DİLİMİZİ EVDƏ QOYUB MƏKTƏBƏ GETDİK | Eyvaz TAHA

Güney Azərbaycanda yeni təhsil ili münasibəti ilə müraciət

Uşaqlarımız məktəblərə getdilər, bacılarımız, qardaşlarımız isə universitetlərə. Heç birinin qoltuğunda ana dilində bircə kitab yox.

Bu yaxınlarda mədəniyyət nazirliyi iki kitabımın nəşrinə icazə verməkdən çəkindi. Səbəblərin biri bu idi: sən demə kitablarımın yazı qaydasında farsca və ərəbcənin sözlərinə saymazlıqla yanaşılıb. Dövlət məmurunun argumenti daha qəribə idi: “Fars dili akademiyası belə buyurub”.

Söz yox ki, Şərqi Timorun dil akademiyası Burkina Fasonun dili barədə fikir söyləsəydi, Tehranın deyingən televiziyası dünya sisteminin ədalətsizliyi barədə gecə-gündüz dəng edəcəkdi bizi. Amma Fars dili akademıyası bütün dilləri farscanın bir ləhcəsi saydığından, mənim dilimdə bir sətir oxuyub yazmayan adam göstəriş verir ki, mən deyən kimi yaz.
Akademiyanın vəzifələrinin yalnız beşinci maddəsində, özləri demişkən “yerli mədəniyyətlərin qorunub saxlanması”na işarə olunur. Bu işarə başqa millətlərə korun işıq saçırsa, cümlənin davamı ümidləri puça çıxarır. Bəlli olur ki, akademiklər rəsmi dili daha da gücləndirmək üçün ölkənin qıraq-bucağında gözdən qaçmış “farsca folklor, adlar və istilahlar”ı toplamağa vurnuxurlar. Gözlənilməz deyil, bu akademiyanın soy ağacının kökü 1935ـci ilə gedib çıxır. Həmin ildə məmaliki-məhrusədə yayğın olan Azərbaycan türkcəsi ilə yanaşı başqa dilləri farscanın xeyrinə məhv etmək üçün birinci akademiya yarandı. İngilislər buyurmuşdular, bir zaman toplarını Vyana darvazasına söykəmiş Türklərdən zəhlələri gedir.

Akademiya çevrələri guman edirdilər ki, çağdaş nəsil torpağa qarışdıqda dildən yalnız xatirə qalacaq, sonrakı nəsil isə məktəb gücünə kütləyiə sırınmış yeni dilə alışacaq.

Nəhayət, “bizi buna alışdıracaqlar” deyə, 89 ildir belə olur. 89 ildir zorla verilmiş kitabları qoltuğumuzda saxlayırıq, ana dilimizi isə ürəyimizdə. Mən Orhan Pamuka yazanda ki, bizim birimiz evimizi itirmişik (Qarabağda), o birimiz isə dilmizi (Təbrizdə), söz dilin oğurlanmış “yazı”sından gedirdi, Biriya məzlumiyyətinin bahasına könlümüzdə qoruyub saxladığımız “danışıq dili”ndən deyil. Hər il dilimizi evdə qoyub məktəbə getdik, amma dilsizliyə alışmadıq. Şahlar sanırdılar ki, zaman axarında Rza xanın yuxuları çin olacaq, olmadı. Şah deyirdi ordunun mətbəx işçiləri də mütəcasirlərə (Pişəvəri belə adlandırılmışdı) qulaq burması verməyi bacarırlar. Amma belə olmadı, Pişəvəri doğma kor nifrətimizdə yandısa, Şəhriyarın sadə dilində dilimiz pöhrələndi. Səbəb aydındır: basqı, zorakılıq və repressiya kimi amillər “meyli” istehsal edir. Repressiya həmişə fövqəlidrakı yovuşdurursa, təhtəlidrakın gözlənilməz davranan güclərini oyadır. Dil yaşam ərsəsinə fəvəran edir. Dil Astaradan Əstərabada qədər ayaqlanıb yeriməyə başlayır, boğuntu illərində “Sazımın sözü” kimi dil abidəsi yaranır.

Uşaqlarımız məktəblərə getdilər, bacılarımız, qardaşlarımız isə universitetlərə. Heç birinin qoltuğunda ana dilində bircə kitab yox. Təki doğma kimlik vergisi beyinlərindən, sevimli ana dili sevgisi isə ürəklərindən əskik olmasın. Qardaşlarım, bacılarım, məktəb yaddırsa, dili yadırğamayın, dilimizi evinizdə yetərincə öyrənin!

Eyvaz TAHA

Sentyabr 2010

قیسا سئچمه‌لر: تهران دیل آکادئمیاسی و بیزیم دیل

تهران دیل آکادئمیاسی وظیفه‌لری‌نین یالنیز بئشینجی ماده‌سینده، اؤزلری دئمیشکن “یئرلی مدنیت‌لرین قورونوب ساخلانماسی”ـنا ایشاره اولونور. بو ایشاره باشقا میللت‌لره کورون ایشیق ساچیرسا، جومله‌نین داوامی اومیدلری پوچا چیخاریر. بللی اولور کی، آکادئمیک‌لر رسمی دیلی داها دا گوجلندیرمک اوچون اولکه‌نین قیراق‌ـ بوجاغیندا  گؤزدن قاچیمیش “فارسجا فولکلور، آدلار و ایصطیلاح‌‌لار”ی توپلاماغا وورنوخورلار. گؤزله‌نیلمز دئییل، بو فرهنگیستانین سوی آغاجی‌‌نین کؤکو 1935‌ـجی ایله گئدیب چیخیر. همین ایلده ممالک محروسه‌ده یایغین اولان آذربایجان تورکجه‌سی ‌ایله یاناشی باشقا دیل‌لری فارسجانین خیرینه محو ائتمک اوچون بیرینجی فرهنگستان یاراندی. اینگیلیس‌لر بویورموشدولار، بیر زامان توپ‌لارینی ویئنا داروازاسینا سؤیکه‌میش تورک‌لردن زهله‌لری گئدیر.

قایناق: دیلیمیزی ائوده قویوب مکتبه گئتدیک | ایواز طاها

یئددی گون، یئددی طالع، بیر انسان / ایواز طاها

 جاهان درگیسی بیرینجی ساییسی‌نین باش سؤزو

بیرینجی گون: ایلغیم

ادیبلرین چوخو ادبیاتی هر شئیدن اوستون ساییرلار. شاعیرلر شعری اینسان دوشونجه‌سی‌نین جؤوهری، صنعتچی‌لر ایسه موسیقینی کاینات هارمونییاسی‌نین شلاله‌سی حساب ائدیرلر. فیلوسوف‌لار دا بئله دوشونورلر کی، سن دئمه بیزیم دونیامیزین آلین‌یازیسی اونلارین کیچیک بئینینده فورمالاشیر. هئرمان هئسه «هؤلدئرلینین بیرجه بیت شعری بوتون سیاست­چی‌لرین عاغلینا دَیَر»، سؤیله‌سه ده، هله نه اَیری‌یازی [پوئزیا!]، نه دوزیازی [نثر]، نه موسیقی، نه ده فلسفه هئچواخت قودرت شیطانلیغینا اوستون گله بیلمه‌میشلر.سونوجدا دونیانین طالعینی ادیبانه یازیلار، شاعیرانه دویغولار، مؤحتشم سیمفونیالار، یا دا فیلوسوفانه دوشونجه‌لر دئییل، سیاسی هذیان‌لار چؤزور.

ایکینجی گون: بیر الچیم اومید، بیر چَللک نفت
ایییرمینجی یوزایللییین سون ایللرینده اینانج‌لاری، توپلوم‌لاری، و نهایت، مفتیللی سرحدلری سیلکه‌له‌ین زلزله سونوجوندا، یئنی بیر دونیا یارانیر. لاکین بو یئنی دونیا یارانار یارانماز یئنی اینتیظام دا اؤزونون جیندیر قایدالاری و اسکی گلهنک‌لری ایله باشیمیزین اوستونو آلیر. بو یئنی اینتیظام دئییلن قایدا، ائله مودهیش سورعتله مئیدانا چیخیر کی زامانی و اینسانی بیر دایره ایچه‌ریسینده یئر کیمی فیرلادیر. زامان اؤتوب انسان فیرلاندیقجا، اینانج­‌لار دَییشیر، گونده بیر رنگ آلیر. سونرا اینکیشاف زیروه‌سینه یوکسلمیش مدحیه‌چیلیک علمی، بو ایرنج دَییشکن‌لییی اؤرت‌باسدیر ائده‌رکن، فانی انسان بیر باشا 19 عصرین چئیننمیش آمالینا قاییدیر: اومید خسته‌لییینه.

بو قاییدیش پروسئسینده اومید آدلی سئویملی آنلاییش، ایجتیماعی چالیشقانلیغی عوض ائدیر. سونرا دبدن دوشموش پارتیابازلیق یولو ایله دموکراتیا گؤیرچینی دیمدییینه زیتون یارپاغی آلیر، بوینونا گول چلنگی سالیر، گلیر گله‌جه‌یین ایتکین اوفوق‌لرینه قونور. آرخا پلاندا آنجاق بیر قیزیل بایراق قالیر، بیر مومیالانمیش هیکل. گؤیرچین بیر سیگارت یاندیریر، کَهَر آت مینیر، آتلانیر، کمند آتیر. کیمه آللاه بیلیر. داها سونرا اَیریپالان‌لارلا گتیریلن آغزی قاپالی صاندیق‌لاردا کوللی میقداردا آلابَزَک ائمبلئم‌لر گلیر. بعضی‌لرینه گؤره، بو اَیری‌پالان‌لاردا گؤندریلن یونگول هدیه‌لر، آنجاق بیزی گوموش یوللارلا «ایروان»ـا آخان قیزیل کاروان‌لاریندان یاییندیرماق مقصدی گودورموش.


اوچونجو گون: ابدی یئنیلگی
گونوموزون شاعیری پاراجانوون «عاشیق غریب»ـینی خاطیرلادیر، «عالیم»ین غریب سسی ایسه «قدیر»ین «قارا باغ شیکسته‌سی»نی. سونونجو آککورددا هر شئ داغیلیر، کائنات تیتره‌ییر مفکوره‌لر چاخناشیر. هئچلیک باش وئریر. و نهایتده، هئچلیک یادداشیندا قورونوب ساخلانان اینسانین یگانه ایزی مؤحتشم بیر خاطیره کیمی گؤزه چارپیر. او، هم ستارخانین خاطیره‌سی‌دیر، هم ده جوهر دودایئوین. باکیدان قووولموش، سیبیرده چوروموش حسین جاویدین.

غریبه‌دیر، پوئزیانین چالاری ایستر فضولی دیلینده، ایستر شهریارین کوسکون کؤنلونده عینی‌دیر، اونون عکس صداسی هئچواخت قودرت و سیاست دیوارینی آشا بیلمیر. بورادا صؤحبت سوسیال یاشامدا اؤنملی رول اوینایان، حیاتیمیزی یاخشیلیغا، پیسلییه یؤنلده بیلن سیاستدن گئتمیر، ابدی مغلوبیته اوغرامیش پؤئزیادان گئدیر. شاعیر گومان ائدیر: نه قده‌ر اینسان یاشاییر «شب هیجران» ترنّومو او قده‌ر داوام ائده‌جک. بوتون بونلارا رغمَن عادی حیاتین بوش آلقیشلار کیمی دایاز رئاللیق‌لاری اجل تکی غفیلدن باش قالدیریب، پؤئزیانی زهرله‌ییر. سون مقامدا سیاست یئنی‌یئتمه­‌لری دولاشیق بولماجالارین چؤزومونو تاپیرلار: سن دئمه، بو خالقین تنززولو بیر باشا فضولی‌نین پؤئتیک دونیاسینا اساسلانیر!میش! شاعیر، قارشیلاشدیغی بو مشئوم اوغورسوزلوقدا آدامسیز دئییل‌دیر. چونکی اونون آغری‌لارینی، آجی‌لارینی بؤیوک بیر فیلوسوف دسته‌سی ده بؤلوشور.


دؤردونجو گون: چؤره‌ک‌له دوشونجه یاریشی
ادبیاتچی، اینجه‌صنعت خادیمی، رسام، یؤنتمن و بسته‌کارلا برابر، چاغداش فیلوسوف دا فاجیعه‌یه عینی شکیلده قاپیلیر، عینی بیچیمده سوسور، دوشونور و دانیشیر. او، زاقافقازیا آدلانان گرگین بؤلگه‌ده یئری گؤیو اَلَک‌بَلَک ائدیر، دوشونجه‌یه ایشلک [فونکسیا] آختاریر، لاکین آلینمیر کی، آلینمیر. بیر زامان فلسفه متافیزیک دونیاسینین گئنیشلیک، زنگینلیک و لامکانلیغینی اونا گؤره ترک ائتمیشدی کی، یئر اوزه‌رینده آجگؤز اینسانین گوندن‌گونه آرتان ایستک‌لرینی تخنولوگییا واسیطه‌سیله حیاتا کئچیرسین. لاکین ایندی باکی­‌نین مرکزینده یئرلشمیش یئنی و اسکی بینالاردا فلسفه نهاینکی گؤیو و یئری بیرلیکده ایتیریر، مئتودولوژی قونوم [جایگاه] بیله قازانا بیلمیر.

