبتان تحت عنوان “آپارتمان‌های سپاه در تهران متری دوزار” جملاتی هست که ابراز آن بیش از آنکه حاکی مسئولیت درست و راست سخن‌گفتن باشد، حاصل عصبانیت از دست هر قدرتی است. به دلایل زیر:

 

اولا به رغم اطلاعات وسیعی که از عاملان کودتا اکنون در دست است و حتی به رغم نظر احزاب مخالف و نظر مردم ترکیه (بر اساس سه نظرسنجی اخیر) تئوری توطئه را در کار آورده‌اید با این جملات: «جناب اردوغان دید برای خیزهای منطقه‌ای دستش بسته است و مدام باید مجلس را درجریان بگذارد. و افکار عمومی را از پی بکشد، سناریوی کودتا را گذاشت روی میز و فهرست مزاحم‌ها و اعدامی‌ها و اخراجی‌ها را مهیا کرد و جوری این قضایا را عملیاتی کرد که تابیست سال خیالش از هر بایت راحت باشد.» از کجا با این نظری قطعی که مویرگی از تردید نیز در آن یافت نمی‌شود رسیده‌اید؟ آیا از اظهارنظرهای فرماندهان ارتش که در شب کودتا به گروگان گرفته شده بودند، و به آنها پیشنهاد شده بود با گولن صحبت کنند، بی‌خبرید؟ آیا نظر احزاب مخالف اردوغان نیز برای شما اهمیتی ندارد که با سند و دلیل و شواهد اعلام می‌کنند که گروه فتح الله گولن به کودتا دست زد؟ آیا نظرخواهی اخیر از مردم ترکیه را نخوانده‌اید که 78 درصد معتقد به کودتای گولن هستند و تنها دودرصد انگشت اتهام را به سوی اردوغان دراز کرده‌اند؟ یعنی احزاب مخالف و اکثریت بزرگ مردم ترکیه عقلشان به اندازه‌ی عقل آقای نوریزاد نمی‌فهمد؟ چگونه بر این همه‌ی این موارد عینی چشم می‌بندید، اما درباره‌ی توطئه‌ بودن کودتا قطعی سخن می‌گویید؟

 

 

آقای نوری‌زاد با وجود شبکه‌های پرقدرتی چون ان‌تی‌وی و سی‌ان‌ان‌ترک کسی در ترکیه تره‌ای برای بی‌بی‌سی خورد نمی‌کند. آیا تنها یک میزگرد از برنامه‌های احمد حاکان یکی از روزنامه‌نگاران برجسته مخالف اردوغان بعد از کودتا را تماشا کرده‌اید تا بدانید قضیه از چه قرار بوده است؟ راستی منبع اطلاعاتی شما در این اظهار نظر چیست؟ آیا نفرت شما از یک رهبر میتواند مجوز نسبت قاطعانه طرح کودتا به کسی باشد که کودتا علیه او انجام یافته است؟ چه شده است که شما به جای شادمانی از شکست کودتا ریب و ریای رسانه‌ی خودخوانده‌ ملی را تکرار می‌کنید؟ شما با همسان کردن ساختار قدرت دو کشور  بهترین هدیه را به دلواپسان داده‌اید تا بگویند تنها ما نیستیم که ظلم و دزدی می‌کنیم، دیگران بدتر از ما هستند. این شیوه، روش تلویحی در تبلیغات نهاد  قدرت بعد از حوادث 88 است و شما ناخواسته هیزمی دیگر برای آن فراهم آورده‌اید.

 

فرموده‌اید: «اردوغان ادای دموکراسی را درآورد تا ترکیه را وارد اتحادیه اروپا کند.» منظور از ادا در آوردن چیست؟ در مورد حزبی که در یک انتخابات آزاد به روی کار آمد و تا سال 2013 ترکیه را از یک کشور مقروض و عقب‌مانده به یک قطب اقتصادی و بازیگر بزرگ منطه‌ای تبدیل کرد، ادا در آوردن دیگر چه صیغه‌ای است؟ همچنانکه آتاتورک دست روحانیان را از حکومت کوتاه کرده بود، اردوغان را نیز ارتش را از ساحت سیاست بیرون راند. این توفیق بزرگی بود. اینها چه ربطی به ادا در آوردن دارد؟ تبلیغات علیه اردوغان بعد از سقوط مرسی و قضایای کشتی مرمره پیش آمد که رسانه‌های وابسته به آنها با شور و حرارت کمر به تخریب وی بستند. بر این بفزایید رسانه‌ی خودخوانده‌ی ملی را که دستور یافت چهره‌ی یک رقیب محبوب نوظهور را به گند کشد. این تبلیغات می‌تواند برای عوام‌الناس مسکن فراموشی درد حرمان و عقب‌ماندگی باشد، شما دیگر چرا هم‌نوایی می‌کنید؟ این حرف‌ها را اگر رسانه‌ی خودخوانده‌ی ملی و پدیده‌ی هزاره‌ی سوم می‌گفتند تعجبی برنمی‌انگیخت. چون دروغپردازی نهج مقدس آنان است. اما شیندن چنین سخنانی از آزادمردی چون شما که جسارتش غبطه‌انگیز است پریشان‌کننده است.

 

 

شما به مطالب دیگری اشاره کرده‌اید با رویکردی غیر مسئولانه‌تر از رویکرد قبلی. این داعش چگون برساخته‌ای است که استانبول و آنکارا را هر از گاهی به خاک و خون می‌کشد و در کشور گل و بلبل حتی یک ترقه هم نمی‌ترکاند؟ ما هم  میدانیم که ایران با طالبان گفتگو کرد و اختر منصور هنگام بازگشت از ایران کشته شد، و با اندکی شک می‌دانیم که القاعده را پناه داد. القاعده از ایران و سوریه به عراق سرازیر شد. ما هم می‌دانیم که ابوبکر بغدادی از احساسات عشایر و سنی‌های به ستوه آمده از شیعه‌گری و نوکرمابی مالکی استفاده کرد. اما شما که با قاطعیت داعش را به ترکیه منتسب می‌کنید، چگونه اسناد عینی را به سود برداشت ذهنی‌تان پشت گوش می‌اندازید؟

 

شما شب‌زنده‌داری مقامات امنیتی ایران در شب کودتا را دست انداخته‌اید، چون گمان می‌کرده‌اید کودتا یک نمایش است. از این رو آرزو کرده‌اید که کاش آنها می‌گرفتند و می‌خوابیدند؟ چرا؟ مگر حتی احتمال کمی نمی‌دهید ترکیه در صورت سقوط اردوغان به جهنمی از زدوخوردهای بینادگرایانه‌ای تبدیل می‌شد و خاورمیانه را در کابوس مرگ بیشتر غرق می‌کرد؟ مگر احتمال نمی‌دهید که در وضعیت رکود کمرشکن، روابط وسیع اقتصادی با ترکیه به تلی از خاکستر تبدیل می‌شد؟ مگر احتمال نمی‌دهید که آقای گولن با دیدگاه ضدشیعی‌اش با همان فرماندهان شب‌زنده‌دار شاخ به شاخ می‌شد؟ مگر احتمال نمی‌دهید که سرنوشت سوریه که خودی‌ها اینهمه پول و آدم را فدایش کرده‌اند، تا حدودی عوض می‌شد و مسئله کرد و شمال عراق در مجرای دیگری می‌افتاد؟ آیا حتی درصد کمی از این احتمالات ارزش شب‌زنده‌داری چند مقام مسئول را نداشت؟

شما همه‌ی این احتمالات را به هیچ گرفته‌اید، چون ابزاری ساده و برنده در دست داشته‌اید، که نیاز به شناخت را به امری مهمل تبدیل می‌کند: تئوری توطئه.

 

متآسفانه هنوز با خشونت کلامی حرف می‌زنید. همان فرم قبل از حوادث 88. مضمون سخنان شما عوض شده اما فرمشان نه.

کودتا در ترکیه و آدامس افتخارات مُندَرِس | ایواز طاها

در خاورمیانه سه کشور هستند که از فیلم‌های سینمایی تا کافه‌ها و قلیان‌هایشان شباهتی با هم دارند: ترکیه، ایران و مصر. تلاش‌های احیاگرانه‌ی دینی و مبارزه برای برقراری دموکراسی در یک صد سال گذشته در هرسه کشور سابقه‌ی درازآهنگی دارد. جالب است که سید جمال الدین اسدآبادی، بازیگر اصلی ساحت احیا و تجدد، مخاطبان اصلی‌اش را در این سه کشور یافته بود. به علاوه مردمان هر سه کشور، هم چالش‌های حاصل از تصادم سنت و مدرنیته را تجربه کرده‌اند، و هم دیکتاتوری‌هایی بر پایه‌ی ملی‌گرایی را. با این همه، ترکیه از دهه‌ی نود با سرعتی بیشتر به سوی توسعه‌ی سیاسی و اقتصادی گام برداشته و از جنبه‌ی آزادی و حقوق مدنی از دوهمزاد خود پیشی گرفته است. ترکیه تنها کشور خاورمیانه است که به معنای واقعی رسانه‌های آزاد و احزاب مخالف دارد. به عبارتی، ترکیه افکار عمومی دارد ولی دو کشور همانندش تنها چیزی دارند به نام افکار عمومی سرگردان.

وقتی اردوغان با جسارت و پشتوانه‌ی مردمی‌اش بر کودتای پانزدهم جولای فائق آمد، بخشی از افکار عمومی سرگردان ایران و مصر بیش از آنکه از کودتاگران متنفر باشد، دولت قانونی ترکیه را آماج نکوهش‌ها و نفرت‌ها قرار داد. می‌توان ریشه‌ی این نکوهش و نفرت را در رسانه‌های دولتی و نیمه‌دولتی دو کشور جست که سررشته‌ی لایه‌های پنهان افکار مردم را در دست دارند، حتی اگر در ظاهر مبغوض مردم باشند. لیکن بخشی از مشکل در جای دیگر نهفته است.
اگر در ایران سوژه‌ی مضحکی به نام احمدی‌نژاد پیچیده در هاله‌ی نور و سوار بر وعده‌ی پنجاه هزار تومانی مجاری قدرت را در دست گرفت، نباید تنها به سراغ تقلب و نظارت استصوابی و عمر نوح جنتی رفت. اینها خود محصول علل دیگری هستند. باید ریشه‌ را در فرهنگ اسبتدادزده و سنت کهنه با روکشی از تعارفات پاستوریزه‌ی تهوع‌آور جست. فرهنگی که در همکنشی با جباریت، دروغ و دورویی را نهادینه کرده است. آنکه در علن پیشانی‌اش را به نشانه‌ی “زهد” مهرداغ می‌کند تا در نهان با فیش دویست و چند میلیونی‌اش بهشت را درست همینجا به آغوش کشد، یک فرد نیست، بخشی از جامعه است. و آن‌بخش دیگر که نمی‌تواند از این خوان یغما نصیبی ببرد باید به استمنای ذهنی گرفتارش کرد. یعنی ذهنش را درگیر ملکوت گذشته‌ی درخشان کرد و در گوش‌اش ورد برتری ذاتی‌اش بر دیگران را خواند که: «هنر نزد ایرانیان است و بس» تا احساس تبعیض‌اش به آتشفشان خشم تبدیل نشود. و او در گذشته‌ی موهوم آنقدر آدامس افتخارات مندرس بجود تا فراموش ‌کند که اقتصاد کشورش لقمه شهری است بنام دبی.
از این پس وی چاره‌ای نخواهد داشت جز آنکه درمان زخم ناتوانی حاصل از انسداد مجاری قدرت را از طریق شادمانی تلویحی برای حرمان دیگران بجوید. این رشته سر دراز دارد. در جریان حملات انتحاری در فرودگاه آتاتورک یک استاد ملی‌گرای دسته‌چپی نوشت: «رجب دو سه تا اردنگی دیگر لازم دارد تا مردم ترکیه از شرش خلاص شوند.» یعنی تحریک به عملیات انتحاری بیشتر. چیزی شبیه تیتر روزنامه‌ی شرق در هنگام عملیات انتحاری در استانبول: «انتقام سخت از اردوغان!» در جریان کودتا نیز چنین تمنایی در جامه‌ی ابراز خوشحالی‌‌های زودهنگام تکرار شد که با شکست کودتا به نفرتی نژادپرستانه علیه اردوغان تبدیل گشت. (همراهی بخشی از مردم شادمان با موضع تلویحی رسانه‌های رسمی، که اغلب مخالف آن رسانه‌ها هستند، تحلیل دیگری می‌طلبد.)