سؤزسوز، فیلوسوف بئله وضیعتدن راضیلیق حیسسی دویا بیلمز. او ائله دوشونور کی ، اینسان یارانان گوندن، بلکه ده اوندان اؤنجه، دوشونجه دئییلن ماراقلی سوبیئکت مئیدانا چیخمیشدیر. دوشونجه‌نین مئیدانا گلمه­‌سی‌نین باشلیجا سببی اونون هر هانسی بیر احتیاجی آرادان قالدیرا بیلمه‌سی و یا حیاتدا ایفا ائده‌جه‌یی رول دئییل، محض اونون اؤزونون اینسانین ان بؤیوک ایسته‌یی اولماسیدیر. دوغرودور، فلسفه‌نین یارامازلیغی هاراداسا موباحیثه مؤوضوعسو اولا بیلمز. واختیله اینسان یاشایشیندا باش وئرمیش نهنگ دییشیکلیکلر ائله محض فلسفه‌دن ایرلی گلمیشدیر. اوسته‌لیک چاغداش دونیانین معروض قالدیغی بؤیوک اینکیشافین نظری اساس‌لاری، تئخنولوگییانین یارانماسی و اونون جهاندا یاراتدیغی یاخشی­‌یامان تبدلات، هابئله گولونج نیک‌بین‌لییی رئال بدبینلیک‌له جیلوولاما قابیلییتی و نهایت، اؤزونو اینکار ائتمک جسارتی فلسفه‌نین اوره‌‌یینده یئرلشیر. آرتیق فیلوسوف بوردا یانیلیر کی، چؤرکله دوشونجه یاریشیندا اینصاف آدلی میزانی بوم‌بوش جیب‌لر و آج قارین‌لار سیراسیندا گؤرمک ایسته‌ییر. باخ، ائله بو آندان او یازیغین الینده فلسفه دئییلن دئکوراتیو بیر واسیطه قالیر: ائله بیر واسیطه کی، نه مدنییته یاراییر، نه ده گؤده‌نییته.


بئشینجی گون: آللاه رحمت ائله‌سین!
حادیثه‌لر تله‌سیک شکیلده بیربیرینه جالانیر. ساختا رئاللیق‌لارین یئرینی عادی حیات شیلتاقلیق‌لاری دئییل، فانتازیا آلیر. فانتازیا آرخاسیندا ایسه چیخیلماز یول‌لارا گتیریب چیخاران خولیالار یئرله‌شیر. فؤوقل عاغیلا اینانانلار دا ائله سانیرلار کی، اوزاق مسافه‌لرده کؤکله‌نیب اوستوموزه یویورن چئشیدلی دالغالارلا پولسوز پاراسیز دوزگون بیلگی‌لر گلیر. تیکانلی مفتیل‌لر گئدیر، لاکین مفتیل دوشونجه‌سی بئیین‌لرده چیرپینیر، یئنه ده واختیله دیکلدیلمیش نهنگ هئیکل‌لرین اوزه‌رینه قونور. سونرا تاریخ محض او دایاندیغی آندان یئنیدن باشلاییر. بو دفعه گله‌جه‌یه دوغرو گئتمیر، بیر باشا کئچمیشین درینلیینه یویورور. بئله‌لیک‌له، او چیرپینتی بو عکس استیقامتده تاماملانیر، داها دا بیتکینله‌شیر .

بوتون بونلاردا ـ مادی و معنوی حیات ساحه‌سینده قضا پارالئل باش وئریر. کیمسه بیر بند قوشما ایتیریر، هارداسا بیر باشقاسی بیر قارین چؤره‌ک تاپیر. تاجیر بیر گئجه‌ده مدنیت زیروسینه یوکسه‌لیر، کیتاب‌لاری پارتاپارت ایشیق اوزو گؤردوکده، سئوینجیندن دریدن قابیقدان چیخیرسان. آمما سئوینجین چوخ کئچمه‌دن سونسوز کدره، آجییا چئوریلیر: عالیم ال‌یازمالاری قولتوغوندا فیرمالاری دولاشیر، اسپونسور آختاریر. یوخودان آییلار آییلماز گؤرورسن کی ادبیاتی، شعری ، حئکایه‌نی و یومورو موزئیه گونده‌ریب، سرحدلردن دارتیلیب سؤکولموش مفتیللرله علم اوجاق‌لاری‌نین قاپی‌لارینی هؤرموشلر. بیرجه او قالیر کی قارلی یاغیشلی بیر جومه آخشامی علمین اؤلومو موناسیبتیله کئچیریله‌جک تدبیرده اشتیراک ائدیب، آغیز دولوسو «آللاه رحمت ائله‌سین» دئیه‌سن.

 


آلتینجی گون: موحاریبه گونو
دئمک، بورا آوروپادیر، آمما آوروپانین اوچونجودونیاسی. بورا آوروپانین گؤبه‌یی اولاسایدی بئله، یئنه ده دریدن قابیغدان چیخماغا دَیمزدی. یئنه ده شوشانین کرپیج کرپیج سؤکولوب ایزینین تاریخ یادداشیندان سیلینمه تهلوکه‌سی گؤزله‌نیلمز اولمازدی. یئنه ده خان‌کندینده اَل‌آلتی بیر حؤکومت هئچ کورلوق چکمه‌دن دره‌بَیلیک ائدردی، هومانیزم اوجاغی ساییلان همین پاریسین قولاغی دیبینده بوسنیالی‌لارین دریسی دری دیری سویولدوقدا بیز نه ایتیریب، نه آختاریریق؟ دری‌لر سویولوب، گؤزلر چاناقدان چیخیب، باشلار کسیلدیکدن سونرا، آوروپانین ویجدانی اویانیر و فانتازیا سجیه‌لی صولح کونفئتینی پارچالانمیش بیر خریطه‌یه بوکولو حالدا سارایئویا هدیه گؤندریر. بیر اؤلکه اوچ پیرئزیدنت، ایکی باش ناظیر و دؤرد بایراق! مسئله او قده‌ر مرکّب حالا گلیب چاتمیشدیر کی ، گؤیون انگینلیینده یئرلشن پلانت‌لردن گلمیش خارقالعاده وارلیق‌لار دا بَبَک قالمیشلار. اونلار بیزیم بو کیچیک یئر کوره‌سینه گلیب، داغ‌لاردان آشیر، چای‌لاردان کئچیر، بؤلگه‌لری دولاشیر، اؤلکه‌لری گؤرور، سونرا اؤز پلانت‌لرینه قاییدارکن بئله چیخیش ائدیرلر: «یئر پلانتینده بوتون گؤردوک‌لریمیز بیر یانا، انسان آدلانان ایکی آیاقلی جانلی جاناوار ایسه بیر یانا. بونلار سؤنمز هیجان و سونسوز تاماهکارلیق‌لا داغا داشا داراشیر، هر شئیی چالیب چاپدیقدان سونرا، ایکی جرگه‌یه بولونور، بیربیرلری‌نین جانینا دوشور، باجاردیقجا اؤلدورورلر. نهایت قان تؤکمکده داها باجاریقلی اولان اینسان‌لار اوردئن آلیر، قهرمان آدلانیرلار.» 

بو آنلاشیلماز و مجهول یولچولارین یاراتدیقلاری اینسان اوبرازی، 20ـ جی عصریده قارشیلاشدیغیمیز بیر چوخ رئاللیق‌لارلا اوست‌اوسته دوشور. بیز هامیمیز بو اؤتن یوز ایلده دفعه‌لرله اؤلومو گؤزوموزله گؤرموشوک. هر دفعه گؤجلو اینسان‌لارین بیربیرینه غضبی توتاندا، قورخونج فاجیعه‌نین باش وئرهجه­‌یینی گؤزله‌میشیک. بعضَن هیجانلی اینتیظاریمیز سئویجله سونا چاتیب، بعضَن ده بؤیوک فلاکت‌لر توره‌دن بیرینجی و ایکینجی جاهان ساواش‌لاری باشلاییب. سونرا همیشه اولدوغو کیمی، فاجیعه آردیندان طنطنه‌لی صولح تدبیرلری کئچیریلیب. لاکین ائله همین واخت‌لاردا گیزلی بارماق‌لار داها قورخونج رقابت‌لره حاضیرلیق گؤرور، هیروشیما و ناکاساکیده سیناقدان کئچیریلن دهشتلی سیلاح‌لارا یئنی ایستیفاده یول‌لاری آختاریرلار.

آمما گئتدیکجه باللیستیک راکئت‌لره و یاخود گئنیش مقیاسدا ویران­‌ا‌‌‌‌ئدیجی سیلاح‌لارا او قده‌ر احتیاج دویولمادی. چونکو اینسانین داخیلینده یئرله‌شن کین‌کدورت سیلاحی هر شئیه اوستون گلدی. ائله اولماسایدی رواندادا، زئیرده آدام آدامی یئمزدی؛ افغانیستاندا انیسان آخینی فاجیعه‌دن کئچن دقیقه‌لرده، ساعات‌لاردا، یوخ ائدیلمزدی.

گروزنیده بؤیوک بیر اؤلکه دیز چؤکمه‌سه‌یدی، یازیق شاعیر مئییت‌لردن قوپان قوخولو سوژئت‌لر نتیجه‌سینده بوغولوب اؤلردی. آمما فاجیعه عکس استقامته یؤنه‌لیر، کؤورک اوره‌ک‌لر حربی سورساتا اوستون گلیر. موحاریبه بیرینجی نؤوبه‌ده اینسان بئینینده‌کی کونسئپسییالاردان باشلادیغی کیمی، تجاوز قارشیسینداکی دیره‌نیش ده اینسانین اوره‌یینده یارانان اینام و ایگیدلیکدن باشلاییر. نیتیجه‌ده تجاوز نه قده‌ر چیرکین‌دیرسه مودافیعه بیر او قده‌ر ایلاهی‌لشیر.


یئددینجی گون: یانار گول
قیش مؤوسیمی الیمی اوزاتدیم، قارین ایچیندن بویلانان چیچه‌یی دریم. علی آغباش هیجانلا سؤیله‌دی:
ـ بئله بیر شئی اولمازمی دئییرسن؟!
آمما من گؤردوم ـ 
مؤوسیم قیش ایدی، 
هر یان قار ایدی. 
آدام بیر گول قوپاردی،
الی یاندی!

قیسا سئچه‌لر: یانار گول

قیش مؤوسیمی الیمی اوزاتدیم، قارین ایچیندن بویلانان چیچه‌یی دریم. علی آغباش هیجانلا سؤیله‌دی:
ـ بئله بیر شئی اولمازمی دئییرسن؟!
آمما من گؤردوم ـ 
مؤوسیم قیش ایدی، 
هر یان قار ایدی. 
آدام بیر گول قوپاردی،
الی یاندی!

قایناق: یئددی گون، یئددی طالع، بیر انسان / ایواز طاها

“جاهان” در‌گی‌سی‌نین بیرینجی ساییسی‌نین باش سؤزوندن

قیسا سئچه‌لر: چؤره‌ک‌له دوشونجه یاریشی

ادبیاتچی، اینجه‌صنعت خادیمی، رسام، یؤنتمن و بسته‌کارلا برابر، چاغداش فیلوسوف دا فاجیعه‌یه عینی شکیلده قاپیلیر، عینی بیچیمده سوسور، دوشونور و دانیشیر. او، زاقافقازیا آدلانان گرگین بؤلگه‌ده یئری گؤیو اَلَک‌بَلَک ائدیر، دوشونجه‌یه ایشلک [فونکسیا] آختاریر، لاکین آلینمیر کی، آلینمیر. بیر زامان فلسفه متافیزیک دونیاسینین گئنیشلیک، زنگینلیک و لامکانلیغینی اونا گؤره ترک ائتمیشدی کی، یئر اوزه‌رینده آجگؤز اینسانین گوندن‌گونه آرتان ایستک‌لرینی تخنولوگییا واسیطه‌سیله حیاتا کئچیرسین. لاکین ایندی باکی­‌نین مرکزینده یئرلشمیش یئنی و اسکی بینالاردا فلسفه نهاینکی گؤیو و یئری بیرلیکده ایتیریر، مئتودولوژی قونوم [جایگاه] بیله قازانا بیلمیر.

سؤزسوز، فیلوسوف بئله وضیعتدن راضیلیق حیسسی دویا بیلمز. او ائله دوشونور کی ، اینسان یارانان گوندن، بلکه ده اوندان اؤنجه، دوشونجه دئییلن ماراقلی سوبیئکت مئیدانا چیخمیشدیر. دوشونجه‌نین مئیدانا گلمه­‌سی‌نین باشلیجا سببی اونون هر هانسی بیر احتیاجی آرادان قالدیرا بیلمه‌سی و یا حیاتدا ایفا ائده‌جه‌یی رول دئییل، محض اونون اؤزونون اینسانین ان بؤیوک ایسته‌یی اولماسیدیر. دوغرودور، فلسفه‌نین یارامازلیغی هاراداسا موباحیثه مؤوضوعسو اولا بیلمز. واختیله اینسان یاشایشیندا باش وئرمیش نهنگ دییشیکلیکلر ائله محض فلسفه‌دن ایرلی گلمیشدیر. اوسته‌لیک چاغداش دونیانین معروض قالدیغی بؤیوک اینکیشافین نظری اساس‌لاری، تئخنولوگییانین یارانماسی و اونون جهاندا یاراتدیغی یاخشی­‌یامان تبدلات، هابئله گولونج نیک‌بین‌لییی رئال بدبینلیک‌له جیلوولاما قابیلییتی و نهایت، اؤزونو اینکار ائتمک جسارتی فلسفه‌نین اوره‌‌یینده یئرلشیر. آرتیق فیلوسوف بوردا یانیلیر کی، چؤرکله دوشونجه یاریشیندا اینصاف آدلی میزانی بوم‌بوش جیب‌لر و آج قارین‌لار سیراسیندا گؤرمک ایسته‌ییر. باخ، ائله بو آندان او یازیغین الینده فلسفه دئییلن دئکوراتیو بیر واسیطه قالیر: ائله بیر واسیطه کی، نه مدنییته یاراییر، نه ده گؤده‌نییته.

قایناق: یئددی گون، یئددی طالع، بیر انسان / ایواز طاها

“جاهان” در‌گی‌سی‌نین بیرینجی ساییسی‌نین باش سؤزوندن

آيا انسان‌ها را مي‌شناسند؟ / ایواز طاها

نوشتار کوتاهی که در پی خواهد آمد از نخستین سیاه‌مشق‌هایم در مطبوعات است  که در اوایل دهه‌ی هفتاد در روزنامه‌ی “جهان اسلام” درج شده بود. باوجود گذشت سال‌ها هنوز هم تاحدودی تازه می‌نماید و شاید به خواندنش بیارزد.   

 

آيا انسان‌ها را مي‌شناسند؟ 

در فيلم زيبايي از برادران تاویانی[1]، مردي آرمان‌گرا بنام «سان ميكل» پيش از آنكه وارد غوغاي جامعه شود، خروسي داشت كه همدمش به شمار مي‌آمد. او وقتي با دوستان كم شمار خود به حركت درآمد تا يك انبار آذوقه را در ميان مردم قسمت كند، شكست خورد و باز به آن خروس پناه برد. انسان و جامعه در قالب‌هاي ذهني وي نگنجيدند و سان‌ميكل ناچار شد براي خرسندي خاطر آزرده‌اش همان شعر نامفهومي را بخواند كه در كودكي براي نوازش خروسش مي‌خواند.  

وي سرانجام در كشاكش دردناك با واقعيت‌ها خود را كشت، چون دنياي انسان‌ها شگفت‌انگيزتر، فراختر و ناشناخته‌تر از آن بود كه در ذهن ساده‌ي خود تصور مي‌كرد. انسان‌هاي پيرامون سان‌ميكل مثل انسان عمل مي‌كردند، نه چون فرشته‌ يا حيوان. ليكن او در اوهام خود انسان را به گونه‌اي فرض مي‌كرد كه با هچيك از انسان‌هاي واقعي مطابقت نداشت. صداقت و حقانيت ترديدناپذير سان‌ميكل نمي‌تواند بر روي حماقت و جهالت هراسناك وي درباره‌ي انسان پرده كشد.    درست است كه انسان در جامعه و تاريخ رشد مي‌كند، اما اين درست است كه برآمدن و فروخفتن تمدن‌ها، شكل‌گيري و تحول  فرهنگ‌ها، پيدايش بحران‌ها، جنگ‌ها آگاهي، پيشرفت‌ها، پس‌رفت‌ها، همه در پندار و كردار پيچيده‌ي انسان نهفته‌اند.    

انسان در هر لحظه اين امكان را دارد- هر چند به دشواري- چونان عنصري نامتعين، غيرقابل پيش‌بيني، سيال و محدوديت‌ناپذير عمل كند. انسان پيچيدگي شگفت دارد و از ميان همين انسان‌ها، موجودات شگفت‌انگيزتري نيز سربرمي‌دارند. اينان حريصانه مي‌كوشند ديگران را در يك قالب خالص بريزند، سليقه‌هايشان را يكي گردانند و انديشه‌هايشان را همچون معادلات ساده‌ي رياضي «همسان و متحد» كنند. آنان به سر انگشت اين تمايل دروني و قدرت‌طلبانه فرمان مي‌رانند كه همه‌ي انسانها بايد به صورتي كه «من مي‌انديشم و خرسند مي‌شوم. درآيند»  اعتقاد به حقانيت مطلق خود چنين گرايش زورمندانه و انسان‌ستيز را تجويز مي‌كند. حال آنكه با هئچ وسيله و با هئچ دليلي حقانيت مطلق هر فردي از جامعه اثبات كردني نيست.         

هر گونه تلاش براي ساختن انسان براساس چهارچوب‌هاي فرضي اگر متكي بر آگاهي و تجربه باشد نتيجه‌اي نامشخص دارد و اگر بدون آگاهي باشد جز فاجعه چيزي به بار نمي‌آورد.[2]

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[1] “سان میکله یک خروس داشت” San Michele aveva un gallo بر اساس داستانی از تولستوی 1972

[2] بو قیسا یازی منیم مطبوعاتدا گئدن ایلک جیزماقارلاریمدان‌دیر، اؤز زامانیندا ائله بیر مؤوضوعیا توخونماق ریسک ساییلیردی. بو یازی‌نین عرصه‌یه گلمه‌سیندن اوزون زامان اؤتسه ده هله ده کؤهنه‌لمه‌یییب. یازی “یول” مجله‌سینده چالیشدیغیم ایل‌لر گونده‌لیک “جهان اسلام” قزئتینده گئتمیشدیر. واختیله منیم یازی‌لاریم کیهان گونده‌لیی‌نین غضبینه ندن اولموشدور. من ده اونلارین غضبینی “کیهان زمینی و هوایی در عذاب وجدان” باشلییقلی مقاله‌م‌ ایله جاوابلاندیرمیشدیم. همین جاوابی دا گله‌جکده بو دوشرگه‌ده وئره‌جه‌ییک.

درباره‌ی “یارپاق” / استادحمید ملازاده

چرا باید “یارپاق” را منتشر کنیم؟

در آستانه‌ی انتشار دوره‌ی دوم “یارپاق” که به دلیل کارشکنی‌ها و مانع‌تراشی‌های بسیار  میسر نشد در آن زمان مرحوم حمید ملازاده متنی کوتاهی در باره‌ی لزوم انتشار “یار یاق” در اختیارم نهادند. حال که آقای سعید ملازاده فرزند فرهیخته‌ی آن مرحوم انتشار آن را بلا مانع دیده‌اند، با کمال امتنان آن را تقدیم خوانندگان گرامی می‌کنیم.

 

ما یارپاق را منتشر می کنیم به دور از هر گونه جنجال سیاسی و ماجراهای روزنامه‌نگاری. می خواهیم روزنامه داشته باشیم تا حاصل تجربیات یک عمر روزنامه‌نگاری را با استفاده از محیط سالم و عاری از هرگونه تنش ‌‌‌ها روی کاغذ بیاوریم از گذشته‌ها بیاموزیم و به آینده بنگریم. احساس می کنیم برای آذربایجان ایران روزنامه‌ای به شایستگی نشریه‌ای که پاسخگوی نیاز فکری 40 میلیون آذربایجانی باشد الزامی است و می‌توانیم این رسالت مهم را به یاری خداوند تحقق بخشیم و نیز توانایی آن را داریم که در کنار مللی که با ما هم کیش و هم زبان هستند و با فرهنگ و باورهای فکری مشترک زندگی می کنیم به تاریخ و زبان و ادبیات خودمان غنا بخشیم. ما معتقدیم آنهائیکه روزنامه را برای دست‌یابی به رهبری سیاسی و یا مقام و منصبی و یا ثروت‌اندوزی دستاویز قرار میدهند در کار روزنامه ‌نگاری افراد موفقی نبوده اند این را تاریخ به ما آموخته است دست کم در عبور از بحرانها و پشت سر گذاشتن فراز و نشیب های سیاسی و اجتماعی احساس می کنیم. فراموش نکنیم در ادبیات زیبای فارسی ؛ زبان مادری از برجستگی والائی برخوردار بوده است. خوشبختانه امروزه تیراژ نشریات ترکی آذربایجانی در مناطق ترک نشین رقم نجومی را نشان میدهد و اگر مدعی شویم باورها آداب ، رسوم تفکر حتی نشستن و برخاستن در جمع بندی فرهنگ ما در بین اقوام ایرانی مقام و منزلتی غیر قابل تصور کسب کرده است مبالغه نخواهد بود در آستانه سالگرد انقلاب بزرگ مشروطیت این میثاق نیاکان خود را استحکام بخشیم با این امید به یاری خداوند متعال انتشار یارپاق به فال نیک می گیریم و دستهای کمک بسوی یاران دراز می کنیم و از همه آنها استمداد می طلبیم یا حق .

حمید هئریسچی‌دن یئنی بیر شعر

بارماق‌لاریمیزین ندا
گؤزلریمیزین الوداع
ایمانیمیزین الخدا ایشاره‌سینی
بیر داها
ایواز طاها
پاریلداداق
کئچمیشی گل بوراخاق
گله‌جه‌یی خاطیرلایاق

__

کئچمیشده قالسین یانسین داغیلسین
یالانچی باکی، غضبلی کئیفلی بیروت
قیسمتیمیزده ایمیش
یئره تؤکولن بو آغ توت
دانه‌لری
کوله‌یین بیتمه‌ین آيه‌لری
حیاتین مخفی آیین‌لری
گئجه‌لرین اولدوزلار طرفیندن گولله‌لنمه‌یی
یاخشی‌دیر…
اومیدین سون ناخیشی‌
سئوگی‌لریمیزین سون باخیشی‌دیر
بیزی تبریزده ساخلایان
بیزی بی بی سی تئله‌مکانیندان اوزاقلاشدیران…

__

یالانیمیزدا
یالان ایدی
بیلگی سایارین دا
منه دوشمان ایدی…

__

ایواز سنین پاییزین
اووجوما بیر ساری یارپاق باسدی
مننن هم حالاللاشدی، هم حاراملاشدی
بو اؤلکه‌نین سرین نسیمی
هم چادرالی هم پودرالی
اینسان قیسمی
کسیمی

__

کوله‌یین اوره‌یین” چیخ گئت!” تکلیفی
یئرینه دوشدو، اینان
“گئتدیم!” نداسی‌نین سون هیجاسینی
پاریسه، تبریزه‌جن اوزادان
کدر منده‌یدی

__

بو نه قدره ساده ایدی.

______________
28 اییول 2010

یارپاق قزئتی‌نین PDF متنی (4-15-جی سایی‌لاری)

yarpaq11-cild-kichik“یارپاق” قزئتی‌نین بعضی سایی‌لارینی آشاغیداکی آدرس‌لردن ائندیرمک اولار

یارپاق قزئتینی ایکی کئچیدن [لینک‌دن] ائندیرمک اولار. کئچیدلرین هرهانسی‌ ایشله‌مه‌دیکده باشقاسینی یوخلایین. کئچیدلرین هئچ بیری ایشله‌میرسه لوطفن بیزی اویارین.

“Yarpaq” qəzetinin bəzi sayılarını aşağıdakı ünvanlardan endirin.  Keçidlərin heç biri işləmirsə lütfn bizi oyarın.


4-جی سایی‌نین علاوه‌سی /Dördüncü sayını əlavəsi    

بیرینجی کئچید >>>        ایکینجی کئچید >>>


5-جی سایی / Beşinci sayı

بیرینجی کئچید >>>         ایکینجی کئچید >>>


6-جی سایی / Altıncı sayı

بیرینجی کئچید >>>         ایکینجی کئچید >>>


8-جی سایی / Səkkizinci sayı

بیرینجی کئچید >>>         اوچونجو کئچید >>>


9-جو سایی / Doqquzuncu sayı

بیرینجی کئچید  >>>        ایکینجی کئچید >>>                                    


10-جو سایی / Onuncu sayı

بیرینجی کئچید  >>>         ایکینجی کئچید>>>


10-جو سایی (تبریز بؤلمه‌سی‌نین حاضیرلادیغی اؤزه‌ل سایی) 

بیرینجی کئچید  >>>         ایکینجی کئچید>>>


11-جی سایی / On birinci sayı

بیرینجی کئچید  >>>         ایکینجی کئچید>>>

 


12-جی سایی / On ikinci sayı

بیرینجی کئچید >>>          ایکینجی کئچید>>>


14-جو سایی / On dördüncü sayı

بیرینجی کئچید >>>          ایکینجی کئچید>>>


15-جی سایی / On beşinci sayı

بیرینجی کئچید >>>          ایکینجی کئچید>>>

اؤزوموزدن خبرسیزمیشیک بیز / ایواز طاها

اوستاد علی قافقازیالی‌نین ” ایران تورک‌لری” اثرینه بیر باخیش

 

Ali Kafkasyalı, İRAN TÜRKLƏRİ, (İstanbul, Bilgəoğuz, 2010)

تورکیستان ایله تورکیه آراسیندا اؤنملی بیر کئچیش بؤلگه‌سی اولان ایران جوغرافیاسی تاریخ بویونجا اولدوغو کیمی، ایندی ده تورک‌سویلو اینسان‌لارین چوخلوقدا اولدوغو، اکثریتین تورکجه دانیشدیغی، تورک مدنیتی‌نین جانلی بیر شکیلده یاشادیغی قدیم بیر تورک یوردودور. نه یازیق کی، تورکیه‌نین، حتتا تورک دونیاسی‌نین، ایران تورکلویو حاققیندا یئترلی بیلگیسی یوخدور. حالبوکی بونلار تورکیه و تورک دونیاسیندا جیددییت‌له دیرلندیرمه‌لی‌دیر. بو تاریخی بیر مسئولیت اولدوغو قده‌‌ر تورکلویون گله‌جه‌یی اوچون ده چوخ اؤنملی‌دیر.

یوخاریداکی جومله‌لری ائحتیوا ائدن اوستاد علی قافقازیالی‌نین “ایران تورک‌لری” اثری بؤیوک بیر زحمتین نتیجه‌سی‌دیر. دوغرودور گونئیده اوستاد یحیا شیدانین “ادبیات اوجاغی”یندان باشلانمیش ایریلی‌ـخیردالی بیر نئچه آنتولوگییانین شاهیدی اولموشوق. آمما اوستاد قافقازیلی‌ بام‌ـباشقا بیر کیتاب اورتایا قویموشدور. هم مئیدانی، هم ده نظری گئنیش آختاریش‌لارین سونوجوندا یازیلمیش “ایران تورک‌لری” کیتابی، ایران آدلانان چرچیوه‌ده‌کی بوتون تورک ائل‌لری‌نین مدنی‌ـبدیعی گؤرونوشونو جانلاندیرمیشدی. کیتابدا یئر آلان تورک دیللی ادبیات و اینجه‌صنعت باره‌سینده هئچ بیر آنالیز گئتمیر، اثرلرین بدیعی سئچکین‌لیک‌لری یئترینجه اوزه چیخمیر. آمما کیتابین آماجی بو دئییل، یازار ییغجام ائنسیکلوپئدیک بیلگی‌لری تاریخی آردیجیللیق‌لا چاتدیریراراق، خیردا ساحه‌لی آراشدیرمالارا بؤیوک یول آچیر.