بخشی از جامعه‌ی مصر نیز شادمانی مشابهی نشان داد در واکنش به کودتا. تا جایی که برخی از مطبوعات روز شنبه 16 جولای مصر با تیتر “سقوط دولت ترکیه” بر روی پیشخوان کیوسک‌ها قرار گرفتند. بخشی از مصریان، و در رأسشان دولت کودتا، سراسیمه اخبار پیروزی کودتاگران ترکیه را در بوق‌ها دمیدند. پیروزی کودتا برای آن بخش از مردم که با حماقتشان یک چکمه‌پوش بیرحم را بر فرق سر نشانده بودند، مایه‌ی تسکین بود. تسکینی بر اینکه تنها ما نیستیم که در برابر نظامیان به زانو درآمدیم، یگانه دموکراسی خاورمیانه نیز در برابرش زانو زد. اگر سیسی با کشتن صدها نفر در میدان رابعه به قدرت رسید، باید ریشه‌ی این توانایی را در شخصیت‌پرستی آن جامعه جست. از این رو، هم عقلانیت فرزندان آوریل، و هم صداقت و بلاهت محمد مرسی پیشاپیش مغلوب پوپولیسم ناصری بود به سود ظهور یک چکمه‌پوش بی‌رحم و میان‌مایه. بخشی ازمردم در مصر با سیسی بیشتر همذات‌پنداری دارند تا با برادعی.

شکست دموکراسی در ترکیه برای سیسی ارمغان بزرگی می‌بود تا به غرب بفهماند که خاورمیانه سخت محتاج دیکتاتورهای خونریزی چون اسد و سیسی است. چه خوش گفته‌اند: «اسد تانک‌هایش را برای سرکوب مردم فرستاد، و اردوغان مردمش را برای سرکوب تانک‌ها.» اردوغان به دنیا فهماند که پیروزی بر مردم خصوصیت ذاتی کودتا نیست.

کودتا برای فراموش شدن کتاب من بود | ایواز طاها

دوستان نکته‌دان و ژرف‌اندیش ایرانی ما که در بال‌بال‌زدن پروانه‌ها نیز نشانه‌های توطئه را می‌یابند، دست بر قضا همیشه حرفشان درست از آب در‌می‌آید. مثلا چند سال پیش که کودکان درعا به هنگام بازگشت از مدرسه روی یک دیوار خرابه نوشتند: «ارحل بشار» (یعنی جناب بشار برو گم شو)، مثل روز روشن بود که مردم سوریه توطئه کرده‌اند. بنابر این طبیعی بود که ماهر اسد، برادر گم‌و‌گور شده‌ی بشار، مردم درعا را با شلیک موشک اسکاد تنبیه کند. آن موقع رسانه‌ی خودخوانده‌ی ملی خبر توطئه را داد و ما هم باور کردیم. سرانجام قضیه‌ با آوارگی یک‌چهارم مردم سوریه در دریاها تا حدودی ختم به خیر شد!

اما این بار اشتباه می‌کنند. آنها وقتی می‌گویند اردوغان علیه خود کودتا کرد، از آن جهت اشتباه می‌کنند که نمی‌دانند آن کودتا علیه یک نوشته‌ی کم حجم من بود.

قضیه این است که قرار بود کتاب کوچکی را در ساعت‌های آغازین روز شنبه ۲۶ تیر ماه در فضای مجازی منتشر کنم. موعد سررسید و من به وعده‌ی خود عمل کردم. ولی کودتاگران زبل که پیشتر خبر این وفای به عهد را دریافت کرده بودند، پیش از موعد دست به کار شدند تا کتاب من فراموش شود. ولی این اشتباه چندان هولناک نیست چون حالا من علیه کودتاگران کودتا می‌کنم و کتابم را بار دیگر منتشر می‌کنم.

اثر کم حجم زیر رئوس نخستین بخش از تئزهای آسیب شناختی درباره‌ی سیاست‌های هویتی است. اثر ویراستاری جدیدی است از مقاله‌ای به زبان ترکی آذربایجانی و نام اصلی آن عبارت است از: «کیملیک‌چی سیاست باره‌سینده پاتولوژیک تئزلر». خواندن و بررسی و نقد منصفانه‌ی آن را به همه‌ی دوستان توصیه می‌کنیم. علاوه بر کانال تلگرامی ایواز طاها میتوانید اثر را از سایت نگارنده به آدرس زیر نیز دانلود کنید:

http://www.eyvaz.org/wp-content/uploads/2016/07/Kimlikci-Siyaset-Elektron.pdf

دعوت به عملیات انتحاری بیشتر | ایواز طاها

درباره‌ی کشتار در فرودگاه آتاتورک استانبول

۱. فریبرز رئیس دانا می‌گوید: “رجب دوسه تا اردنگی دیگر لازم دارد تا خلق ترک راحت شوند.” بی هیچ تعبیر و ابهامی معنای این سخن این است: “عملیات انتحاری بیشتری لازم است تا دولت ترکیه سقوط کند.” حال آنکه می‌دانیم هدف این عملیات، کشتار بی‌هدف بی‌گناهانی بوده است که برخی از آنها حتی شهروند ترکیه نبوده‌اند، حالا آقای رئیس دانا که اغلب با رگ‌های متورم از حقوق انسان می‌گوید، آرزو دارد تا این توحش چندین بار تکرار شود.
به فرض محال اگر در میدان فردوسی و یا فرودگاه امام خمینی دو مرد مسلح پژاک مردم عادی را به گلوله می‌بستند و پنجاه نفر را می‌کشتند و پانصد نفر را زخمی می‌کردند. آیا رئیس‌دانا می‌توانست آن حادثه را نوعی پس‌گردنی به حکومت بنامد و تکرارش را طلب کند؟ البته که نه. رئیس‌دانا می‌داند که خودبرتربینی مخاطبانش قباحت اظهار نظر داعش‌وار وی را پنهان می‌کند. به عبارت دیگر، آنچه انسان‌ستیزی نهفته در کلام وی را روکش می‌کند، نژادپرستی پنهانی است که در صد سال گذشته از طریق یکسان‌سازی رضاخانی به واقعیت موجود و یا نظام ایجابی وجود تبدیل شده است.

۲. نیروهای ی..گ با سلاح‌های اهدایی رژیم اسد و روسیه کانتون براه انداختند.‌ اندکی بعد دوشادوش سربازانی که چپ‌های کلاسیک آنها را نمایندگان امپریالیسم می‌نامیدند، با داعش جنگیدند. حالا دیگر جانفشانی سوسیالیستی آنان مضحک می‌نمود، لذا شدند نمایندگان ملی‌گرایی ناب کردی. آنگاه معلوم نشد چرا یک فعال فرهنگی در تبریز که در برابر هژمونی یک قوم بر اقوام دیگر مقاومت می‌کند، پان ترکیست نامیده می‌شود، ولی جنگجویانی که بخشی از آنها به ترور کور دست می‌زنند، و بخشی دیگر دوشادوش سربازان آمریکا می‌جنگند از زبان امثال رئیس‌دانا همچنان به لقب رزمندگان سوسیالیست مفتخر می‌گردند. رزمندگانی که البته به انگیزه‌ی گسترش قلمرو، از پاک‌سازی قومی اعراب سنی رویگردان نیستند.
حالا یک استاد کارش از این تطهیرها فراتر رفته وعملیات انتحاری را به لقب پس‌گردنی مفتخر کرده است. با منطق فریبرز رئیس‌دانا سر بریده‌ی آن مددکار بی‌گناه انگلیسی هم باید نوعی پس‌گردنی به اردوگاه سرمایه‌داری تلقی شود.

۳ . چندی پیش فردی بنام کاوه قریشی نیز از عملیات انتحاری کردها در استانبول حمایت کرد. این یعنی سقوط اخلاقی انسان خاورمیانه‌ای و پایان سیاست. از قرار معلوم تفکر داعشی صرفا از آن ابوبکر بغدادی و عمر الشیشانی نیست، افرادی با ظاهر دموکرات و سوسیالیست نیز می‌توانند داعشی بیندیشند، و رویای جهنم استانبول را در سر بپرورانند. مگر داعش جز از طریق عملیات انتحاری و بریدن سرهای مردمان داعش شده است؟
شادمانی تلویحی برخی ایرانیان از کشتار فرودگاه آتاتورک چیز غریبی نیست. این انسان به دلیل نوع جهان‌بینی‌اش، شیوه‌ی مبارزاتی‌اش و نظام اعتقادی‌اش استبداد را باز تولید می‌کند و به همین دلیل از رقبای خود عقب مانده است. در نتیجه ناامید از جبران این عقب‌ماندگی درآینده‌ای نزدیک، تسلای خاطر خود را در تحقیر دیگران در اوج نکبت خویش می‌بیند. امثال رئیس‌دانا در داخل فرهنگی نفس می‌کشند که بر سنگ زیرین خودشیفتگی استوار است: هنر نزد ایرانیان است و بس. سهم مصباح از این فرهنگ، تکفیر دگراندیشان است و سهم رئیس‌دانا هم نخوت آریایی با لعابی از چپ‌‌گرایی ژاکوبنی. مضمون‌ها متفاوت است و فرم‌ها یکی است.