کیتابی حیاط قاپیمین آستاناسیندا پُستچودان آلارـ‌آلماز قورویوب قالدیم. ایری حجملی بیر اثرله قارشیلاشدیغیمدان شاشیرمامیشدیم، اونو واراقلایارکن حئیرتدتان گؤزلریم کلله‌مه چیخمیشدی. ایشیق سورعتی ایله ایره‌لی شوتوین  şütüyən بیر دونیادا، یئددی یوزدن آرتیق یازیلی، اوندان دا آرتیق جانلی قایناغا سؤیکه‌نن مین صحیفه‌لیک بیر کیتاب بو سا‌ده‌لییه یازیلا بیلمزدی. بو گیریشیم علمی یئتکین‌لیکدن علاوه سارسیلماز ایراده و بؤیوک واخت ایسته‌ییر. کیتابدا البته چاتیشمازلیق‌لار و کیچیک یانلیشلیق‌لار دا واردیر. اؤرنه‌یین کیتابدا بعضی چیخیش‌لارین و بیلدیریش‌لرین تام متنی گئدیب، حتتا بوتون ایمضالارین وئریلمه‌سی ده اونودولماییب. بونلارین اساسیندا مدنی‌ـ ایجتیماعی دوروم آنالیز ائدیله بیلردی، بیلدیریش‌لرین متنی اتک یازییا و یا داها یاخشی‌سی آرتیرما کیمی کیتابین سونونا کؤچوروله ‌بیلردی.  

گومان ائدیرم اوستاد علی قافقازیالی سؤیله‌دییی تاریخی مسئولیتین عؤهده‌سیندن گله‌رک بیزی اؤزوموزله یئنیدن تانیش ائتمیشدیر. ال‌لری آغریماسین.


Yarpaq” was closed down”

Monthly Report of Association for the Defense of Azerbaijani Political Prisoners in Iran (ADAPP) 

March 2010

The systematic violation of human rights of Azerbaijanis within Iran continued throughout March 2010, even though judiciary and other offices were closed because of the Norouz holidays. Azerbaijani activists were arbitrarily detained and sentenced to long-term imprisonments. Azerbaijani political prisoners were under various psychological pressures and were deprived of their fundamental rights. Judiciary and security authorities increased pressure on Azerbaijani magazines, newspapers, and organizations throughout March. 

Azerbaijani political prisoners oppressed in prisons

Judiciary authorities are responsible for the prisoners’ physical and psychological problems. Azerbaijani political prisoners in Iran, however, are subjected to various ill-treatments, oppression by prison authorities, and most of them are deprived of their fundamental rights.

Azerbaijani cultural activists Behruz Alizade, Vadud Saadeti, Ali Abbasi and Azerbaijan journalist Rahim Gholami are currently serving prison terms in Ardebil prison. The authorities mistreat and insult them in prison. The authorities also have transferred some of the prisoners who were sentenced to execution to the political prisoners ward to increase fear, intimidation and psychological pressure on political prisoners.

During the live broadcast of a soccer game in prison on March 6, 2010, the transferred prisoners attacked Saadeti, Alizade, Abbasi, and Gholami using weapons. The political prisoners were injured and Saadeti’s nose was broken. They believe that the prisoners attacked them as a request from prison authorities.  

The prison warden has denied the demand of political prisoners in separating them from hardened criminals. The political prisoners’ hairs were cut in a sarcastic way and their phone call rights were decreased after their objection.

Saadeti, Alizade, Abbasi, and Gholami objected the physical and psychological oppression with a hunger strike on March, 13, 2010 for four days. They ended the strike temporarily after prison authorities accepted their demands.

The Ministry of Intelligence agents called Saadeti, Alizade, and Gholami to sign a document indicating a repentance of their demands to be released. The political prisoners denied singing the document and demanded their fundamental eights to be protected.

Said Matinpur, an Azerbaijani journalist and human rights activist is still in grave health and does not have access to proper medical care. The repeated requests of Matinpur’s lawyer and family from judiciary authorities on his transfer to a hospital outside of the prison have not been granted. Judiciary authorities issued permission for prisoners to enjoy the Norouz holidays but the requests of political prisoners to use their lawful rights were denied by prison authorities once more.

Azerbaijani activists detained

Mohammad Rahvar, an Azerbaijani activist, was arrested on March 16, 2010 and was sent to prison to serve his eight month jail term.

Azerbaijani journal shut down

The pressure on Azerbaijani journalists has increased in the recent years. Most of the journals and newspapers have been closed down and the journalists have been detained.

Sina, an Azerbaijani Turkish/Persian weekly journal by Yadollah Sharifi’s director–in-chief, was shut down on March 1, 2010 by the Iranian authorities. The journal was published in Hamedan Province and was covering cultural, social and political news and the problems Azerbaijanis face in this province. Reportedly, the journal was closed down because of covering ethnic problems in a released verdict by authorities.

Prior to this event, another Azerbaijani journal in Qom was closed down. The Yarpaq newspaper which is currently shut down was directed by Eyvaz Taha, who was threatened by the authorities several times to end the publishing of Yapraq.

Long-term temporary detention

Shahin Fazli, an Azerbaijani student activist, has been detained for more than two months without yet facing trial. The student activist was arrested on February 1, 2010 at his house. The security forces have taken some of his personal property including his books and notebook.

He was arrested for his membership in groups that are active abroad, propaganda against the regime, violating the public order, and for the provocation of public thought. Fazli has been detained several times and has been released on bail each time when detained.

Azebaijani activists sentenced to prison

Shahnaz Ghoalmi, an Azebaijani blogger and women rights activist, was sentenced to eight years in prison. She was charged for membership in People’s Mojahedin Organization of Iran (PMOI), publishing false news, and propaganda against the regime for sending news to Homa news agency.

Gholami was sentenced to eight years of imprisonment for membership in PMOI, and she will be tried for other crimes later in another court.

Iran, USA, and other countries list the PMOI as a terrorist organization. The activist denied all the crimes, including her membership in PMOI. Gholami currently does not live in Iran. She left Tabriz for Turkey to apply for refugee status with the UNHCR.

Hasan Ark and Ebrahim Dashti, who are Azerbaijani political activists, were sentenced to 91 days of imprisonment. The activists were detained for 39 days since September 21, 2009, and were released on bail to be tried later. They were charged with propaganda against the regime based on their interview with GunAz TV- a TV station which addresses in its broadcasts the various troubles that Azerbaijanis face in Iran.

According to their lawyer, the trial was not public and they were not given information about the progress of the investigation. Prior, Ark and Dashti were detained during a 2006 protest against an offensive cartoon published in “Iran” state-run newspaper insulting Azerbaijanis.

Azerbaijani organizations are suppressed

The pressure on Azerbaijani student organizations and press has increased in recent years, most of them have been closed down and Azerbaijani activists in those organizations have been detained.

Ghader Noruzi, director of Arman Student Organization was called to Marand intelligence office on March 3, 2010 and was interrogated.  He was summoned following the publishing of a special issue about the role of women in Azerbaijani social movement in the organization’s journal, which was subsequently shut down.

Students have the right to establish organizations and publish journals in universities, however these organizations are still closed down and the journals are banned.

Arman is the only active student organization of Azerbaijanis in Iranian universities that has permission to organize cultural activities. The organization has published several publications throughout the past few years about Azerbaijani cultural, social and economical problems.

In the past years, numbers of other Azerbaijani student organizations were closed down, and dozens of student journals were banned.

Azerbaijani activists released from prison

Abdollah Sadughi, an Azerbaijani activist was released on March 10, 2010, on bail of 200 million Rials ($20,000) after 52 days of temporary detention to be tried later. The activist was released after a 21-day hunger strike against his long term arbitrary detention. Sadughi was arrested on January 18, 2010 after publishing a poster of Tractor FC football club, in Azerbaijani Turkish.

Sadughi is charged for movement against national security, propaganda against the regime and connection with foreigners based on his interviews with foreign radios and publication of Turkish poster of Tractor FC. The activist was tortured during the detention and was not allowed to access a lawyer or visit his family.

Amnesty International issued a public report on March 9, 2010, which called for freedom of Sadughi, access to medical treatment and a lawyer. Amnesty also indicated that his activities in demanding Azerbaijanis rights in Iran are peaceful. 

Reza Abri, Azerbaijani, an cultural Activist was released after 76 days of temporary detention on bail of 200 millon Rials ($20,000) from Tabriz Prison. The activist was arrested on December 29, 2009 after his participation in the funeral ceremony of Changiz Bakhtaver (a prominent Azerbaijani activist whose death was suspicious.).

He was detained for movement in order to commit crime against national security, propaganda against the regime, membership in illegal groups, and establishing illegal cyber-groups.  The activist was not allowed to access a lawyer or visit his family when he was detained. Reportedly he was tortured and subjected to other ill-treatments.

Prior to this, Abri was detained following Azerbaijanis demonstration of offensive cartoon in state-run “Iran” newspaper.

Ebadat Madadi Negharestan, an Azerbaijani political prisoner was released after serving his eight month jail term on March 17, 2010. Madadi was arrested on May 27, 2006 during the demonstration of offensive cartoon along with his two other brothers and was released after 35 days of temporary detention to be tried later.

Later he was tried on December 16, 2006 and was sentenced to 34 months of imprisonment. The appeals court reduced his jail term to eight months. He was charged with membership in illegal groups in order to violate the national security. The claims were based on his participation on demonstration and meetings such as funeral ceremonies. Madai has been detained several times because of his activities since 1996.

Ebrahim Esmaili, Azerbaijani cultural activist in Tabriz was released after 54 days of temporary detention on bail of 500 million Rials ($50,000) to be tired later. The activist was arrested on January 18, 2010 by security forces. The forces searched his home and took some of his personal property including his computer.

He was detained for propaganda against the regime, and spying for Republic of Azerbaijan. He was faced with spying charge after his trip to Azerbaijan. The activist was tortured during the detention and was not allowed to access a lawyer or visit his family.

http://solgunaz.com/S.Azerbaijan/ADAPP_March_10.htm

شعر وارليغين ائوي‌دير: ایچليك [فهرست مطالب چاپ سوم]

اؤن‌سؤزلر:

● ايکينجي باسقي‌نين اؤن‌سؤزو: اوتانجاق آنلام‌لار: بودور کيتابين روحو

● بيرينجي باسقي‌نين اؤن‌سؤزو: دونياني بير آرايا گتيرن شاعيردير

● گيريش: بعضي آچار سؤزلرين آچيقلاماسي

 

بؤلوم‌لر:

● بيرينجي بؤلوم: سؤزجوک اولمايان يئرده هئچ‌نه يوخدور

● ايکينجي بؤلوم: شعر، شعارچيليق و ايدئولوگييا 

● اوچونجو بؤلوم: شعر آراج‌مي‌دير، آماج‌مي؟

● دؤردونجو بؤلوم: شعر: فايدا، اَيلنجه و گئرچک‌ليک؛ هورکهايمئر، آدورنو، يوخسا گادامئر

● بئشینجی بؤلوم: آیدینلانما ایشیغیندا رومانتیزم

● آلتینجی بؤلوم: گله‌نک و گوج قورولوش‌لاری

● یئددینجی بؤلوم: شهریار نیسگیلی، نوستالگییانین تحلیلی

● سککیزینجی بؤلوم: آت‌لار، تانک‌لار و سالخیم سؤیود

● دوققوزونجو بؤلوم: شعر، قادین شاعیرلر و فئمینیزم

● اونونجو بؤلوم: شعر و دوشونجه؛ هؤلدئرین، والئری، افلاتون و هایدگئر  

● اون بیرینجی بؤلوم: نیچه‌دن هئچه

● اون ایکینجی بؤلوم: عاغیلا قارشی چایخانا عصیانی؛ “فوتوریزم”دن “سوررئالیزم”ـه 

● اون اوچونجو بؤلوم: قورولوشچولوق؛ سن یازینی یازمیرسان، یازی سنی یازیر

● اون دؤردونجو بؤلوم: یازیچی‌نین اؤلومو، اوخوجونون دؤنمی


آرتیرما‌لار:

● آنجاق شعر؛ (یئنی بیر کیتابدان فراگمئنت‌لر)

● آچیقلاما‌لار (پارناس‌لار، دون‌کیشوت، سؤیلم، ریلکه، آدورنو …)

● سؤزلوک (کیتابدا گئدن بعضی تئرمین‌لرین اینگیلیسجه قارشیلیغی)

سيلينمه‌ين لكه | خوان بوْش | ایواز طاها

Juan-Boschمندن اؤنجه كئچيب گئدن­‌لرين هاميسي باش­‌لاريني وئرميشديلر. من بو ‌باش­‌لاري قارشي ديوارداكي ويترين‌لرده اوزون سيرايا دوٍزولموش حالدا گؤرموٍشدوم. بو ويترين‌لرين ايچينه بولاشيق هاوانين سيزماديغيندان أمينم. دري‌لري‌نين آلتينداكي دامارلاردا قان آخما‌سا بيله، بو باش­لار تخمينَن ديري اولدوقلاري واخت‌ كيمي ماراقلي طرزده ساخلانيليرديلار. بو سرگي­‌ تاماشاسي‌­نين منده درين و گؤزله‌نيلمز قوْرخو اوياتديغيني بوْینوما آليرام. اورداجا بير آن قوْرخودان دوْلايي دوْنوب قالديغيمي آنلاديم.

ايش بوراسيندادیر كي، اوْرادا  اوْلدوغوما باخماياراق، دوٍشونمه‌يه، نه‌سه ائتمه‌يه گوٍجوم يئتميردي؛ آخي من ايندي قاپي‌نين کانداريندان كئچميشديم، آرتيق باشيمي وئرمه‌لي ايديم.

كيمسه مني بو اؤلومجول سيناقدان قورتارا بيلمزدي. دوغرودان دا قوْرخونج بير دورومدا ايليشيب، قالميشديم. گؤروٍنور، آرخادا قالان ياشاييشيم­‌لا، اوْ آندا باشلاياجاغيم ياشام آراسيندا ائله بؤيوک بير اوچوروم يوْخ ايدي. بو اوچوروم فيزيكي باخيمدان، اوٍچ يا دؤرد آدديم اوْلا بيلردي. گؤردوکلريم بونو آنلاديردي كي، اولدوغوم دوروم­لا اولاجاغيم دوروم آراسي، اينسان اؤلچولريله اؤلچوٍله‌سي دئييلدي.

آستا بير سس دئدي: «باشينيزي وئرين!»

اؤزوٍمدن هئچ­واخت ائشيتمه‌ديييم قوْرخولو بير سس­‌له سوْروشدوم: «نه ايسته‌يير‌سيز؟»

بويوروجو [‌آمرانه] اوْلمايان بو سس، ديوارلاري باهالي پارچالارلا اؤرتوٍلموش زالي [تالاري] دوْلدوردو. سسين هاردان گلديييني آنلاماق اوْلموردو. گومانيم‌جا اوردا گؤردوٍيوم نسنه‌لرين هاميسي منيم‌له بير آندا دانيشيرديلار. تالار آغ‌ـ قارا مرمر داش­‌لارلا دؤشَنمیشدی، پيلله‌لره ده چيخيش قاپي‌سيناجان ‌قيرميزي خالچالار سریلمیشدی. رنسانس دؤنمي‌نين چيني ديره‌ك‌لري، قيزيل داش­‌يازي­‌لاري، ائله‌جه‌ ده بؤيوك «بوهم» كريستالي. ويترينده‌كي سايسيز باش­‌لارين پیچیلتی‌لاری‌نین دا چيخماياجاغيني آپ­‌آيدين بيليرديم.

اؤزومدن آسيلي اولماياراق، بلكه ده واختي هدره وئرمك اوٍچون: «باشيمي نئجه آتديريم آخي؟»ــ دئيه، سوْروشدوم.

ــ ساده‌جه اوْنو  ايكي أللي ياپيشين، باش بارماغينيزي چنه‌نيزين آلتيندان باسين، يوخاري چكين، قوْلاي­ليق­‌لا يئريندن چيخديغيني گؤره‌جكسينيز. سوْنرا يوبانمادان اوْنو ماسانين اوٍزه‌رينه قويون.

بوٍتون بونلار بير قاراباسما ايله باغلي اولسايدي، اؤز دورومومو، هابئله وئريلميش گؤستريشين ماهييتنيي آنلاماقدا چتين‌ليك چكمزديم. آمما بو بير كابوس دئييلدي، لاپ هوشوم باشيمدايكن اؤزومو بَر‌­بزه‌ك‌لي بير تالارين اورتاسيندا يالقيز گؤروٍردوم.

دامارلاريمدا دوْلاشان اؤلدوٍروجو شاختادان دوْلايي باشدان آياغا تيتره‌ييرديم. اوْتوروب نه‌يه‌سه سؤيكنمك ايسته‌سم ده، تالاردا بير اوْتوراجاق يوْخ ايدي. نهايت ايكي أليمي ماسايا سؤيكه‌ديم.

سس دئدي: «ائشيتمه‌دينيزمي، يوْخسا باشا دوٍشمه‌دينيز؟» قاباقجا، اوْ سسين بويوروجو دئييل، يومشاق اوْلدوغونو سؤيله‌ميشديم. بلكه ده ائله اوْنا گؤره بو قده‌ر قوْرخونج آلينيردي. عادي و توْختاق بير چالارلا باش كسمك أمري وئره‌ن سسي ائشيتمك، اوْلدوقجا قوْرخو يارادير. سؤزسوٍز،  بو سسين يييه‌سي، بونو اوْ قده‌ر تكرار ائتميشدي كي، داها اؤز دئديك‌لرينه اوْ قده‌ر ده اؤنم وئرميردي. آخير كي، دانيشا بيلديم. جاوابيندا دئديم:

ــ هم ائشيتديم، هم ده آنلاديم. آنجاق بو قوْلاي‌ليق‌لا باشيمي يئريندن چيخارا بيلمه‌رم. بونو دوٍشونمه‌‌ييمه آزاجيق واخت وئرمه‌لي‌سينيز. قبول ائدين، بو باش منيم دوٍشونجه‌لريم‌له، آنی‌لاریم‌لا دوْلودور. اؤزه‌ل ياشامي‌مين اؤزه‌يي‌دير. اوٍسته­‌ليک، من باشسيز قاليرسام نه ‌ايله دوٍشونه‌رم؟

آنجاق بو ماراقلي نيطق، ندنسه بئينيمدن ديليمه آخمادي. نفسيم توتولدو، يئنيدن نفس دريم دئيه، سؤزوٍنو كسديم. يانيلميرام‌سا اوْ سس لاغ‌لاغیلی گوٍلومسه‌دي:

ــ بوردا سيزين دوٍشونمه‌يينيزه گره‌ک يوْخدور، بيز سيزين يئرينيزه دوٍشونوروك. خاطيره‌لره گلديكده ايسه، اونلارا دا گره‌يينيز قالماياجاق. سيز يئني بير ياشاييش باشلاياجاقسينيز.

ــ اؤزوٍم­له باغلي اوْلمادان، دوٍشونجه‌سيز، شخصي دويغولارسيز بير ياشام­‌مي؟ــ دئيه، سوْروشدوم.

اؤزوٍمدن آسيلي اولماياراق ايچه‌ري گيرديييم قاپييا باخديم. قاپالی ايدي. تالارين هر ايكي اوجونداكي قاپي‌لار دا قاپالی ايدي. بؤيوك، هوٍندور تاوانلي بير تالار. من ايسه سيغيناجاقسيز اوْلدوغومو آنلاييرديم: بؤيوك بير شهرده ايتميش خيرداجا اوشاغين دويغوسو. تالاردا جانلي وارليق‌لاردان هئچ بير ايز يوْخ ايدي. اؤزوٍمو بو شانلی مکاندا يالقيز گؤروردوم: بيز يالقيز قالميشديق، سس و من. آمما سس اينسانا بنزه‌ين بير نسنه دئييلدي: اوْنو أتدن­، سوٍموكدن يوْغرولموش بير وارليق كيمي عاغیلا گتیرمک اولمازدي. ديوارلارين آرخاسيندان مين‌لرجه اوْد ياغديران و روحسوز گؤزون مني سوٍزدوك‌لريني دويوردوم. بلكه‌ ده، مين‌لرجه گؤزه گؤروٍنمز كيچيك وارليق‌لار دوٍشونجه‌مه پوسقو قورموشدولار. سس دئدي:

ــ لوٍطفَن واختيميزي آلمايين، باشقالاري دا نؤوبه‌ده‌ديرلر.

بو سؤزلرين منيم اوٍچون هانسي آنلام داشيديغيني سؤيله‌مك قوْلاي دئييل. کيمسه‌نين ايچه‌­ري گيرديييني سئزدیم، دئمک من اوْ قده‌ر ده يالنيز دئييلم. باشيمي قاپييا ساري دؤنده‌رديم. يانيلماميشديم. هانسی‌سا أل قاپي‌نين بؤيوٍك پارلاق دمير چوبوغونو ايچه‌رييه ايته‌له‌ييردي. آراسيندان بير آياق گؤرسه‌نن قاپیدان كوْرون ايشيق ایچه‌ری یاییلدی. گئجه ايله گوٍندوز آراسيندا قالميش آسيلي بير ساعات؛ ائله بير زامان ديليمي كي، گوٍندوز اؤلور، آنجاق گئجه ده گليب چاتمير. قوْرخو هوركودن آز قالا جان‌تاپشيرما حددينه گليب چاتميش «دمير آدام» كيمي يئريمدن سيچراديم. هؤله‌سک قاپييا توْللانديم، ايچه‌ري گيرمكده اولان بيريسيني وارگوٍجومله قيراغا ووروب، كوٍچه‌يه توللاندیم.

قوْرخولو حالدا قاچماغيمي گؤره‌ن بيريسي‌نين قوْرخدوغو گؤزومدن يايينمادي. بلكه‌  ده مني كوٍچه‌ده گؤره‌ن­‌لر اوْغورلوق ائتديييمي، يا دا اوغورلوق حاليندا ياخالانديغيمي گومان ائديرديلر. رنگيمين قاچديغيني، گؤزلريمين ايسه حدقه‌دن چيخديغيني [ياخشي‌جا] دويوردوم. اوْردا پوليس مأمورو اوْلسايدي سؤزسوز مني ياخالاياجاقدي. آمما بونلارين هئچ بيري اؤنملي دئييلدي. قويوب قاچماق گره­‌يي منده قاچيلماز اوْلدوغوندان، دليجه‌ تئزيديم.

ايكي هفته‌يه‌دك ائودن چيخماغا اوٍره‌ييم گلميردي. او سس گئجه‌گوٍندوز قولاق‌لاريمدا جينگيلده‌ييردي. هر يئرده مين‌لرله جانسيز گؤز، يوٍز‌لرله باشسيز بدن گؤروٍردوم. آمما سككينجي گئجه، آزاجيق اوْلسا دا، قاراقوْرخودان چيخديغيمدان، ائشييه چيخماغا اوٍره­‌ک‌لَنديم. يؤندمسيز  غريبه آدام‌لارين  وارـ گل  ائتدييي کیچیک چايخانايا گئتديم. منيم أيلَشديييم ماسانين يانيندا باشقا بير بوْش ماسا واردي. آزاجيق سوْنرا ايكي ‌كيشي اوْنون باشيندا اوْتوردولار. اوْنلاردان پارلاق گؤزلوٍ بيريسي منه دوْنوخاراق دئدي:

ــ بو همان آدام‌ دئييل‌مي،… سوْنرا قوْيوب قاچدي.

او آن أليمده قهوه فينجاني وار ايدي. أل‌لريم ائله شيددت‌له تيتره‌دي كي، قهوه‌نين بير آزي كؤينه‌ييمه داغیلدی.

ايندي ائو‌ده‌يم، باشيم كؤينه‌ييمي يوماغا قاريشيب. لكه‌ني تميز‌له‌مك اوٍچون صابين، فيرچا، و حامامدان گؤتوردويوم كيميوي [شيمايي] ماده‌دن يارارلانيرام، آمما لكه سيلينمير. بو لكه سيلينمير كي، سيلينمير. ترسینه، من اوْنو تميزله‌مه‌يه چاليشديقجا، بوْياسي آرتير.

قارا گوٍنوم اوْندا‌دير ‌كي، نه آيري كؤينه‌ييم ‌وار، نه ده تزه كؤينه‌ك آلماغا پولوم. لكه‌ني آرادان آپارماق اوٍچون چاليشديغيم سوٍره، كيشي‌نين پارلاق گؤزلري ياديما دوٍشور، سوْن سؤزلري ايسه قولاغيما.

ــ …آديني قئيد ائتديكدن سوْنرا…

بدنيمي سوْيوق تر باسير. بو قوْرخودان هاچانسا قورتارا بيلمه‌يه‌جه‌ييمي ياخشي آنلاييرام. هر بير تانينماز آدام‌­لا قارشي قارشييا گلديكده، بو قوْرخو منده يئنيدن جانلانير: چوٍنكو دوْغروسونو بيلميرم اوْ ايكي كيشي دوْمئنيكن پارتيا‌سي‌نين اوٍيه‌­لري ‌ايديلر، يوْخسا اوْ پارتيانين دوٍشمن‌لري.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

خوان بوْش Juan Emilio Bosch ،1909-2001 دومنيكن جومهورييتي‌نين وئگا Vega شهرينده آنادان اوْلدو. اوْ، يازيچي، أدبياتچي و سياستچي ايدي، دومنيكن Dominican دئوريم پارتياسي‌نين  Dominican Revolutionary Party تمل داشيني قوْيموشدو. اؤزباشينا «تروخيوْ»  Trujillo Rafael رئژيمي دؤنمينده، 24 ايل سوٍرگونده ياشادي. تروخيوْ اؤلدوٍرولدوكدن سوْنرا يوردا دؤندوٍ. واختييله، سوْن قيرخ ايلده كئچيريلن سئچکي‌لرده اؤلكه باشچيسي كيمي سئچيلدي (1962ـ3). لاكين بير چئوريليش آردينجا پرئزيدئنت‌ليك ساراييندان اوزاقلاشديريلدي. او، 1973ـ­جي ايل «دومنيكن جومهورييتي قورتولوش پارتياسي»ني PLD)  Dominican Liberation Party ) قوردو.

لاتين آمئريكاسي‌‌نين بؤيوٍك و آدليم يازيچي‌لاريندان ساييلان خوان بوْش­ون بو اؤيکوٍ‌سو «جادو رئاليزمي» مكتبينده يازيلميش أثرلرين ماراقلي اؤرنك‌لريندن بيري‌دير. اؤيکوٍنون سوْنوندا آدي چکيلن «دومنيكن پارتياسي»ندان مقصد، سن دومينيك ديكتاتوْرو «تروخيوْ»نون (1891ـ1961) فاشيست پارتياسي­دير.

قایناق: “دیکتاتور” کیتابی

گونئي آذربايجان ادبياتي، پاريس تورکولوژي‌سينده ماراقلا قارشيلاندي

آلما يولو: ۲۰۰۹دا پاريس دوغو ديل‌لري ايله اويقارليق‌لاري بيليم‌يوردو (İNALCO)ندا، آذربايجان ديلي‌له ادبياتي بؤلمه‌سي‌نين ايکينجي يارييل (semester) ينده، گونئي آذربايجانين ايکي چاغداش يازارينين دوزيازي‌لاري „چئويري آتولييه‌سي“نه سئچيلدي.
ايلک کز اولا‌راق، گونئي آذربايجان ديليله ادبياتي، پاريس تورکولوژي‌سينده ماراقلا قارشيلاندي. ۳ آي سوره‌سينجه ايکي رومانجيميزين ياپيت‌لارين‌دان سئچيلميش پارچا‌لار ديل بيلگيسل، سؤزجوک بيليمسل (لئکزيکوم) اينجه‌لمه‌لر قونوسو اولموش، کيمي (بعضي) بؤلوم‌لر ايسه، يوکسک ليسانس اؤيرنجي‌لرينجه، فرانسچايا چئويريله‌رک، سيناو‌لارا بئله آلينميشدي.
دؤکتور سولئيمانوغلونون آذربايجان بؤلمه‌سينه سوندوغو بير نئچه گونئي‌لي يازاريميزين* دوزيازي‌لارين‌دان، پروف. اوتيئ „ازربايجان بؤلمه‌سي‌نين باشقاني، هابئله آذربايجان ديلي ايله ادبياتي اوزماني“نجا، والي گؤزته‌نين „ماماج“ آدل روماني ايله ائيواز طاهانين „قورشون هاردان آچيلدي“ اؤزل‌ليکله ديل، سؤزجوک، سؤزديزيمي (نحو/سانتاکس) باخيمين‌دان اولدوقجا يوکسک يازينسال (ادبي)، ديلسل دير داشيديغي ندينيله درس قونوسو اولا‌راق سئچيليب، اوزه‌رلرينده اينجه‌لمه‌لر ياپيلميشدي.