دووشان | تئودور دوبانویل | ایواز طاها

باخ،

بيز قلمدن، كيتابدان خبرسيز كيچيك دووشان‌لاريق،

دونيانين وار- دؤولتندن

طبيعيتن بيزه باغيشلاديغي بيرجه نعمت يالنيز بير يون‌آياق قابي‌دير.

نه داستايئوسكيني اوخوماقلا لووغالانيريق،

نه‌ ده پسيخولوگييا كوركونو گئيينیريك.

بيز كيچيك دووشان‌لاريق.

آياق‌قابيميز يون‌‌دور.

قولتوغوموزدا دفتريميز يوخ،

هئچ نه‌يي قئيد ائتميريك.

داها اوره­‌ييميز ‌جناب كانت اوچون دؤيونمور.

اونون چوروك ايدئآلي كؤنلوموزو اوخشامير.

ناغيل‌باز لافونتئن باره‌ده بيز باشقا فيكيرده‌ييك.

ديز چؤكوب اونا تاپيناريق اگر بير ده صؤحبت فلسفه بيجليييندن گئده‌رسه‌.

بيز سوكوتو اوستون سانیريق.

شوپنهايئر- بو اؤرسكوره‌ك‌لي كوبود خسته‌يه رغمن

ياشاماق، جيير دولوسو تميز هاوا اودماق

بيزجه داها شيرين­‌دير.

يان‌يؤره‌يه كؤلگه سالميش بو شام آغاج‌لاري دالداسيندا

بيز كيچيك دووشان‌لار،

قويروغوموز اوسته اوتورموشوق‌.

“نییه چیخدیق یولا بیز؟” (عالیم قاسیموو) | ایواز طاها

عالیم قاسیمووون “خاطیره‌دیر” ماهنیسی گئرچک آنلامدا گؤزل أثردیر. سؤزوم بوندا دئییل، شعرین سؤزلرینده‌دیر.  ماهنینی دینلرکن بیر میصراع منی دیکسیندیردی: «نییه چیخدیق یولا بیز». آذربایجانین ماهنی شاعیرلریندن بو حکیمانه میصراعنی گؤزله‌مزدیم. میصراع آنتیک بیر وورنوخمانی ییغجام بیچیمده اؤزونده یئرلشدیریر.  بو وورنوخما یاشامین آنلامی باره‌ده حئیرانلیغا عایددیر. آمما دیکسینتیم او آنداجا خیال قیریقلیغینا چئوریلدی. بابا وزیراوغلونون بو میصراعسی منده درین شاعیرانه دویغو اویاداردی اگر نؤوبتی میصراع دوشوک سانتیمانتاللیق باتاقلیغینا سوخولماسایدی. “دلی اولوب بو دنیز.”

«دلی اولوب بو دنیز”؛ نؤوبتی میصراع بو ایدی. بونو دینله‌دیکده دیکسینتیمین یئرسیز اولدوغونو آنلادیم. شاعیرین یول قورخوسونون سببی “دیریم”له باغلی آغیر بیر سورودان قایناقلانمیرمیش. یعنی «بیز نییه دونیایا گلدیک» کیمی نفس‌قیران سوال ایله ایلگیسی یوخ ایمیش. میصراع آذربایجان شعرینده چوروک دنیز خیالینی یئنه ده أن کؤهنه بیچیمده جانلاندیرماق ایسته‌ییرمیش.  بونونلا دا بیتمیر، سونراکی یئرسیز میصراع، شعرین ائستئتیک اؤزه‌للییینه قیرمیزی قلم چکیر: “بیر آدادیر سئوگیمیز.”

شعر فلسفه مکتبی دئییل، شعرین بیله‌رکدن فلسفه یوکونو داشیماسینا گره‌ک یوخ. دوشونجه یوکو آنجاق شاعیرین چیینینه دوشمه‌لی‌دیر. پول والئری‌ده بونو گؤروروک، اوکتاویو پازدا، حتتا احمد شاملودا دا. بیزیم بو ماهنی شاعیریمیزین  ایینه اوجویجا دوشونجه وورنوخماسی اولسایدی، نؤوبتی میصراعدا شعریت چؤکمزدی. و نهایت شعر عالیمین سسینده فیرتینایا چئوریله بیلردی.

____________________

بو بیر قارالاما [چرکنویس]دیر. اونو گئنیشلندیره‌جه‌یم.

 

 

 

قیسا سئچمه‌لر: دیل موهندیسلیی باره‌ده | ایواز طاها

سؤزسوز، هر بیر دؤولت‌ـ‌میللت دیلین پلان‌لی بیچیمده گلیشدیریلمه‌سینه دایر بللی تدبیرلر گؤرور. بونون آشیری اؤرنک‌لرینه نازیزم آلمانیاسیندان دئگول فرانساسیناجان، گاندی هیندیستانیندان سوکارنو ایندونئزیاسیناجان بؤیوک بیر أراضیده توش گلیریک. أن اوغورلو اؤرنک‌لر ایسه گؤز قاباغیندا‌دیر. آتاتورک زامانیندان ایستانبول تورکجه‌سینده، رضا شاه زامانیندان ایسه فارس دیلینده آپاریلماقدا اولان ایصلاحات‌لار هئچواخت دایاندیریلمامیشدیر. ایییرمینجی یوز ایللییین بوتون زامان کسیم‌لرینده عرب دیلینده ده بئله اولموشدور. آیری‌ـ‌آیری دیل‌لرده ده همین سیاست گئنیش اؤلچوده حیاتا کئچیریلیر و تصدیقلنمیش سیاست‌لری، چئشیدلی قوروم‌لار گئرچکلشدیریر.

گئجیکمیش اولسا دا، باغیمسیزلیق دؤنمینده آذربایجان رئسپوبلیکاسی‌نین آوانگارد بیر دیل سیاستینه احتیاجی وار. سووئت قورولوشونا اویغون گلیشدیریلمیش آذربایجان تورکجه‌سی، آرتیق یئنی دؤنمین طلباتیندان گئریده قالیب. نئجه کی، تنظیمات سونراسی تورکییه‌ده گئت‌ـ‌گئده عوثمانلی تورکجه‌سی‌نین بینؤوره‌سی اوزه‌رینده مودئرن دؤولت‌ـ‌میللت سیستئمینه کئچمک مومکونسوز سانیلدی. اونلار یانیلمیردیلار، دوشونجه ایره‌لی‌له‌ییشی بیرباشا هانسیسا دیلین نئجه گلیشمه‌سیندن آسیلی‌دیر. بس بو گلیشیم نه‌یه سؤیکنمه‌لی‌دیر؟

دیلی گلیشدیریب زنگینلشدیرمکده باش ووراجاغیمیز بیرینجی خزینه قوتادغو بیلیک، دیوان لغات التورک و دده قورقود کیمی أثرلردیر. اوسته گل شیفاهی دیلی. لاکین علمی و فلسفی دیلین احتیاج‌لاری باخیمیندان بونلارداکی سؤز داغارجیغی کیچیک‌دیر. بونا گؤره، سؤز تؤرتمک قاچیلمازدیر.  آنجاق بو یاخینلاشمادا آشیری داورانماقدان چکینمه‌لی و آرین دیل سیاستیندن گئری اوتورموش اؤلکه‌لرین تجروبه‌لرینی آراشدیرمالیییق. هابئله دیلله اوغراشماق، سیاسی رومانتیک دوشکونلویه و یا آشیری ناسیونالیزم چیرکابینا بولاشماما‌لی‌دیر. چونکی نه بوتؤو توپلوم وار (گئرچکلشمیش سوسیالیزمین دیله‌یی)، نه تمیز سوی (نازیسمین مفکوره‌سی)، نه خالیص “بیر دیل، بیر دؤولت” (آشیری ناسیونالیزمین اؤیرتیسی). آرین دیلده اولدوغو کیمی بو خالیص‌لیک‌لرین هامیسی آبسورد اولماقلا یاناشی تهلوکه‌لی‌دیر. سؤزسوز، تام آرینلیق هاچانسا سیاسی دؤزومسوزلوک، باشقالیغا نیفرت، دیکتاتورا و سوی‌قیریمی کیمی مسئله‌لره گتیریب چیخارا بیلر. عیرقیچی‌لیک سؤیلمینده دیل أن دهشت‌لی قیرغین یاراغینا چئوریله بیلر.

قایناق:
http://www.eyvaz.org/?p=1484

نئجه یازاق: بیلمک / بیله‌مم | ایواز طاها

“بیلمک” فعلی‌نین یاردیمی ایله یارانمیش “گؤره بیلمه‌رم” کیمی انکار فورما واردیر. آنجاق  همین فعلین ایستانبول  تورکجه‌سینده ییغجام انکار [نفی] فورماسی واردیر: گؤره‌مم. بیزده فعلین بئله بیچیمی یوخدور (بعضی آغیزلاردا “گؤره‌ممه‌رم” گئدیر). بونو تورک دیلی‌نین بیر قولوندان باشقا قولونا گتیرمک تاپینتی اولاجاق.

بیزده کؤمکچی فعلین بؤیوک قوللانیش تئزلییی [فرکانسی] واردیر. نتیجه اعتیباری ایله، بو گیریشیم دیلیمیزی هم گؤزه‌للشدیره‌جک، هم ده ییغجاملیق یاراداجاق.

“مدرنیرمین چاغداشلیغی” و ایواز طاهانین مقاله‌سی

یئنیجه بوراخیلمیش “مدرنیزمین چاغداشلیغی” کیتابیندا ایواز طاهانین یئنی بیر مقاله‌سی یئر آلیب. مقاله‌نین آدی بئله‌دیر: “کیملیک‌چی سیاست باره‌سینده پاتولوژیک تئزلر”. [تزهای آسیب‌شناختی درباره‌ی سیاست‌های هویتی].  

بو تئزلر سایین افشین شهبازی‌نین أمه‌یی ایله ایشیق اوزو گؤرموش “مدنیزمین چاغداشلیغی” آدلی کیتابدا گئدیب. بو یاخین‌لاردا ایسه مقاله‌نین گئنیشلندیریلمیش پی‌دی‌اف متنینی یئنی بیر رئداکته ایله بو دوشرگه‌جیکدن نشر اولوناجاق.

 مدرنیزمین چاغداشلیغی

تبریز اونیوئرسیتئتی‌نین سارای درگیسی‌نین اؤزل ساییسی،

حاضیرلایان و اؤزل سایی‌نین باش یازاری: افشین شهبازی،

صحیفه‌لر 214-264

تاریخی یانیلساما [توهم] | ایواز طاها

نئچه گون اؤنجه  ایستانبولون تاکسیم مئیدانیندا، بیر گزه‌گن موسیقی گروپو چالیب اوخویوردو: ایران ای کنام شیران. ماهنی‌لار بوش گؤسترن‌لره [دال‌های تهی] کؤکلنمیشدی. قهرمانلیق‌لار، استعدادلار، قورخمازلیق‌لار هامیسی ایران آدلی بیر اؤلکه‌نین وطنداش‌لاری آدینا چیخیلیردی. اؤزگه‌لره نه‌سه قالمیردی. بونلارین هامیسی بوش گؤسترن‌لردیر. گئری قالمیش بیر میللتین بوش یئره اؤزونو اؤیمه‌سی. دوبی آدلی بیر شهرین اقتصادیاتی ایران آدلی بیر اؤلکه‌دن بؤیوک‌دور. آمما همین اؤلکه اؤز دورومونو رئال ده‌یرلندیره بیلمه‌دیییندن، اؤزونو یئکه یالان‌لارلا آلدادیر.