دؤکتور سولئيمان اوغلونون سوندوغو دوزيازي اؤرنکلري آراسيندا آشاغي‌داکي يازارلاريميزين آدلاري بولونماقدا‌دير:

• ناصر منظوري به‌ي‌دن: آواوا، قاراچوخا
• م. ر. لوايي به‌ي‌دن: آرباتان
• صالح عطايي به‌ي‌دن: دون کيشوت و دلي دؤمرول کورپوسو
• ائيواز طاها به‌ي‌دن: قورشون هاردان آچيلدي
• والي گؤزتن به‌ي‌دن: ماماج

قیسا سئچه‌لر: آنایاسا و 15-جی ماده

قرآنین روم سوره‌سی‌نین 22-جی آیتینده «گؤی‌لرین و یئرین یارانیشی، ائله‌جه‌ ده دیل‌لرین چئشیدلی‌لییی»، تانری‌نین نیشانه‌لریندن ساییلیر. هابئله آنایاسانین 15-جی ماده‌سینده رسمی دیل‌له یاناشی باشقا دیل‌لرین ده تدریسی وورغولانیر. ایندی سوآل بودور: اؤزونون سؤیله‌دییینه گؤره دینی تکست‌لر، اؤزه‌للیک‌له قرآن، اوزه‌رینده آنایاساسینی یازمیش بیر سیاسی قورولوش، هانسی سببدن دولایی بئله بر باشلیجا حاققین تطبیقیندن بویون قاچیریر. بونلار نه اوچون باشدا آذربایجان تورک‌لری اولماق‌لا ایراندا یاشایان میللت‌لرین دوغما حاق‌لارینی اونلاردان اسیرگه‌ییرلر؟ آذربایجان 1979-جو ایلین اینقیلابی ایله سونوجلانان مبارزه‌لرین اؤن سیراسیندا گئتدی. و ایل‌لر بویو قوم شهرینده محبوس قالمیش اعتیراض دالغالاری، تبریزین چالخالانماسی ایله اؤلکه مقیاسیندا یاییلدی. هابئله عراقا قارشی آپاریلان موحاریبه‌ده، وظیفه‌سینی یئرینه گتیرمک دیله‌یی سسلندیریلدیکده، آذربایجان بؤیوک سایدا شهیدلر وئردی. لاکین وظیفه‌سی اولان اینسانین حاققی دا واردیر. آذربایجان، وئردییی قان‌لار آردینجا اؤز دانیلماز اینسانی حاق‌لارینی، باشقا سؤزله اؤز کیملییینه قایتماق ایسته‌یینی، اورتایا قویدوقدا همیشه‌کی دامغالارلا قارشیلاشدی: دوشمن‌له ال‌بیرلیک. گؤره‌ن بو دوشمن کیم‌دیر کی، کوتله‌نین حاق‌لاری تاپلانان آندا کوچه‌لره آخیشیر.

قایناق: میللی کیملیک و چاتیشماز گیریشم / ایواز طاها

میللی کیملیک و چاتیشماز گیریشم / ایواز طاها

هفته‌ده آنجاق هفته‌ده ایکی ساعات درس

 

ایران دؤولتی غیرفارس بؤلگه‌لرین بیلیم‌یوردلاریندا آذربایجان تورکجه‌سی، کوردجه، تورکمن‌جه و عربجه‌نین تدریسی باره‌ده قرار قبول ائدیب. بو قراره گؤره آدی چکیلن دیل‌لرین دانیشیلدیغی بولگه‌لرده، غیرمجبوری اولاراق هفته‌ده ایکی ساعات درس کئچیریله بیلر. بو گیریشیمین ایره‌لییه دوغرو آتیلمیش بیر آددیم اولدوغونو وورغولایان‌لارا رغمن، بونا «اوتوز ایل گئرییه قاییدیش» آدی داها اویغون‌دور. چونکی اینقیلابدان اؤنجه تهران و آذرآبادگان آدینا تبریز بیلیم‌یوردلاریندا ائله بیر درس کئچیریلیرمیش.

منجه بئله بیر گرگین زاماندا بو گیریشیمین سببینی پوپولیست دؤولتچی‌لرین دیل فئنومئنینه سیاسی بیر آراج کیمی یاناشدیقلاریندا آختارمالیییق. بونون اوچون ده ان یاخشی حالدا بئله بیر آددیم آذربایجان تورکجه‌سینده یازیب‌ـ پوزا بیلمه‌ین آدام‌لارین دیل آکادئمیاسی یاراتماسی کیمی آلیناجاقدیر.

دؤؤلت، نئجه دانیشدیغیندان آسیلی اولمایاراق، بئله دوشونور: مجبوریت قارشیسیندا قالیرکن‌ اینسان‌لارین سؤز، دیل و عقیده آزادلیغینی بیر یئرده اؤده‌مکدن‌سه اونو داملاـ داملا سوز کی، هوپوب تورپاغا قاریشسین، یا دا اوچوب هاوایا گئتسین. آنجاق داملالارین ایپک وارلیغیندا گیزله‌دیلمیش گئرچکلیک، اؤرتوک آرخاسیندا همیشه‌‌لیک قالمیر. دؤولت اؤز دیلیمیزده یازماغی سئومیر.

دؤؤلتین بو گؤتوروشونونه قارشی دؤنه‌لرله سؤیلنمیش اوچ مؤحکم ثبوت وار. اونلارین بیری حؤکومت‌لرین سیاسی گؤروش‌لری‌نین فؤوقونده دایاناراق اولوس‌لارآراسی سوییه‌ده منیمسه‌نیلمیش اینسان حاق‌لاری بیان‌نامه‌لری‌دیر. بو بیان‌نامه‌لر‌ یازیلمازدان اؤنجه کوتله‌لر «اغنام الله» (تانری‌نین قویون‌لاری) وظیفه‌سینی داشیییردیلار. تانری اینسانی  دوشونمه‌یه چاغیریر، آنجاق تانری آدینا گوج تطبیق ائده‌ن حاکیم‌لر کؤتله‌نی «قویون» یا دا «دوشمن» گؤرکمینده گؤروردولر. اینسان حاق‌لاری بیان‌نامه‌لری قویون‌پرورلیک سیاستینه سون قویدولار.

آدینی چکدیییم ثبوت‌لارین قالانینا گلدیکده ایسه، ادعالارا گؤره، اونلارین ایکیسی ایران حؤکومتی‌نین تئوریک دایاغی‌دیر، یعنی قرآن و آنایاسا. بئله‌دیرسه گلین حؤکومتین اؤز دیلی ایله دانیشاق:

قرآنین روم سوره‌سی‌نین 22-جی آیتینده «گؤی‌لرین و یئرین یارانیشی، ائله‌جه‌ ده دیل‌لرین چئشیدلی‌لییی»، تانری‌نین نیشانه‌لریندن ساییلیر. هابئله آنایاسانین 15-جی ماده‌سینده رسمی دیل‌له یاناشی باشقا دیل‌لرین ده تدریسی وورغولانیر. ایندی سوآل بودور: اؤزونون سؤیله‌دییینه گؤره دینی تکست‌لر، اؤزه‌للیک‌له قرآن، اوزه‌رینده آنایاساسینی یازمیش بیر سیاسی قورولوش، هانسی سببدن دولایی بئله بر باشلیجا حاققین تطبیقیندن بویون قاچیریر. بونلار نه اوچون باشدا آذربایجان تورک‌لری اولماق‌لا ایراندا یاشایان میللت‌لرین دوغما حاق‌لارینی اونلاردان اسیرگه‌ییرلر؟ آذربایجان 1979-جو ایلین اینقیلابی ایله سونوجلانان مبارزه‌لرین اؤن سیراسیندا گئتدی. و ایل‌لر بویو قوم شهرینده محبوس قالمیش اعتیراض دالغالاری، تبریزین چالخالانماسی ایله اؤلکه مقیاسیندا یاییلدی. هابئله عراقا قارشی آپاریلان موحاریبه‌ده، وظیفه‌سینی یئرینه گتیرمک دیله‌یی سسلندیریلدیکده، آذربایجان بؤیوک سایدا شهیدلر وئردی. لاکین وظیفه‌سی اولان اینسانین حاققی دا واردیر. آذربایجان، وئردییی قان‌لار آردینجا اؤز دانیلماز اینسانی حاق‌لارینی، باشقا سؤزله اؤز کیملییینه قایتماق ایسته‌یینی، اورتایا قویدوقدا همیشه‌کی دامغالارلا قارشیلاشدی: دوشمن‌له ال‌بیرلیک. گؤره‌ن بو دوشمن کیم‌دیر کی، کوتله‌نین حاق‌لاری تاپلانان آندا کوچه‌لره آخیشیر.

اورتادا حاق وارسا دوشمن آنلاییشی آبسورددور. گوجون کانسپرولوژی [توطئه‌آمیز] باخیشیندا حاق وورغون‌لاری بیله‌ره‌کدن کابوس‌لار کیمی گؤرنمه‌یه باشلاییرلار. چونکی گوج فئنومئنی‌نین خیال لابیرئنتی‌نین مین بیر دهلیزینده، دوشمن قاورامینی یاراتمادان حاققی تاپدالاماق او قده‌ر ‌ده قولای دئییل.

دؤولتین سون گیریشیمی‌نین چاتیشمازلیغینی قیناماقدان‌سا بیر داها آنا‌یاسایا قاییداق. سید جمال‌الدین اسدآبادی‌نین بیر جومله‌سی هله ده قولاق‌لاری اوخشاییر: «خاریجی سؤمورگه‌چیلیک [استعمار] قورخوسو ایله داخیلی مستبد‌لییه [آوتاریتاریزمه] برائت قازاندیرماق دوزگون اولمازدی». اولا بیلسین گوج قورولوش‌لاری چئشیدلی بهانه‌لرله آنایاسانین میللی حاق‌لارا دایر ماده‌لرینی قولاق آردینا وورسون‌لار. آمما جمال‌الدین‌ین سؤزونون همین یاسانین 9-جوماده‌سینده‌کی عکس‌صداسی اونودولاسی دئییل: «اؤلکه‌نین باغیمسیزلیغی و اراضی بوتؤولویونون قورونماسی بهانه‌سی ایله هئچ بیر دؤولت آدامی‌نین مشروع آزادلیق لاری، قانون کئچیرمک‌له بئله، تاپدالاماغا حاققی چاتمیر».

رویدادهای سین‌‌کیانگ و وظیفه‌ی ما / ایواز طاها

نامه‌ای سرگشاده درباره‌ی رویدادهای سین‌‌کیانگ
اویغورهای ایالت سینجان [سین‌کیانگ] چین در معرض کشتار بیرحمانه قرار گرفته‌اند. دولت چین که از سال‌ها پیش دست به تغییر ترکیب جمعیت در این ایالت زده است، اینک کمر به نابودی میراث فرهنگی اویغورها در شهرهای اورومچی، کاشغر و تورفان بسته است با این بهانه که در جای آثار تاریخی فرسوده ساختمان‌ها و ائلمان‌های مدرنی خواهد ساخت. در مقابل این تخریب و کشتار هدف اعتراض مسلمانان اویغور روشن است: دفاع از هویت ملی، حفظ میراث تاریخی و انتخاب شیوه‌ی دلخواه زندگی.
تأکید آنان بر این خواسته‌های ساده و انسانی باعث شده است که با حمله‌ی چینی‌های چماق‌به‌دستِ “هان” روبرو شوند. چماق‌دارانی که با تانک‌ها و زره‌پوش‌های ارتش حمایت می‌شوند. به گفته‌ی منابع رسمی چین تاکنون 156 نفر از اویغورها کشته، هشتصد تن مجروح شده و هزاران نفر به زندان افتاده‌اند. طرفه آنکه دولت چین نیز از تئوری رسوا و کهنه‌ی توطئه برای کشتار مردم سود برده است. به گفته‌ی رئیس حزب کمونیست در ایالت سینجان، سلسله‌جنبانِ حوادثِ اخیر خارجی‌ها بوده‌اند. دولتیان مثل همیشه با تأکید بر فاعلیت خارجی، چشم خود را عامدانه بر قابلیت داخلی بسته‌اند.
ما این رویکرد ضد انسانی را محکوم می‌کنیم اما در این محکومیت نباید چشم در راهِ همنواییِ دولتِ ایران بمانیم. درست در لحظه‌ای که رسانه‌ی دولتی به خاطر قتل دلخراش زن مصری در بخش‌های مختلف خبری خود اشک می‌ریزد، با بی‌پروایی تمام از کنار فاجعه‌ی سینجان می‌گذرد. چرا که اگر سیاست اقتضا کند خون این یک نفر از آن دهها نفر بسیار رنگین‌تر است. دولت و رسانه‌ی دولتی ایران به رغم آن‌همه گلودریدن‌ها در حوادث غزه اینک سکوت پیشه کرده‌اند تا بهای فروش طلای سیاه و خرید آب‌نبات‌چوبی‌های چینی را بپردازند. قضیه ساده است: موضع‌گیری‌های دولت فعلی بر خلاف سروصداهای بسیار از سرِ غیرت دینی و اخلاق سیاسی نیست، تداوم رویکردهای ابزارانگارانه و درازآهنگ به شأن انسان است. 