چلیشکیلی [متناقض] بیر دوروم ایدی. سؤزده قهرمانلیق سیمگه‌سی [نمادی] کیمی چخیش ائدن موسیقی گروپو ، گئرچکده دیلنچیلیک ائدیردی. فخر ساتاراق  تاماشاچی‌لاردان پول دیله‌‌نیردی!

دؤرد-بئش گون یاغیش آردینجا گونشلی بیر آخشام اوستو گلدی. همین گون تاکسیم مئیدانینا آخیشان جاماعات، گؤزلرینده دالغالانان یازیلیق حیسینی بئش  لیرالیق اسکناس‌لارین اکرامی ایله سویوتدولار. اونلار نه بیلیر کی، بونلار قاراچی موسیقی گروپو دئییللر. ایدئولوژیک خولیالارا قاپیلمیش اؤندرلرین غضبینه گلمیش قاچقین‌لاردیرلار.

منیم گروپا یازیغیم گلدی. آمما نه قده‌ر کی بو اینسان‌لار، تاریخی یئنیلگی‌لرینی قبول ائتمه‌دن باشقا خالق‌ لارا یوخاریدان آشاغی باخیرلار، دوروم دییشمه‌یه‌جک.

سیاست، دیل و دئموس | ایواز طاها

أسکی یونان دوشونجه‌سینده کوتله‌نین چئشیدلی آدلاری واردیر: “اوخلوس” بیچیمسیز قارماقاریشیق کوتله‌یه دئییلیر. “دئموس” ایسه بعضی فرقلی‌لیک‌لرینه باخمایا‌راق دئموکراتیکجه ایداره اولونان بو گونکو وطنداش توپلومو ایفاده ائدیر.

ژاک رانسیئره گؤره، دانیشان حئیوانین باشلیجا اؤزللییی دیلی آنلاماقدا دئییل، بونو اوشاق‌لاردا باجاریر، دیلین اوره‌تیمینده‌دیر. دیلین نیظاملانماسی واسیطه‌سی ایله دئموس و وطنداش یارانیر، بو سیاست آنی‌دیر. بوندان اؤنجه بیچیمسیز کوتله واریدی.

رانسیئر وطنداشی، دیلی آنلاماقلا دیلی یاراتماق آراسیندا یئرلشدیریر. آدام وار دیلی آنلاییر و همین آنلاق یولویلا ایشی، توپلومسال ایلیشکی‌لری و یاشام فورماسینی قاوراییر. بو قبیل آدام‌لار اوخلوس تبعه‌لری‌دیرلر. آدام دا وار دیلی یارا‌دیر. یاراتماقدان مقصد ایسه اؤز قونوموندان [جایگاهیندان] علاوه، باشقا اینسان‌لارین دا ایستاتوسونو شهرین جاری ایئرارخیک [سلسله مراتبی] اینتیظامیندا معین‌لشدیریر. بو کیمی آدام‌لار دئموس تبعه‌لری‌دیرلر. بو مرحله‌نین اؤزنه‌سی [سوژه‌سی] وطنداش‌دیر، دانیشیق گوجونه اؤلومجول آنتاگونیزم‌لردن اوزاقلاشماغی باجاران وارلیق. فیزیکی ساواش‌لار یئرینه دوشونجه‌لری ساواشدیرماق. دانیشمایان حئیوان بونو باجارمیر. ژئلینئک‌ـه گؤره، سؤزجوک‌لر بیزیم اوچون اؤنملی‌دیر، چونکی داها دانیشمایان کیمسه آرتیق گئجیکمه‌دن قتل تؤره‌ده بیلر.

اینسان سیاسی حئیوان‌دیر. کائنات‌دا دَییشیکلیک وارسا سیاست‌ده وار. یونان‌لی‌لارین سیاسی دوشونجه‌سی‌، دَییشیک‌لییین سرّینه وارماقلا باشلاندی. هئراکلیت  “دییشیم” قاورامینی وارلیغا حاکیم یاسا کیمی تانیتدیردی: «دَییشمه‌ین نسنه یوخدور». بو یاسانین اینسان یاشامینا یانسیماسی اؤز ایضاحینی سیاستده تاپدی. سیاست ایسه یالنیز لوگوس [دیل، منطیق و دوشونجه] بئشییینده  معنا قازاندی.

بوردان آنلاماق اولار کی، ایفاده اؤزگورلویو اولمادان وطنداش [شهروند] کیمی فورمالاشماق مومکون دئییل. توتالیتار قورولوش‌لاردا ایفاده آزادلیغی‌نین کوتله‌دن أسیرگنمه‌سی، اینسان‌لاری دیلی قاداقلی حئیوانا چئویرمه ماراغیندان گلیر. بئله بیر اینسان پولیس تبعه‌سینه چئوریلیر. أیلنجه [سرگرمی] جمعیت‌لرینده‌کی سیاستسیزلشدیرمه گئدیشی‌نین آماجی دا عئینی‌دیر. نیچه‌یه گؤره، دؤولت‌ده یئر اؤزونون  أن اؤنملی حئیوانی اولماق مئیلی وار.

سیاست، دانیشان و دوشونن وارلیغین بئله بیر گئدیشه قارشی اؤزنه‌لشمه [سوژگی] دوزه‌ن‌لییی‌دیر. وطنداش حقوقو قازانماق؛ گوج قارشیسیندا یالنیز مسئولیت داشیماغی آرخادا قویاراق اوندان حاق طلب ائتمک.

________________________________________

قایناق:
کیم‌لیک‌چی سیاست باره‌سینده پاتولوژیک تئزلر
و “ نه جالاق دیل، نه ده دیل تملچی‌لییی” باشلیقلی مقاله‌لر.

نئجه یازاق: ایندیکی، ایندی کی | ایواز طاها

هر بیر سؤزون بؤلمه‌جیک‌لرینی بیتیشیک، یاخین و آیری یازماق‌لا چئشیدلی آنلام‌لاری ایفاده ائده بیله‌ریک. مثلن “کی” باغلاییجی‌سی اؤزوندن قاباقکی سؤزه بیتیشدیکده بللی بیر آنلامی ایفاده ائدیر، آیری یازیلدیقدا ایسه باشقا آنلامی. اؤرنک:

– ایندی کی، توْی قوْرتاردی، گل گئدک [حال که جشن پایان یافت، بیا برویم].
– ایندیکی توْی قورتاردی، گل گئدک [جشن فعلی تمام شد، بیا برویم].

نئجه یازاق: “کی” باره‌ده | ایواز طاها

“کی” باغلاییجیسی‌ دیلیمیزده منیمسه‌نیلسه ده اونون منفی ائتکی‌لری آز دئییل. “کی” ساده‌جه بیر باغلاییجی اولسا دا اؤزو ایله گئنیش اؤزگه گراماتیک چالار گتیریر. هارا گلدی “کی”دن یارالانماق، جومله‌لرین فورماسینی دییشیب آجیناجاقلی بیچیمه سالیر. دئمک فارسجادان گلمه “کي” سؤزونون ديليميزده ايشلنمه‌سي چوْخ‌واخت یئرسیزدیر. بئله اولماسایدی آشاغيداکي عئيبه‌جر جومله‌لرله قارشيلاشمازدیق:
ـ اوْ آدام‌لار کي، داريخيريرلار، ائل گؤلونه گئديرلر.
ـ اوْ کيتاب‌لاري کي، ساتين آلميشديلار کيتابخانايا باغيشلاديلار.
ـ آدام‌لار کي، بورا گلديلر.

بئله حال‌لاردا فعلين موصول و يا توصيف فوْرماسي‌نين يارديمي ايله “کي” سؤزوندن چکينمه‌ليييک. باشقا سؤزله، اوْنون وظيفه‌سیني فعلين موصول فوْرماسي‌نين اوزه‌رينه دوشورمک‌له ألیندن یاخا قورتاماق اولار:
ـ داريخان‌لار [داريخان آدام‌لار] ائل گؤلونه گئديرلر.
ـ ساتين آلديقلاري کيتاب‌لاري، کيتابخانايا باغيشلاديلار.
ـ بورا گلن آدام‌لار.

هردن فعلين يئرينه مصدر قوُللانماق‌لا “کي” سؤزونو سیلمک اولار. اؤرنه‌يين، «ايسته‌ييرم کي، گله‌سينيز» جومله‌سي‌نين يئرينه، «گلمه‌يينيزي ايسته‌ييرم» يازماق داها دوزگون‌دور.

یوخاریدا سؤیله‌دیکلریمه باخمایاراق، “کی‌” باغلاییجی‌سی‌نین خئیرینه دئییلمه‌میش بیر سؤز قالیر. اوندان چکينمک ديليميزين گرامکاتيک قورولوشونا اويغون اوْلسا دا، بو سؤزون ايشلنمه‌سي بعضن قاچيلمازدير. چونکی “کي” بعضن سؤزون قاوراييشيني آسانلاشديرير. حسن‌بَي ضردابي دئییر: «لازيم‌دير کي، هر کس ائله دانيشسن.، ائله يازسين کي، اوْنو موٍمکون مرتبه عاوام دا باشا دوٍشسون.» بونا گؤره، من اؤزوم ده بو أثرده آراـ سیرا آنلاییش‌لاری قولایجاسینا اوخوجویا چاتدیرماقدا “کی”دن یارارلانیرام. هابئله، جومله‌نی آنلاشیق‌لی بؤلمه‌لره خیردالاماقدا “کی” یاردیچیمیز اولا بیلر. اؤرنک اوچون کیتابلاریمین بیرینده بئله بیر سوال‌ـ جاواب وار:
ـ دیل‌له تانیش اولمادان، سس‌لری میکروفونا اوفورمک جسارتی هاردان گلیر؟ بو یانلیش گوماندان گلیر کی، آنادیلی آذربایجان تورکجه‌سی اولان کیمسه، بو دیلده آپاریجیلیق قابلییتینه مالیک اولمالی‌دیر. (بوردا “کی”دن چکینمک‌له، اوخوجولاری جومله‌نین قاوراییشیندا چیتینلیییه سالا بیلردیم.)

اوسته‌لیک فارسجادان فرقلی اولاراق “کی” بیزده آیری‌آیری  آنلام‌لاردا دا گئدیر. بونلارین بیری اونون صیفت وظیفه‌سینی داشیماسی‌دیر. “کي” اساسَن اسم‌لرين و خبرلرين يئرليک حالينا قوْشولوب نسنه‌لر [اشيا] و اوْلاي‌لارين [حاديثه‌لرين] يئريني بيلديرن صيفت¬ يارادير. سنده‌کي، بيزده‌کي، وطنده‌کي. و يا اسم‌لرين آدليق حالينا قوْشولوب، زامان بيلدير‌ن صيفت يارادير. دونن‌کي، بيلديرکي، سحرکي آخشام‌کي.