مثال بارز این ابزارانگاری مقایسه‌ی «حوادث فلسطین و جمهوری آذربایجان و چچنستان» است. دولتی که پول و رسانه و سیاستش را در قمار فلسطین گذاشته است چگونه است که با مجریان تسویه‌ی نژادی هفده هزار نفر ساکنان شهر “خوجالی” بهترین روابط سیاسی و اقتصادی ایجاد کرده است. در حالی که بیست درصد از خاک دومین کشور شیعه‌ی جهان تحت اشغال ارمنستان است چگونه است که دولت ایران پیوسته سنگ حقوق مردم سرزمین‌های دور را به سینه می‌زند؟ آیا یک‌ونیم میلیون مسلمان ستم‌دیده‌ی آذربایجانی که بیش از پانزده سال است در چادرها زندگی می‌کنند همچون فلسطینیان مستحق غمخواری نیستند؟ اندکی دورتر مگر روس‌ها ملت مسلمان چچن را تسویه‌ی نژادی نکردند؟ مگر جوهر دودایف معمار سربلندی چچن‌ها به موشک بسته نشد؛ اصلان مسخداوف ترور نشد؛ زلیم‌خان یانداربایف آواره‌ی قطر نگشت؛ مگر یک دست‌نشانده‌ی روس به نام رمضان قدیراوف با چماق‌بدستانش در ویرانه‌های گروزنی به حکومت نرسید؟ اینان برای کاهش آلام فرزندان شیخ شامیل (روحانی مبارز قفقازی که سالیان سال لرزه بر اندام روس‌ها انداخت) چه کردند جز سکوت و احیانا تمجید از روس‌ها. مگر نمی‌دانند که در جریان جنگ چچن از یک میلیون نفر ساکنان چچنستان 260 هزار نفر هلاک شدند که 42 هزار نفرشان را کودکان تشکیل می‌دادند؟ چگونه است که در سوک مسلمانان در جایی گلو می‌درند و درجایی دیگر پوزخند می‌زنند؟ مبنای نظری این رویکرد ساده است: وقتی سیاست دینی شود دست آخر دین نیز سیاسی خواهد شد و تاوان‌اش گردن‌نهادن به رویکردهای غیراخلاقی و مصلحت‌گرایی‌های ضد انسانی در سیاست خواهد بود.


در اینجا قصد نقد کارنامه‌ي دولت فعلی در میان نیست چرا که کار آن از نقد گذشته است، دغدغه‌ی ما خطاب به وجدان بیدار انسان‌هاست. حال که چنین شده است و نهادهای قدرت در قبال مصیبت بزرگ کشتار مسلمانان چین سکوت پیشه کرده‌اند از آیات عظام، حجج اسلام، دانشگاهیان، روشنفکران، نویسندگان و هنرمندان توقع دارد وحشیگری سازمان‌یافته‌ی دولت خودکامه‌ی چین را محکوم نمایند.

حمایت ایواز طاها از میر حسین موسوی

آذربایجانیان عزیز!

بنا به وضعیت خطیری که اینک با آن روبرو هستیم، از همگنان خود دعوت می‌کنم به میرحسین موسوی رأی دهند. اینجانب به هنگام اعلام نامزدی سیدمحمد خاتمی جزوه‌ای در نقد رفتار اصلاح‌طلبان تهیه کردم و در صدد انتشار آن بودم که موسوی نامزد شد. هرچه زمان گذشت دریافتم که ایفای نقش «جان زیبا» و اعتقاد ساده‌لوحانه به آموزه‌ی «بدترین بهترین است» به تداوم وضع موجود خو.اهد انجامید. یعنی انتخاب دیگرباره‌ی فردی که در روزنامه‌ی رسمی‌اش به ملت آذربایجان توهین روا داشتند و سپس برای سرکوب معترضان نیروهای انتظامی را به خیابانها گسیل کردند. (گرچه در صورت انتخاب موسوی آن جزوه را منتشر خواهم کرد.)

اینجانب قصد شرکت در انتخاباتی که از 570 نامزد تنها 4 نفر تأیید صلاحیت شده‌اند نداشتم، لیکن با عنایت به تمرکزگرایی آهنین دولتمردان فعلی و بی‌اعتنایی‌شان به آزادی‌های اساسی مردم، ناچار شده‌ام خواهش خود را به پیشگاه ملت ببرم. چرا که می‌دانم تعللی بیش از این، به مسدود شدن هرچه بیشتر مجاری تنفس جریان هویت‌طلبی خواهد انجامید. به علاوه، در این حمایت ناچیز چشم به وعده‌هایی مبتنی بر رعایت حقوق شهروندی، تأمین آزادی‌های مدنی و عدالت اجتماعی، و قول میرحسین موسوی درباره‌ی اجرای اصل 15 قانون اساسی دوخته‌ام.

ایواز طاها

 چهارشنبه بیستم خرداد 1388 ساعت 17:45 

Mir Hüseyn Musəvi və Eyvaz TAHAnın müraciəti

Əziz Azərbaycanlılar!

Qarşılaşdığımız bu gərgin durumda Mir Hüseyn Musəviyə səs vermənizi xahiş edirəm. Məhəmməd xatəmi prezidentliyə adaylığını irəli sürərkən islahatçıların milli haqlarımız barədə saymazca davrandıqları barədə tənqidi baxışlarımı geniş biçimdə açıqlamaq istədim. Lakin zaman ötdükcə anladım ki, “gözəl can” rolunu ifa etmək və ya “ən pis ən yaxşıdır” tezisinə inamaq mövcud durumun dahada uzanmasına gətirib çıxaracaq. Başq sözlə, Ahmədinəjad kimi birisinin bir daha seçilməsinə səbəb olacaq ki, onun rəsmi qəzetində xalqımız təhqir olundu, və üsyan dalğalarını yatırtmaq üçün güc qüvvələri küçələrə yerdildi.

Mən 570 adayın arsından ancaq dörd adaya seçilmək imkanı verildiyi üçün bu seçkilərə qatılmaq istəmirdim, amma indiki dövlət adamlarının dəmir santralizmi və kütlənin  təməl haqlarına etinasızlığı üzündən xalqıma müraciət etmək məcburiyytəndə qalmışam. Çünki bundan artıq susğun qalmağın bircə sonocu ”kimlik” axtarışına həsr olunmuş dirəniş hərəkatına yeni-yeni yaraların vurulması olacaq. Habelə bu kiçik çağırışımda söz azadlığı, vətəndaşlıq haqları və ana yasanın 15-ci maddəsinin tətbiqi barədə Mir Hüseyn Musəvinin verdiyi vədlərə göüzümü tikmişəm.

Azərbaycanlı kiçik vəndaş

Eyvaz TAHA  

2009.6.10   

قول‌لاردا تيتره‌ين ياشيل يارپاق دريمله‌يه‌جك | ایواز طاها

 یارپاق قزئتی‌نین “باش سؤز”لریندن

قزئت بوراخيرسان. يئر- گوي ييغيشير، اليندن توتور، آياغيندان چكيرلر. سن گولورسن. ياز گلمه‌ميش، يازلانان بير هايكو(1) اوخويورسان:

     بو ياز گونونده،  

     قوشلاردان باشقا،

     سؤزجوك‌لر اوچوشور باغچادا.    

يارپاق قزئتي سؤز وئريلديي‌نين عكسينه اولاراق، هفته‌ني اونودور، آيدا چيخير. بونون باشيلجا سببي سن دئمه كاغيذ بؤحراني اولموشدو. هفته‌ني آي عوض ائدنده، گونده‌ليك خبرلره گره‌كلي يئر آيريلمير؛ آذربايانجانلي و باشقا تورك‌لر ياشايان بؤلگه‌لرين خبرلري واختلي واخيتندا ايزله‌نيلمير. سونرا اوزاق ياخين شهر‌لرده‌كي اوچ بئش مخبر باشلاري‌نين آلتينا يئكه ياسديق آتيب، ياتيرلار. دئمك قزئت بوراخميرسان.

باشيميزين خبره، اليفبايا، شعره، گونه‌­باخانا قاريشديغي بير واختدا، گاردين قزئتي گونده‌ليك خبرلر باشليغيندان قوشولاجاق شعر ياريشي كئيچيرير. توني بلر قالخان گؤتورور.

عراقا يوروش،         

باهار بومبالاري گؤيدن ياغير  

پاييز يارپاقلاري كيمي.

چؤللوكده قاسيرغا اسير.(2)     

 □

هردن جيزيقدان چيخيريق. قودرت بونو به‌يه‌نمير. [بونون قاپازینی سونرالار 1385ـ جی گونش ایلی­نین خرداد آییندا یئدیک.] آمما ميللتين به‌يه‌نمه‌د‌ييي شئي‌لر  ده وار. آتالار سؤزونه يئر وئرميريك؛ غزلدن، جين دميردن قورخان كيمي، قورخوروق. گوناهلاريميز آنجاق بونلار دئييل. بيز هئچ بير ايدئولوژيك جيزگي‌لر آردينجا يورومه‌يي كوتله‌ميز اوچون يارارلي سانمیریق. بونا گؤره، توپلومون بوتون قات­لارينا سؤز دئمك، يازي يازماق ايمكاني قازانديرماق ايسته‌ييريك. آنلاييريق‌كي، بو، بعضَن ضديتلي يازي­لارين قزئتده گئتمه‌سينه گتيريب چيخارا بيلر. آمما آذربايجان توركجه‌سينده معلومات واسيطه‌لري‌نين قيتليغيندا، بو اَن منطقي يولدور. آيري­آيري دوشونجه‌لي يازيچي‌لار و آيدين‌لاريميزا، منطق و اخلاق چرچيوه‌سينده، سؤز وئرمه‌مك اولماز.

     □

گونه باخان دَنه‌سي، بیسکویت، رنگ‌لي چاي، و من. قزئتين ايكينجي نؤمر‌ه‌سيني حاضيرلاييريق. گئجه­گوندوز فلورانین سسی گلیر. دئييره‌م «فلورا كريم اووا، بيسكويت و چاي»ـ بونلار بيزي داها اؤلدوره‌جه‌ك. يورولورام. بيرآن بوتون دونيادان آيريلير، گؤزومو اِكرانا زيلله‌ييره‌م. «ياشيل يولا» باخيرام. «فرانك دارابونت»‌‌ون(3) چكدييي «ياشيل يول» فيلمينه باخيرسان. سونرا دارابونت سني گوموش پرده‌ده جانلانديرديغي ايپك دونياسينا آپارير. زندان داراق­لاري آرخاسيندا كؤير‌ك بير اور‌ك چيرپينير. داها دوشگون «ملودرام»‌دان خبر يوخسا دا، سن گؤز ياش­لارينلا قهرماني مشايعت ائديرسن. اونونلا ياشيل استقامتده گئديرسن. دوغرودور، سينما ايله او قده‌ر ده ايلگي‌سي اولمايان آدام­لار، فيلمي تحريف ائتسه‌لر ده، سن حاديثه‌لرين اورتاسينا آتيليرسان. چونكي دارابونت، بير نئچه خيرداجا سئكانس‌لا، سني فيلمين بير پارچاسينا چئويرير.  سون مقامدا فيلمين ياشيل روحو، سنين بوتون دامارلاريندا اسير. ديسكينيرسن. سانكي يوخودان آييلميش كيمي يئنه ‌ده قزئتين گرگين رؤوياسينا قاييديرسان. بيز رؤيالاردا ياشاييريق. بوتون گئرچك‌ليك‌لرين يالانا چالديغي آندا، رؤيالار اَن  دوزگون گئرچك‌دير. بيز بوتون قاپيلارين باغلانديغيندا ايسه، اوميددن دانيشريق. قيناما بيزي. مگر ناسني سيمس دئمه‌ميشدي‌كي: «رؤيالاريني بوراخما. رؤيالارسيز اوميد ده يوخا چيخاجاق. و اوميد اولمايان يئرده حياتين مقصدي ايته‌جك. ياشاييشين ايچيندن تله‌سيك كئچمه، يوخسا اونودارسان هاردان باشلاديغيني، و هارا گئده‌جه‌ييني.» (4)

مكتوب­لار گلنده روحوم يئلين قانادينا كؤكله‌نه‌رك اوزاق كؤوشن‌لره اوچور. بوردا داها «كانت»‌دان «دريدا»دان خبر يوخدور. دووشان چوخدور. «تئودور دوبانويل» يازميشدير كي، بالاجا دووشان‌لار يام ياشيل تارلادا آتيليب دوشور. بيز نئجه شربتي باشيميزا چكيريك‌سه، اونلاردا دادلي شئهي ائله‌جه‌ ايچير. آغيمتيل، بوز، ساريشين، چيچك عطيرلي بو اويناق دجل‌لر، باخيش­لاري ايله سانكي دئييرلر:

«باخ، بيز قلمدن، كيتابدان خبرسيز كيچيك دووشانلاريق، دونيانين وار- دؤولتندن طبيعيتن بيزه باغيشلاديغي بيرجه نعمت يالنيز بير يون‌آياق قابي‌دير. نه داستايئوسكيني اوخوماقلا لووغالانيريق، نه‌ ده پسيخولوگييا كوركونو اَينيميزه گئييريك. بيز كيچيك دووشانلاريق. آياق قابيميز يون‌ دور. قولتوغوموزدا دفتريميز يوخ، هئچ نه‌يي قئيد ائتميريك. داها اوره­ييميز ‌جناب كانت اوچون دؤيونمور. اونون چوروك ايدئآلي كؤنلوموزو اوخشامير.

ناغيل‌ باز لافونتئن باره‌ده بيز باشقا فيكيرده‌ييك. ديز چؤكوب اونا تاپيناريق اگر بيرده صؤحبت فلسفه بيجليييندن گئده‌رسه‌. بيز سوكوتو اوستون ساناريق.