یازی‌لاریمیز و دانیشیق‌لاریمیزدا “کی”دن باجاردیقجا چکینمه‌لیییک. آنجاق دیلی بئله بیر ایمکاندان تام محروم ائتمکده حاقلی دئییلیک. بو گیریشیم ایستانبول تورکجه‌سینده ده اوغورلو آلینمادی. دیل‌ قورخونج فئنومئن‌دیر. اونونلا داورانیشدا احتیاطلی اولمالیییق.

_____________________

“ساغلام دیل” کیتابیمدان.

بو کیتابین یئنی و گئنیش رئداکته‌سی چاپا حاضیردیر.
“کی” باره‌ده داها گئنیش آنالیز اوچون باخ: “نئجه یازاق” ، “کی” باش سؤزو [مدخلی]

شعردن نثره دوغرو | ایواز طاها

شعر بیر معنالی فئنومئن دئییل. اونون ایجتیماعی یاشامدا ضدیت‌لی رولو واردیر. دئمک اولار، شعر دیلیمیزی دیری ساخلامیش ائتکن‌لردن [عامیل‌لردن] بیری‌دیر. آنجاق بو مثبت اوزون منفی آستاری دا وار.

تاریخی شراییطیمیزدن آسیلی اولاراق بیزده هله ده شعر نثره اوستون‌دور. دیلیمیزی آیاقدا ساخلامیش ائتکن‌لرین باشلیجاسی شعر اولسا دا، اونو یئرینده اوتورتماغین واختی گلیب چاتمیشدیر. چونکو، مدنیت آلانیندا شعرین تام ائگه‌منلییی سیمپتوماتیک علامت‌دیر. یعنی خسته‌لیک بلگه‌سی‌دیر. أدبيات، شعرله نثردن اولوشور. آنجاق توپلومدا تکجه شعر يازيليرسا، دئمک، توپلوم گئري قاليب. تي. اس. ائليوت ايييرمينجي يوزايللييين باشلانغيجيندا دئميشدير: «بديعي فيکير شعري آرخادا قويماسا، هئچ بير درينلييه، بوتؤولويه، چيچکلنمه‌يه گليب چيخا بيلمز.»

جميل مئريچ بو حاقدا داها سرت دانيشير: هر بير اؤلکه‌ده نه قده‌ر شاعير چوخسا، او اؤلکه دوشونجه باخيميندان گئري‌دير. اينسان‌لار و ميللت‌لر ياشلانديقجا نثره کئچر.

بونلاری گؤز اؤنونه بو سونوجا وارمیشام: قاپالی توپلوم استعاری (یعنی شعر دیلی ایله) دانیشیر، آچیق توپلوم ایسه مجازی. بیز استعاری دانیشیقدان مجازی دانیشیغا کئچمه‌لیییک.

بیز شعردن نثره کئچمه‌لیییک. بو سؤز شعری آرخادا قویماق آنلامینی داشیمیر. بو سؤزده شعرله یاناشی نثره قورشانماغین اؤنمی وورغولانیر.

نثرین سیمگه‌سی [سمبل] رومان‌دیر. رومان آچيق توپلومون ژانري‌ديرسا، شعر قاپالي توپلومون ژانري‌دير. بونو ميخاييل باختيندن ايلهام آلاراق سؤيله‌ييرم. شعرين ماهيتينده يالنيز ياشيل روحلو ديريم چاغلامير، قارا گئييملي اؤلوم ده گیزله‌نیرــ فاشيزم. رومانين بئشييي اوسسال [عقلاني] چئوره‌ديرسه، دئموکراتييانين اؤزو و يا سؤزو يارانمادان رومان يارانا بيلمزدي. رومان مرکزچیل و بوتؤچو گوجون بؤلونمه‌سینه مؤحتاج‌دیر. بیر نؤوع سوسیال دموکراسی‌یه. غریبه دئییل کی، روسیا اوکتیابر دئوریمیندن اؤنجه‌کی قافقاز آیدین‌لاری‌نین بؤیوک چوخلوغو سوسیال دموکرات‌دیرلار، نثر ایسه آیاق توتوب یئریییر.

سوسیالیزم ثروته بارماق قویوردو، دموکراسی ایسه قدرته. سوسياليزم ثروت اوجاق‌لاريني داغيتماق ايسته‌ييردي، دئموکراتييا ايسه گوجون قوتسال گؤوده‌سینی پارچالاماغا جان آتیردی. سیاسی گوج توپلوم آلانیندا بؤلوندوکجه، رومانداکي “من” پارچالانمايا بيلمزدي. آنجاق شعرده‌کي “اؤزنه” [فاعل شناسا] بؤلونمز ايدي. سياستده‌کي ديکتاتورا چؤکموشدو، کايناتين اورتاسيندا يئرلشميش پاپاچيليق کورسوسو ایسه دئوريلمیشدی. همین چؤکوش و دئوریلیشدن دولایی شعرده‌کي”من”ين اوستون سسي، رومانین مین‌بیر دهلیزینده ایتیب باتمالی ایدی.
~~~~~~~~~~~~~~~
قایاناق:
“شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی

و “کیملیک‌چی سیاست باره‌سینده پاتولوژیک تئزلر” باشلیقلی مقاله‌نین ۱۲-جی تئزیندن سطیرلر. (مقاله بو یاخین‌لاردا ایشیق اوزو گؤره‌جک.)

نئجه یازاق: قزئت، درگی، ژورنال | ایواز طاها

یازی‌لاریمیزدا بعضن “قزئت” و “درگی” ایصطیلاح‌لارینی یانلیش اولا‌راق بیربیری‌نین یئرینه ایشله‌دیریک.

درگی سؤزو اینگیلیسجه “ژورنال” عربجه “مجلّه” سؤزونون قارشیلیغی‌دیر. آنادولو تورکجه‌سینده ایشلک اولان بو سؤز ایضاحلی لوٍغتده گئتمه‌میشدیر. توٍرکجه سؤزلویه گؤره «سیاست، أدبیات، تئکنیک، ایقتیصاد و باشقا قونولاری اینجه‌له‌ین و بلیرلی آرا‌لیق‌لارلا چیخان سوٍره‌ک‌لی یایین و توپلو» درگی آدلانیر. قزئتین ده آنلامی بونا یاخین‌دیر. قزئت اصلینده “رسمی گونده‌لیک”ـه دئییلیرمیش آمما گئت‌گئده اونون آنلامی گنیشله‌نیب. ایضاحلی لوٍغتده دئییلیر: هر گون، بعضن واخت‌آشیری نشر ائدیلن و ایجتیمایی‌ـ سیاسی حیاتین جاری مسئله‌لریندن سؤز آچان، هابئله تنقیدی و کوٍتلوی علمی مقاله‌لر درج ائدن بؤیوک صحیفه‌لر شکلینده دؤوری مطبوعات اورگانی.

اینگیلیزجه gazetta سؤزو «سیاست، ایقتیصاد، مدنیت و آیری قونولاردا خبر و بیلگی وئرمک اوٍچون یوْروم‌لو و یوْروم‌سوز، هر گوٍن و یا بللی زامان آرا‌لیق‌لاری ایله چیخان یایین» اورگان‌لارینا دئییلیر. چئشیدلی اؤلکه‌لرده قزئت‌لرین هرگوٍن مونتظم چیخا بیلمه‌دییینه گؤره “گونده‌لیک” و “هفته‌لیک” کیمی صیفت‌لردن یارارلانماق مجبوریتینده‌ییک: گوٍنده‌لیک قزئت، هفته‌لیک قزئت، دیوار قزئتی [روزنامه‌ی دیواری].

بس قزئت‌له درگی‌نین فرقی نده‌دیر؟ درگی کیتابچا شکلینده نشر اوْلونور، آمما قزئت عوٍمومیتله درگی‌دن بؤیوک فورماتدا و تیکی‌لی‌سیز بوراخیلیر. زامان باخیمیندان دا قزئت درگیدن داها قیسا موٍددتده ایشیق اوٍزو گؤرور. اولدوقجا گوٍنده‌لیک قزئت وار، آمما گوٍنده‌لیک درگی نادیر حال‌لاردا چیخا بیلر. ئمک اولار “یارپاق” بیر قزئت‌دیر، “وارلیق” ایسه بیر درگی.

جلیل محمدقولوزاده ده “ژورنال” و “قزئت” سؤزلرینی آیری‌آیری آنلام‌لاردا ایشله‌دیر: بو آخیر واخت‌لاردا موسلمان قزئت‌لری و موسلمان ژورنال‌لاری عؤورت‌لریمیزه دایر بیر پارا مقاله‌لر یازیب‌لار.

ژورنال سؤزونه گلدیکده، رسمی دیلده اونون باشقا بیر آنلامی دا وار: اولای‌لاری و سایره‌نی موٍنتظم صورتده قئید ائتمک اوٍچون دفتر. معلم ژورنالینی [نؤمره دفترینی] گؤتوروب گئتدی، بیز ده کیتاب‌لاریمیزی صینیفده بوراخیب کوچه‌یه چیخدیق. (ت.ش. سیمورغ)

باشقا بیر یانلیشلیق قزئت سؤزجویونون یازیلیشی ایله باغلی‌دیر. اونو چئشیدلی واریانت‌لاردا یازان‌لار واردیر. آنجاق قزئت آذربایجان تورکجه‌سینده‌ “qəzet”، آنادولو تورکجه‌سینده gazete یازیلیر.

Kahvelerde ikinci bir oyalanma yolu,  gazetelerdi. (N. Cumali)

 

صدای سرسام‌آورِ دیگری | ایواز طاها

در جوامع‌ استبداد زده‌، نوعي‌ سكوت‌ و آرامش‌ ظاهري‌ بر قرار است‌ كه‌ خرسندي‌ بخشِ ناچيزي‌ از جامعه‌ را موجب‌ مي‌شود. اين‌ رضايتمندان‌ عموما” گروه‌هايي‌ كوچكي‌ هستند كه‌ به‌ دليل‌ انسداد سياسي‌ و نبود رقابت‌ آزاد، صاحب‌ قدرت‌ حداكثري‌ شده‌اند. اين‌ رضايت‌ اغلب‌ تحت‌ تاثير نظرگاه‌ ايدئولوژيك‌، شخص‌ را در موضع‌ حقانيت‌ قرار ميدهد و همين‌ احساسِ حقانيت‌ رفته‌ رفته‌ پيروان‌ خود را بر مي‌انگيزاند كه‌ عقايدشان‌ را همچون‌ فضايل‌ اخلاقي‌ همگاني‌سازند. يعني‌ تصور خاصي‌ از زندگي‌ سعادت‌آميز را در عرَصات‌ عمومي‌ و خصوصي‌ آدميان‌ آمرانه‌ تجويز كنند. گريزي‌ از اين‌ تجويزِ آمرانه‌ نيست‌ زيرا آنان‌ از سویی از این تجویز منتفع می‌شوند، و از سوی دیگر اخلاقاً وظيفة‌‌ی خود مي‌دانند كه‌ همگان‌ را در خوشبختي‌ خود انباز كنند. از اين‌ رو، با اختراع‌ سلسله‌اي‌ از كمال‌مطلوب‌ها مي‌كوشند انسان‌ را كشان‌ كشان‌ به‌ راه‌ سعادت‌ آورند. آنان‌ كمال‌مطلوب‌هاي‌ خودساخته‌ را چندان‌ تكرار مي‌كنند كه‌ خويشتن‌ نيز به‌ اصالت‌ و حقانيت‌ كامل‌ آنها ايمان‌ مي‌آورند. در نتيجه‌ چيزي‌ كه‌ در آغاز مشكوك‌ و ساختگي‌ مي‌نمود سرانجام‌ يقيني‌ و واقعي‌ جلوه‌ مي‌كند. اين‌ وارونه‌نگري‌ اگر خاصيت‌ ايدئولوژيك‌ بيابد، در نهايت‌ بدان‌ مي‌انجامد كه‌ واقعيت‌ها امري‌ ذهني‌ جلوه‌ كنند و آرمان‌ها امري‌ واقعي‌. ولي‌ چون‌ «الآمال‌ خوّان‌» آرزوها خيانت‌ كننده‌اند، جهان‌ بيروني‌ و جريان‌هاي‌ اجتماعي‌ در ظرف‌ تنگ‌ آرمان‌ها نمي‌گنجند، و او گمان‌ مي‌كند كه‌ توطئه‌اي‌ در كار مقابله‌ با تحققِ آرزوهاي‌ او دربارة‌ انسان‌ است‌.

تحميل‌ خوشبختي‌ بدين‌ سان‌ البته‌ بدون‌ تلاطم‌ انجام‌ نمي‌گيرد. زيرا مردمان‌ در برابر اينكه‌ شيوه‌ خاصي‌ از زندگي‌ و تلقي‌ ويژه‌اي‌ از سعادت‌ بر آنان‌ تحميل‌ شود، مقاومت‌ مي‌كنند. اين‌ واكنش‌ زماني‌ به‌ اوج‌ مي‌رسد كه‌ آن‌ «خوب‌‌زيستيِ تحميلي‌»، مشكوك‌ و ناموجه‌ جلوه‌ كند. از اين‌ رو آرامش‌ پيش‌گفته‌ زماني‌ امكان‌ تداوم‌ مي‌يابد كه‌ يك‌ ديدگاه‌ به‌ روش‌هاي‌ قهرآميز بر ديگر ديدگاه‌ها غلبه‌ يابد. اما پيچيدگي‌ سازوكارِ حياتِ جمعيِ امروز، آرامش‌ و سادگي‌ دوران‌ ماقبل‌ نوگرايي‌ را برنمي‌تابد. تحت‌ تأثير اين‌ پيچيدگي‌، انسان‌ معاصر خواهان‌ جامعة‌‌ی چندصدايي‌ است‌. آزادي‌ انتخاب‌ به‌ گونه‌گوني‌ مي‌انجامد وارتباطات‌ اين‌ تنوع‌ را چندان‌ تشديد مي‌كند كه‌ انسان‌ تك‌ساحتي‌ ديروز به‌ يكباره‌ با انبوهي‌ از صداها و زندگي‌ها روبرو مي‌شود؛ كثرتي‌ كه‌ گهگاه‌ براي‌ محتکران آرامش‌ در انبان نهاد قدرت، سرسام‌آور مي‌نمايد.

(چند سطری از یک مقاله‌ی ایواز طاها، منتشر شده در سال ۲۰۰۰)

“کیملیکچی سیاست…” کیتابی حاققیندا | یونس شامیلی

کیملیکچی سیاست باره‌سینده پاتولوژیک تئزلر” کیتابی سانال اورتامدا ایشیق اوزو گؤرمه‌دن اؤنجه اونون بیر نوسخه‌سی سایین یونس شاملی‌یه گونده‌ریلمشیدی. سایین بی کیتابدا گئدن بعضی تئرمین‌لر، ابهام‌لار و یانلیشلیق‌لار باره‌ده اؤز مولاحیظه‌لرینی قلمه آلمیشدیر. (باشلیق بیزدن‌دیر.)

 

توپلومون کؤک و وارلیغیندان قایناقلانان عوصیان، چئشیتلی رنگ لرده فورمالاشیر، و البته بو عصیان فرقلی توپلومسال آلان لاردا چئشیتلی رنگ لر، فرقلی دوشونجه لر و حتی فرقلی آنلایش لارلا اؤزون نومایش ائتدیریر. کیم، نه دن، هاردا، و نه اوچون، عصیان ائتمیشدیر، سورونو، هر زامان بیر دوشونجه نین آنلاماسیندا اؤنملی رول اویناییر. انیسانین دونیا گؤروشو، همن اینسانین صینیف باغلیلیغی و گینه ده آدین چکدیمیز اینسانین تاریخ و یاشام طرزیندن قازاندیغی مدنیت و داورانیش شیوه لری، هر دوشونجه نین آرخاسیندا گیزله نن فمنومئن لر و حتی دوغومودان اؤنجه بئله فورمالاشمیش دوشونجه و دوارانیش شیوه لرنین ائله مئنت لرین گؤرمک، آز- چوخ، مومکون دور. “کیملیک چی سیاست باره ده پاتولوژیک تئزلر” عنوانی ایله قلمه آلینان و یازیچی اؤزو اونو “قارالاما” آدلاندیران ایستاتیک دوشونجه لر ایله دینامیک دوشونجه لرین قارشی دورمالارینی، فرقلی آلان لاردا، گؤسته رمه یه چالیشیر و او دوشونجه لری فلسفه باغلار ایله برابر قلمه چکمیشدیر. قلمه آلینان قونولار، قوشقوسوز، خالقیمیزین بوگونکو حرکاتیندان ان اؤنملی لری سایلیر. بو قلم بیزیم توپلوما نعمت حئساب ائدیلمه لیدیر. بو یازیدا دوزگون تثبیت لر، آراشدیریجی شیوه و زنگین دیل و بو دیلین سؤز خزینه و… تقدیره شایان دیر. یازیلان تئزلرده جیددی قارشیلقلا اوزله شمه دیم. آمما بعضی گؤزومه چارپان آیرینتی لار حاقیندا بیر نئچه جمله یازماق ایسته دیم. بیرینجی تئز: یازیلیر کی “پوْلیس، ایندیکی دورومون گوٍدوٍکچوٍسودور؛ دوٍزگون سیاست ایسه ایندیکی دورومو سوْرغویا چکمک”، و سونرا بئله دوام ائدیلیر کی “پلیس…هرنه یی قانون چرچیوه سینه سیخناشدیریر، آیریٌق لارا یاغی گؤزو ایله باخیر؛ باشقالیق لاری دیٌشلاییر. بیر آنلامدا ایستبلیشمئنتی خائوسا تام حاکیم قیلماق. بوٍتوٍن بونلارا قارشی چیخماق ایسه دوٍزگوٍن سیاستین ایشی دیر. قورتولوشچو سیاست بو نؤقطه ده گئرچکلشیر”. بو تئز ده اوخوجویا ایکی سوآل یارالدیر. بیری بو کی؛ بو تئز ده سیاست و دئولت چیلیک ده “ایستبلیشمئنت” ایله “خاوس،و” بیر- بیرینین قارشیسیندا قویور. یازی بو ایکی قاورامی “پراکتیک ده” قارشی – قارشی یا قویور، فیکیر یا دوشونجه ساحه سینده یوخ. بیر باشقا معنادا، “پولیس” بیر توتالیتر و پولیتیکا بیر خاوسآ دایانان سیاست دن دانیشیر. حال بوکی “توتالیتر” سیاست (پولیس)، گرچکلیک ده بیر آنتی دئمکراتیک و سیستماتیک دوارانیش طرزی دیر، آمما “پولیتیکا” نی گرچکلشدیرن “خاوس” یوخ “دئمکراتیک” سیاست دیر. “خاوس” دوشونجه ساحه سینده هم لازیم و هم دوزگون دور، آمما اینتظام قورولوشوندان یعنی “پولیتیکا”دا بیر آلترناتیو کیمی ایمکانسیزدیر. بیر باشقا دئیشله بو قاوراملار (پولیس و پولیتیکا) یالنیز دوشونجه ساحه سینده موباحیثه یه قویولوردولار و یا سیاست گرچکلشدیرمه سینده. یازی پراکتیکادا بو ساحه له ره یاخین لاشیر، آمما بعضا آلان دئیشیر و نمونه اولاراق “خاوس” یالنیشجا توتالیتر بیر سیاسیته آلترناتیو گوزو ایله باخیر. ایکینجی سی بو کی؛ بورادا یاپیجیلیق دان، یعنی پولیتیکانین یالنیز پولیسه قارشلیغی یوخ، بلکه یاپیجی و اولوملو بیر گلیشمه ده بولونماسینا یول آچان قاورام دان یازیدا گؤزه چارپمیر. منجه بو ایکی قاورام یوخ، بلکه اوچ قاورام ایشله دیلسه ایدی بلکه داها یاپیجی معنادا ایقون چیخیردی. “پولیس”، “خاوس”، “دئمکراتیسم” قاوراملاری ترتیب له توتالیترسیاسیتی، دوشونجه ساحه سینده خاوس و و آلترناتیو اولاراق “دمکراتیسمی” بیر اولوملو آلترناتیو کیمی هر حالدا بورادا بلکه بیر آز داها چوخ آیدینلیق گتیرمک لازیمدیر. ایکینجی تئز: بو رادا سونوج اعتباری ایله چوخ اؤنملی، گه نه ل و دئمکراتیک قوراللارا یاخینلاشیلیب و ایضاح اولونوب. او جمله ده ن: “کیملیک چی سیاست پلولاریزم، تیکل چی لیک (جزء گرایی) و چئشیدلی لیک کیمی قاوارم لاری ساوونمالی، اؤز ایچینده فیکیرآیریلیقلاینی قبول ائتمه لی دیر.”. اوچونجو تئز بوتؤولوک زوراکیلیق قایناغی عنوانی ایله، بوتؤوچولویو اه لشدیرمه چالیشمیسینیز. بو اه له شدیری دوشونجه ده رین لیین چوخالدیر و یازیلیر کی “بیز بوتؤو دئییلیک، دوشمن بوتؤو دئییل، توپلوم بوتؤو دئییل. بوتؤولوک قاورامی توپلوم، اینسان، طبیعت و تاریخ باره سینده اؤن مودئرن بیر آنلاییش دیر” و متنین دوامیندا بئله اوخویوروق: “چکیشمه لردن تام آرینمیش توپلوم یوخ دور. بئله جه ضدیت سیزلیک حئیوان لار جمعیتینده بئله یوخ دور. بشر اؤز گؤزقاماشدیریجی اینکیشافینی آنتگونیزم لره بورجلودور. دئمک، توپلومون یاشاماق شرطی آنتاگونیزم دیر” دوام ائدیر. دیالکتیک ایلکه لره اساسیندا دینامیک قورولوشدان سؤز گئدیر و البته کی بونو رئآل مئیداندا گئنیش واسیطه ده آراشدیریب یازماق لازیمدیر. تضاد یا تناقض، هانکی سی؟ بورادا “آنتاگونیزیم” قاورامی نین ایشله دیلمه سی منیم ذهنیتیم ده بیرآز قاورام بؤحرانینا یول آچدی. بیزیم گنج چاغلاریمیزدا فلسفه ده دیالکتیک قوراللاری چوخ موباحیثه اولوردو. اورادا ایکی قاورام، خصوصن سیاسی آلاندا و بیر سیرا دا صینیف موجادیله سینده ده ایشله نن قاورام وار؛ او قاوراملارین بیری”تضاد” و اوبیریسی ایله “تناقض” ایدی. دوشونجه آلانین دا تضاد “تقابل” معناسیندا ایشله نیردی و تناقض ایسه وارلیق ایله یوخلوغون قارشیلیغی حئساب اولوب و سیاسی ساحه ده “آنتاگونیسم” قاورامی ایشله نیردی. تضاد، بیر یئرده ایکی وارلیغین باریشدا اولماماسی و یا همان ایکی و یا نئچه وارلیغین بیریئرده توپلانانماسی “تضاد” آدلاندیریلیر. توپلومون تامام قارشیلیق لار همان تضاد و یا تقابل چرچوواسیندا آراشدیلیب و آنلاشیلیر، آمما تناقض ایسه تامامن تضاد ایله فرقلی دیر. تناقض نفی ایله اثبات ین، وارلیق ایله یوخلوغون و یا یاشام ایله اؤلومون قارشلیغی حئساب اولونور. تناقضی سیاسی و یا طبقاتی آلانا گتیردیکه “تقابل” تضاد سؤزونون یئرین آلیر و “آنتاگونیسم” باریشیلماز، بیر یئره توپلانماز حالاری ایضاح ائدیر. بو معنادا توپلوم دان انسانلارین، قوروملارین هر بیرینین فیکیرینده بیر دوشونجه یاتیر، آمما بونا باخمییاراق هر ایکی و یا نئچه وارلیق معین کورالار چرچواسیندا بیر- بیری ایله یان- یانا دورورلار و حیات دوام ائدیر. آمما آنتاگونیسم وار یوخ دآوآسیندان مئیدانا گلن بیر قاورام دیر. بیزیم زامانیمیزدا “امپریالیست لره اؤلوم اولسون” و یا “اؤلوم اولسون دیکتاتورا” دئدیینده بیر آنتاگونیستی داورانیشدان سؤز گئدیردی. بو معنادا “امپریالیست” گوج کیمی، خالق گوجو ایله بیر آرادا یاشاما ایمکانسیز سایلیردی و… (البته بو او زامانین و او زامانا باغلی تئزلرایدیلر..) بونا گؤره منجه توپلومن ایچه ری سورون لاریندا آنتاگونیزم دئیر، بلکه تضاد یا تقابل قاوراملاری داها ایقون گلیرلر. دؤردونجو تئز: بو بؤلوم ده فیکیرله ره قارشی آنلایش گؤسته رمک ایضاح اولونور. چئشیت لیلیک لری گؤرمک، فیکیر ساحه سینده دوشونجه لری آغ- قارا گؤرمه مک و توپلومسال حرکت لرده او چئشیت لیلیگه دیققت یئتریمه مرکزینه آلمانی سرگیله ییر و اوچ دوشونجه آلانینا (سولچولوق، میللت چیلیک و دینچیلیک) فرقلیک لری گؤسته ریر. آمما بو بؤلوم ده گؤسته ریلمیر کی بو چئشیت لیلیگی نئجه و هانکی بیر آلان دا گرچک لشه بیلیر. عجبا سولچو، میللت چی و دین چی آخین لار دینی و یا ایدئولوژیک دوشونجه لری اساسیندا قورلان انتظام لاردا بو چئشیت لیلیگه آنلایش گؤسته ریله بیلر می؟ بو سورون یالنیز توپلومون ذهنییتینه یوخ، حاکیمتین ذهنیتنه باغلی بیر سورون دور. باشقا دئیش له سکولار بیر آلت یاپی اولمادان، آدی چکیلن چئشیت لیلیگی قوروماق ممکون دور می؟ فرقلی دوشونجه لرین بیر توپلوم دا یان- یانا یاشاماسی هانکی بر شرایط ده مومکون اولماسینا توخونماق، بو آلان دا لازیم نظره گلیر. بیر باشقا طرفدن ده، معین سیاسی جغرافیانین، مشخص تاریخی ایله هانکی فیکیر آخین لاری نه سونوجو وارمالارین دیققت مرکزینه آلماق لازیمدیر و او آخین لارین تاریخی تجربه لرین نظره آلارکن گله جک گؤرونوم آچیسینی گؤزدن قاچیرماق اولماز. ایملا باخیمدان دا بعضی سؤزجوکرین یازیلیشی گؤزه چارپیردی. منی گئجیشمه ییم اوچون باغیشلایین. یازیچیمیزین یولو آچیق و قلمی ائتگیلی اولسون یونس شاملی 

03/28/2016 

آذربایجان مودئرن شعری | م. کریمی

کئچن اون ایللرده ایلک دؤنه دیلیمیز مودئرنلشمیشدیر و ایلک دفعه “ائیواز طاها” و یولداشلاری طرفیندن “یول”درگیسینده دیرچه له رک شئعریمیزده یاییلدی. ایران فارس شئعرینده ده بئله اولموشدور؛ ایلک دفعه نثر یارانیب و هدایت، “بوف کور”دا ایشله دیر. “گلشیری” “شازده احتجاب” دا و سونرا “شاملو” و “رویائی” نین شئعرلرینده اؤزونو تاپیر.

 

چاغداش شئعریمیز تکجه مودئرن اولماقلا تانینا بیلر. دونیادا مودئرن شئعر، رومانتیزم آخیمیندان سونرا باشلامیش، بیچیم(فورم)، استیل(اوسلوب) و ایچه ریک(مضمون) باخیمیندا ده گیشیک لرله اورتایا گلمیشدیر.

   اوروپادا مودئرنیزمی ایزله مک بئله دیر کی رومانتیکلردن سونرا سمبولیتسلر – “بودلر”، “رمبو”، وئرلین، مالارمه، سونرا سوررئالیستلر “آپولینر”، “والری”، “ژاکوب” گلیب و بوگون یوزلرجه مودئرن شاعیرلر اورتادادیرلار.

   تورکیه شئعرینده، مودئرن شئعر “تنظیمات” دئوریندن باشلایاراق “ابراهیم شناسی” دان “احمد هاشیم”ا قده ر، “احمد هاشیم”دان ، “یحیی کمال”دان “ناظیم حکمت”ه اوزانیب گلن شئعر، اونون آردیجیل یولداشلاری “اورهان ولی”، “ملیح جودت” و “اوختای رفعت”ه چاتیر. قوزئی آذربایجاندا “آخوندزاده” ایله باشلامیش اولسا دا، “رسول رضا” مودئرن شئعری گتیردی؛ اونون آردیجا “رامیز روشن”، “واقیف جبرئیل زاده” و باشقالاری گلدی. آنجاف گونئی آذربایجاندا ” تقی رفعت”، “سعید سلماسی” و “جعفر خامنه ای” مودئرن و اؤزگؤر شئعری باشلامیش، آردیجا “حبیب ساهیر” اونو جانلاندیرمیش، “سهند” اونو اوسطوره لرله باشلامیش و “اوختای” اونو مودئرن دونیاسینا گتیریب چاتدیرمیشدیر. بوگون ده “ناصر مرقاتی”، آیتان”، “سحر”، “کیان صفری”، “هادی قاراچای” و باشقالاری ایره لی آپاریرلار.

   آنجاق کئچن اون ایللرده ایلک دؤنه دیلیمیز مودئرنلشمیشدیر و ایلک دفعه “ائیواز طاها” و یولداشلاری طرفیندن “یول”درگیسینده دیرچه له رک شئعریمیزده یاییلدی. ایران فارس شئعرینده ده بئله اولموشدور؛ ایلک دفعه نثر یارانیب و هدایت، “بوف کور”دا ایشله دیر. “گلشیری” “شازده احتجاب” دا و سونرا “شاملو” و “رویائی” نین شئعرلرینده اؤزونو تاپیر.

   آنجاق اطرافیمیزدا اولان مودئرن حرکاتینا بالاجا باخیشدان سونرا، بونو بیلمه لی ییک کی مودئرن شئعری الده ائتمک اوچون دیلیمیزین فلسفی ساحه سینده گوجلنمه سی اساس یئر توتور. گله جه یه آددیم گؤتورمک تکجه مودئرن بیر دیل و گلیشمیش دیل ایله اولا بیلر و دیلیمیز علمی – فلسفی یؤنلرده دیرچلمکله مودئرنلشمه یولونو تاپاجاقدیر. بونو اینانمالی ییق مودئرنلیک هر شئیدن اؤنجه فلسفی دوشونجه سیستمی دیر. دیل ده گلیشمه یینجه انسانلارین دوشونجه و دونیا گؤروشلری گلیشمز. انسانی دوشوندوره ن اونون دیلی دیر. دیلین اهمیتی ده ائله بورادادیر. هر دیل گوجلو و گئنیش امکانلاری واردیرسا، دوشونمک او دیلده آسانراقدیر. ایندی مودئرن شئعره گلدیکده مودئرن بیر ادبیات یاراتماق اوچون مودئرن بیر دیلیمیزین اولماسی گره کیر.

چوخلاری شئعری مختلیف یؤنلردن تعریفله میشلر. بونلارین بیر نئچه سی بئله دیر :

1)    ولتر : شئعر روحون موسیقی سی دیر.

2)    ویکتور هوگو : شئعر اوره ک ماهنیسی دیر.

3)    بودلر : شئعر چاغریشیمجی بیر اووسونجودور.

4)    رمبو : شاعیرلر اووسونچودورلار.

5)    دانته : شئعر دیلین ظفری دیر.

6)    دنیس روش : شئعر دیلین حافیظه سی دیر.

و . . .

آنجاق مودئرن شئعریمیزی کلاسیک شئعریمیزله اوز – اوزه قویوب توتوشدورما و بوندان یارارلانماق ایلکین ایشیمیز اولا بیلر:

بیر – بیزیم کلاسیک شئعریمیز عرب و فارس شئعریندن ائتکی له نه رک، ائشیت سل، سس سل و آغیزسل بیر شئعر اولموشدور. مودئرن شئعریمیز بونا قارشی یازیسال و گؤز شئعری اولمالی دیر.

ایکی – کلاسیک شئعریمیز بوتونلوکله عرب و فارس اوسلوبلارینا اویموش و اونون بیچیم لری و استیل لری اوستون توتولموش و هئی تکرارلانمیشدیر. مودئرن شئعریمیز بو بویون بویوندوروغونو آچیب – آتمالی دیر.

اوچ – کلاسیک شئعریمیز بوتونلوکله عرب و قارس شئعری نین موتیولرینی قوللانمیش و اونلاری تکرارلامیشدیر. بیچیم و فورماسی دا عئینی اولموشدور.

دؤرد – شئعریمیزین بوتون سیمگه و اوسطوره لری تامامیله دینسل و شیعی اولموش و دین تبلیغی اساس موضوع اولموشدور. دوغرودور رئالیزم باشلاندیقدا، دیندن آرا آچاراق، یاشاییشا و طبیعته اوز چئویرمیشدیر. آنجاق مودئرنلشمه اوچون اینسانا و باشقا دونیالارا اوز چئویرمه لیدیر.

بئش – کلاسیک شئعر دونیاسی قاپالی و زامان ایچینده باغلی قالمیشدیر. گله جه یین یئری بوش قالاراق، دوننده و بوگونده جان وئریردی. مودئرن شئعرده گله جک دیر کی اؤنملی و گؤز اؤنونده اولمالیدیر.

آلتی – کلاسیک شئعر تکجه نظم و قافیه لر ایله بیر سیرا قورو فورمالارا باغلی اولاراق، مودئرن شئعرده دوشونجه و دویغو ، توپلومساللیق اؤن پلانا کئچیر.

یئددی – کلاسیک شئعرده انسانین دونیا و اؤزه للیکله سئوگی دونیاسی اینسانلا – تانری آراسیندا اولان سئوگی ایله ایتیب – باتیردی. مودئرن شئعرده انسانلار آراسیندا اولان سئوگیلر جانلانمالیدیر.

سگگیز – دین قوراللاری نین بویوندوروغو کلاسیک شئعریمیزی قول ائتمیشدیر. بو دوروم شئعرین اساس ضعفی گؤرونوردو.

دوققوز – مودئرن شئعر، کلاسیک شئعرین عکسینه شئعری گؤیلردن یئره ائندیرمه لی و اینسانلار آراسیندا ایشلنمه یه و اینسان دویغولاری و دوشونجه لرینی بؤلوشدورمه یه مئیدان آچیر.

اون – سؤزجوکلر قاپالی اولاراق، آنتیک سؤزجوکلر مقدس ساییلیردی. مودئرن شئعر اوچون شاعیرلر یئنی سؤزجوکلر یاراتمالی دیلار. مودئرنیزمده یئنی لیک، سؤزجوکلرده اساس یئر توتور و دیلین گلیشمه سی – یئنی لشمه سی اوستون یئر آلیر.

اون بیر – کلاسیک شئعر موغامدان آرا آچاراق، موسیقی نی دا آزاد بوراخیر. موسیقی نی اؤزونه اسیر ائتمیر. شئعر مودئرلشدیکجه، موسیقی ده مودئرنلشمه لی دیر. بونلار بیرگه گئتمه لیدیرلر.

یوخاریدا دئدیکلریمیزی گؤز اؤنونه آلاراق، چاغداش شئعرمیزه ساری گئتمه لی ییک. گله جک تکجه بئله لیکله بیزیم اولمالی دیر. نثرده و شئعرده تکجه یولوموز بودور.

 

قایناق:   qizilqelem.ir

سیزلر اوچون بایرام دیلک‌لریم | ایواز طاها

سیزلر اوچون دیلک‌لریم وار،
آیدان آری، سودان دورو:

گله‌جک یولونوز هامار،
اوره‌یینیز ایشیقلی،
وجودونوز ساغلام،
یاشامینیز آنلاملی،
گون‌لرینیز شن،
کؤنول‌لرینیز گول تکین‌اولسون.

وارلیغیمیز  قیزمار سئوگی‌لره،
یاشیللیغا،
اوسساللیغا، اینسانلیغا تام بویانسین.
یالان، جفنگ، سؤیلنتی بایرام تونقالیندا آلوولانسین.
دوشونجه‌میز لیللنمه‌سین،
دیلیمیز اوخول‌لاردا دیل آچیب، دیللنسین،
اؤزگورلوک قاناد آچسین،
برابرلیک ایشیق ساچسین.

گون گلسین،
تیکاندان چیچه‌یه،
گئریلیمدن اینکیشافا،
اوخلوسدان اولوسا،
میتوسدان لوگوسا
ظولمدن باریشا
یاریشا یاریشا کئچه‌‌ک

بیر دیله‌ییم ده دیلک‌لر باره‌سینده‌دیر،
سئویملی شاعیر دیلیندن:
“توکنمز رؤیالار دیله‌ییرم سیزه
و بیر نئچه‌سی چین اولاجاق چیلغین آرزی‌لار.
سیزه سئومک ایسته‌دییینیزی سئومه‌یی دیله‌ییرم
اونوتومالی اولدقلارینیزی اونوتماغی
سیزه چیلغینلیق، دینجلیک، باریش دیله‌یییرم.
سیزه قوش‌لا‌رین ماهنیسیلا
اوشاق‌لارین گولوش‌لریله اویانماغی دیله‌ییرم.
سیزه سارسیلمادان دایانماغی
دیله‌ییرم
بو زامانین دورغونلوندا، قایغیسیزلیغیندا،
اؤزه‌للیک‌له اؤزونوز کیمی اولماغینیزی دیله‌ییرم.”

أرگه‌نه‌ گون، ۱۳۹۵

شعر و فلسفه‌نین یئنیلگیسی [مغلوبیتی] | ایواز طاها

فلسفه، 19ـ‌جو عصر بشر اويغارليغيندا بيرينجي‌ليک قونومونو ايتيرمه‌يه باشلادي، شعر ايسه ايييرمينجي عصرده. بونلارين هر ايکيسي، قيسمن ده اولسا اؤز يئرلريني بديعي نثره، داها چوخ رومانا، باغيشلاديلار. گادامئرين فيکرينجه، بو اولاي شوپنهايئرين آلچالديجي [تحقيرآميز] نيطق‌لري سونوجوندا باش وئرمه‌دي. فلسفه طالعي‌نين آناجيزگيسي اونا قارشي چيخان بؤيوک يازيچي‌لارين ألي ايله يازيلدي. کيئرکئگارد، نيچه، و داها چوخ آدليم رومان يازيچي‌لاري، اؤزه‌لليک‌له فرانسيزلاردان استاندال، بالزاک، زولا، و روس‌لاردان گوگول، دوستايئوسکي و تولستوي. آديني چکديييميز فلسفه ديشينداکي بؤيوک يازيچي‌لار، تاريخي يئنيلگيني فلسفه‌نين آلنينا يازديلار.

فلسفه، اؤزونو علم فلسفه‌سي دونوندا يئنيدن ساهمانا سالديسا، بو، شعره پاي دوشمه‌دي. شعر ايييرمينجي يوزايللييين ايکينجي ياريسيندان بير چوخ اوخوجولاريني رومانين خئيرينه ايتيردي. بوردا سينمانين سوچو آز دئييلدي. سينما شعردن داها چوخ، رومان‌لا ياخينليق ائديردي، اونونلا اؤزو آراسيندا اورتاق اؤزلليک‌لر گؤروردو. سينمانين توپلومدا قازانديغي اوستون قونوم [مؤوقع]، رومانين موؤقعئيني شعره قارشي گوجلَنديريردي. آمما نيچه ايله موقاييسه‌ده سينما بير اويونجاق ايدي. نيچه فلسفه نرديوانيني شعرين آياغي آلتيندان چکدي، آنلام قايناغي اولان تانري‌نين اليني ايسه دونيانين باشيندان.

آمما نيچه‌نين تانري اؤلومو مسئله‌سيني بوندان آرتيق قابارتماغيميزا دَيمز. رنسانسين باشلانغيجيندان بري، خريستيانليق [مسيحيت] تانريسي زاواللي بير وارليغا چئوريلمکده‌يدي. ژان پول ريختئر آدلي بيريسي‌نين 1796دا يازديغي رؤيا dream اثرينده گؤرون نه باش وئرير. گئجه‌لرين بيرينده مسيح قبريستانليغين اورتاسينداکي کيلسايا نازل اولور. سونرا اونو دؤوره‌له‌ميش هاي‌‌ـ کوي‌لو قارالتي‌لارا [شبح‌لره] دئيير: «من بوتون دونيالاري آختارميشام، گونش‌لره اوچموشام، آمما هئچ بير تانري تاپماميشام. کايناتين سينيرلارينا گئتميشم، ـ آتا هارداسان؟ـ دئيه، اوچوروم‌لارين قارا ديبينه گؤزومو زيلله‌ييب باغيرميشام. لاکين يالنيز ياغيشين درينليک‌لره ياغماسيني ائشيتميشم، بير ده هئچ بير اينتيظاما بويون قويمايان ابدي قاسيرغانين سسيني.» آدام‌لار اونا ياخينلاشير، «مسيح! آرتیق بيزيم داها آتاميز يوخدورمو؟» دئيه، سوروشورلار. جاواب ائشيديرلر: «بيز هاميليغا يتيم اولموشوق.»

“شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابیندان

Şeir / Sabir Hakka / Eyvaz Taha

Olürsəm bir gün
Sevdiyim kitabları götürəcəyəm özümlə,
Dolduracağam qəbrimi sevdiyim adamların şəkli ilə.
Xırdaca bir daxmam olduğundan
Sevicək ozanıram,
Gələcək barədə üçünmədən,
Siqaret alışdırıram,
Bağrıma basmaq istədiyim bütün qızlar üçün ağlayıram.
Nə yazıq,
Hər ləzzət içində bir qorxu gizlənmiş,
Qorxu budur:
Səhər erkən
Kimsə sənin çiyinlərini silkələyir,
Sabir qalx gedək işə!

شعر | سابیر هاکا | ایواز طاها

 

اؤلورسم بیر گون
سئودیییم کیتاب‌لاری گؤتوره‌جه‌یم اؤزوم‌له
دولدوراجاغام قبریمی سئودیییم آدام‌لارین شکلی ایله.
خیرداجا بیر داخمام اولدوغوندان سئوینجک
اوزانیرام،
گله‌جکدن قورخو کئچیرمه‌دن،
سیگارئت آلیشدیریرام،
باغریما باسماق ایسته‌دیییم بوتون قیزلار اوچون آغلاییرام.
نه یازیق، هر لذت ایچینده بیر قورخو گیزلنمیش
قورخو بودور:
سحر ائرکن
کیمسه سنین چییین‌لرینی سیلکه‌له‌ییر،
سابیر قالخ گئده‌ک ایشه!