شوپنهايئر- بو اؤرسكوره‌ك­لي كوبود خسته‌يه رغمن ياشاماق، جيير دولوسو تميز هاوا اودماق بيزجه، داها شيرين­‌دير. يان‌يؤره‌يه كؤلگه سالميش بو شام آغاجلاري دالداسيندا بيز كيچيك دووشان­لار، قويروغوموز اوسته اوتورموشوق.»(5)

یازی­لارین چتين اوخونوشوندان گيلئيله‌نيرسيز. بيز بونونلا قيسمن‌ ده اولسا، راضيلاشيريق. آمما بوردا اؤنملي بير مسئله‌ني آرايا قويمالي‌ييق. هر بير قزئت، اوخوجو كوتله‌سيني معين‌لشديرمه‌لي اولسا دا، بيز بونو ائتمك ايسته‌ميريك. ديليميزين اوخوجو دايره‌سي گئنيش اولماديغيندان، بيز بوتون اوخوجو قات­لاريلا دانيشيغا گيريشمه‌لي‌ييك. بو، چتين بير ايش اولسا دا، هله‌ليك چؤزوم يولوموز قزئتي اوچ سويه‌ده بوراخماق دير: الف- علمي و فلسفي يوكلو يازي­لاري عمومیتله دوشونجه صحيفه‌لري باشليقلي آلتيندا درج ائديريك. بو يازي­لار، آيري­آيري علمي ساحه‌لرده تحصيل آلميش آز سايي‌لي آداملارلا قارشيليقلي علاقه يارادير، علمي ديلين يارانماسينا يول آچير. بيز ياخشي بيليريك كي، عادي اوخوجو بونلاري اوخوماقدا چتين‌ليك چكه‌جك. آمما بوندان آرتيق بو ساحه‌ني اونودورساق، ديليميزين علمي سويه‌سي داها دا اؤله‌زي‌يه‌جك. ب- قزئتين ايكينجي ساحه‌سي ادبيات، اينجه‌صنعت، تاريخ و ميللي منليييميزه عايد ديركي، بوردا گئد‌ن يازي­لارين ديلي اورتا سويه‌لي اوخوجولارا آنلاشيلمالي دير. ج- اوچونجو ساحه عموميتله قيسا خبرلر، رئپورتاژلار، ساتيرالار [طنزلر]، ديل باره‌سينده يوموشاق موباحیثه‌لر، آبيده‌لر، تاريخيميزي تانيتديرماق، و خيرداجا علمي و ادبي يازي­لاري احتوا ائدير. بيز اوخوجولارين ايستك و تاپيشيريق‌لاريني نظره آلاراق، بو اوچونجو ساحه‌ني گئتديكجه گئنيش‌لنديره‌جه‌ييك.

آمما من مين بير گئجه‌ني دئييل، «اورحان ولي»ني سئويرم:

كيمسه دويمادان اؤلمه‌لي‌يم    

آغزيمين قيراغيندا     

بير پارچا  قان بولونمالي.       

مني تانيمايانلار       

«مطلق بيريني سئويردي» دئيه‌جك‌لر. 

تانييانلارسا، «يازيق دئمه‌لي    

چوخ سفالت چكدي؟»         

آنجاق گئرچك سبب 

بونلارين هئچ بيري دئييلدي.   (6)

شعر قيراقدا قالسين، قزئتده گئده‌ن يازيلاردا، باش يازار اولاراق كسكين صورتده اَل گزديريره‌م.  بو، يازيچي‌لاريميزين آز عده‌سيني اينجيك سالسا دا، اوخوجولاريميزين بؤيوك بؤلومونون سئوينجينه سبب اولموشدو. تانينميش آيدين‌لار و قلمداشلارلا ياناشي، يئني يازيچي‌لارا بؤيوك يئر آييرماق ايسته‌ين بير قزئت، بوندان بويون قاچيرا بيلمز. آنجاق بو كسكين رئداكته، بعضن نثرلرين بيربيرينه اوخشارليغينا گتيريب چيخارا بيلر. بونا گؤره بعضي يازي­لارين، اؤزه‌لليك‌له جانلي رئپورتاژلارين ديلينده كؤلكو دَييشيك‌ليك آپارميرام. بير ده شعره توخونمورام.

شعره توخونمورام. فضوليني سئويره‌م، فلك‌لري يانديران آهيني؛ نسيميني عصيانكار سؤزلريله، واقيفي، خورشيد بانو ناتواني، سيد عظيم شيروانيني، شهرياري بوتون نيسگيل‌لريله. نييه سئومه‌ييم كي، شاه اسماعيلين سؤزجوك‌لري يول يئرييير آخي. ايلهان بئرك دئميشكن: «سؤزجوك‌لر يئرلريندن اويناديليب، دونيا يولچولوغونا باشلاديقلاري زامان، ياريش آت­لارينا چئوريليرلر. اونلار هر يئرين، قوخلاديقلاري هر شئيين يئيه‌سي اولورلار. سؤزجوك‌لر بو يولچولوغون سونوندا هم بؤيويورلر، هم ده زنگين‌لشيرلر.»(7) نه بيليم دونياني بلكه ده شاعير يارادير.

قزئتدن آيريلير، آراز قيراغينا قاييديرام. زنگيلانا باخيرام. چايير باسميش يوللارا؛ داملاري اوچوردولموش قاپي‌لارا؛ پنجره‌لري تالانميش، كرپيج‌لري سوكوتا دالميش ائولره. اوچ ديغا بير شهري قورويور و گؤزه‌ل سارای چايا آتيلير. اوره‌ييمين سسيني دينله‌ييره‌م:

تالانير قاپي‌لار، يانير تاوان‌لار

پوزولور سينيرلار، چؤكور اؤلكه‌لر

قاپي‌نين آستاناسيندا

            دايانان گؤز‌ل

دالير گؤزلرينه‌،

               گئدير كؤلگه­لر.

اوچقون اوزه‌ريندن يوللارا باخير

كسيرلر باشيني سؤزلرين اوسته

يوللارا سريلير

               ياغيشين ايزي

بير غريب دايانير

                  ايزلرين اوسته.

آه زامان ‌دير اوتوران

طاقچادا ديم‌ديك

توز باسميش فانارلار سئوميرلر اونو

جالانير تاوانا

     كورون ايشيق‌لار

وورنوخوب آرخايا باخاندا گؤزلر

اؤرومچك تورودور

                     دولام، دولاشيق،

هؤرولور بئينيمه، قانيما هر آن

آليشيب ياناندا ديليمده سؤزلر.

بير غريب دايانير ايزلرين اوسته

فيرلانير باشينا،

            يوللار ياماج‌لار

ياماجا سارماشان

               قيرميزي گول‌لر

گيجگاها ديره‌نن گولـله‌يه بنزه‌ر.

________________________________

1- هايكو  Haiku ژاپون شعري‌نين 5-7-5 هيجالي اسكيدن قالما فورماسي دير.

2- گاردين قزئتي Gardian و پنگوئن Penguin ياييم ائوي بيرليكده «هايكو»  Haiku ياريشي كئچيرميش، گونده‌ليك خبرلرين باشليق‌لاريندان قوراشديريلميش اَن ياخشي هايكو گؤنده‌رن اوخوجولاري موكافاتلانديرميشلار. بو شعر، او ياريشدا سئچيلميش اثرلردندير.

3-فرانك دارا بونت-ون Frank Darabont چكديييي ياشيل استقامت The Green Mile باشليقلي فيلمينه اشاره‌دير.

4. Nancye Sims:          

Don,t sismiss your dreams.     

To be Without dreams is to be without hope,     

To be without hop is to be without purpose.      

Don,t run through life so fast 

That you forget not only where you,ve been      

But also where your going.    

5- تئودور دو بانويل

6. Orhan Veli , Butun Serler, (Istanbul, Adam Yayincilik ve Matbaacilik, 2002) s. 185       

7. Ilhan Berk, Logos, ( İstanbul, YKY Yayim Evi,1996)

8- رحمتليك حميد نطقي‌نين حاضيرلاديغي آذربايجان توركجه‌سي‌نين اورتوگرافي كيتابچاسينا اشاره‌دير. نطقي «قلاوووز» سؤزونو مولانا جلال‌الدين رومي‌نين اثرلريندن گؤتوره‌رك اونو فارسجا «راهنما» آنلاميندا ايشلتميشدير. سون واختلار ديل توپلانتي‌لاريندا، املا باره‌سينده داها گئنيش راضيليق‌لار الده اولونموشدور.

یارپاق، 1384

MƏTNDƏN BAŞQA BİR DÜNYA YOXDUR/2 | Eyvaz TAHA

QADIN OBRAZI, CİNSİYYƏT VƏ ESKİZOFRENİ

Yapısöküm [dekonstruksiya] postmodernizmin bir qoludursa, feminizm o biri qoludur. Bunların ikisi də mərkəzləri uçurmağa can atır. Bütün mədəniyyətlər, təfəkkürlər və gələnəklər bir mərkəzin üzərində qurulur: Bir qaynaq, bir həqiqət, bir sabit nöqtə, bir tanrı. Mərkəzlər başqalarına göz yumur, onları əzir, ucqara qovurlar. Örnəyin, patriarxal toplumda kişi məhvərdir, mərkəzdir (corabını da qadınlara yudurdur!), qadın isə ucqarlaşdırılmış özgədir. Postmodernizm nəinki mətnin biranlamlı mərkəzini dağıtmaq istəyir, kişi mərkəzini də şeytan ocağı sanır. Tarix boyu kişili-qadınlı insanların tapındığı bu ocağı uçurmaq gərəkdir.

Qadınlarla bağlı roman feministlərin tərəfindən uğrunda mübarizə aparılan məsələlərdən yan keçır. Demək olar “Yarımçıq əlyazma” kişi söyləmi (discourse) əsasında yazılıb. Romanda kişi səsi olduqca gurdur, qadınlar isə bir çox hallarda ağlamaq-sıtqamaqdan başqa nəyəsə yaramırlar. Kişi mərkəzdə oturub, qadın isə ucqara sıxnaşdırılıb. Bu mövzunu araşdırarkən mənim iradlarım yalnız “Yarımçıq əlyazma”nı deyil, Azərbaycan bədii nəsr örnəklərinin çoxluğunu amaclayır. Bir örnəyin işığında məqsədimi daha aydın açıqlaya bilərəm:

“Kitabi Dədə Qorqud”un orijinal nüsxəsində Banuçiçəklə Bamsı Beyrəyin tanışlığı zamanı nə şərq ənənəsinə tam riayət olunur, nə də Viktoriya dönəminin izi var. Banuçiçək özünü tanıtdırmadan Bamsı Beyrəkə deyər: «Gəl indi səninlə ova çıxalım, əgər sənin atın mənin atımı keçərsə, onun (Banuçiçəyin) dəxi atını keçər. Həm səninlə ox atalım, məni keçərsən, onu dəxi keçərsən. Və həm səninlə güləşəlim, məni basarsan, onu dəxi basarsan».

Beyrək deyər: «Xoş, indi atlanalım».

İkisi atlanarlar. Meydana çıxarlar, at çaparlar, Beyrəyin atı qızın atını keçər. Ox atarlar, Beyrək qızın oxunu yarar.

Qız deyər: «Ahay igid! Mənim atımı kimsə keçdiyi yox. Oxumu kimsə yardığı yox. İndi gəl səninlə güləş tutalım».

Güləşdə qızı yıxar, qız Banuçiçək olduğunu deyər. Beyrək üç öpər, bir dişlər. Divin barmağından altın üzüyü çıxarar, qızın barmağına keçirər[19].

Bu hadisənin kontekstində qadın sərbəstliyi, (eyni halda müəyyən əxlaqi prinsiplər əsasında maraqlı və səmimi davranışlar) dalğalanır. Burdakı danışıqlar və davranışlar yəqin ki, müəyyən bir gələnək və mədəniyyət çərçivəsində həyata keçir, öz anlamını qazanır. Bu dünya Dədə Qorqudun dili ilə təsvir olunmuş oğuzların yaşam çevrəsidir. “Kitabi-Dədə Qorqud”un özünəməxsus diskursu, özünəməxsus dünyası var. Diskursun ilkin özəlliklərindən biri dünyanı bizə açmasıdır. Diskurs başqası ilə (yəni dinləyici ilə) danışıqda reallığın düzəngahını bizə açır.

Adını çəkdiyim hadisədə gedən danışıqlar və baş verən davranışlarda nə iffət düşkünlüyünü görürük, nə əxlaqsızlığı; nə çəkingənliyi hiss edirik, nə də fars ədəbiyyatından türkcəmizə soxularaq romantik damarımızı tutmuş iyrənc naz-qozları. Dədə Qorqu’da hər dönüşümdə, onun diskursundan heyrətə gəlirəm. Dədə Qorqud özünün orjinallığını və bağımsız bir dünya olduğunu qoruyub saxlayan bir əsərdir.

Bilmirəm, “Kitab” haçan yazılıb, amma əgər onun onuncu və ondördüncü əsrlər arasında yazıldığı barədə təxminlər düzgündürsə, bu müstəqillik və özünəməxsusluq daha da heyrətləndirici görünəcək. Orta şərqin bu əsrlərində yaradılmış əsərlər ya rasionallığın kobud və quru arqumentlərilə doludur, ya da sufilərin ağlasığmaz iddiaları ilə. Vaxtilə yazılmış kitablarda sərgilənən əxlaq nəzəriyyələrinin hamısında bir-birinə bənzər dünyanı görürük. Əxlaq nəzəriyyələrini ehtiva edən Əbu-Əli Meskəveyh’in yazdığı “Təthir-ül-əəraq” kitabından tutmuş Nəsrəddin Tusi’nin “Əxlaqi nasiri”sinədək, hamısında belədir. Tarixi kitablar da belədir, kəlam və fəlsəfə kitabları da, irfan da, ehkam da, ədəbiyyat da. Buna görə də Əlişir Nəvai’nin özbək türkcəsində dörd divanı, Sədi’nin farsca yazdığı “Gülüstan”ı və İbn Ərəbi’nin ərəbcə “Fütuhatil məkiyyə”si hamısında bir-birinə yaxın düşünüş, gələnək və “anlam yaratma sistemi”ni görürük. Üç millətin misilsiz şairləri İbn Fariz, Hafiz Şirazi və Məhəmməd Füzuli ərəbcə, farsca və türkcə divanlarında sanki bir ağızdan danışırlar.

Örnəyin “Əxlaqi-nasiri”ni nəzərə alaq[20]. Nəsrəddin Tusi şahların dəyişməsi ilə önsözü də dəyişir, başqa sözlə “elmi həqiqət” güc quruluşlarının istəyinə tabe edilir. Habelə kitabın özülündə yunan düşüncəsindən gəlmə, özəlliklə Aristotel’in “Nikomaxus əxlaqı” kitabından gəlmə prinsiplər və nəzəriyyələr dayanır. Nəsrəddin yunanların əxlaqi nəzəriyyələrini ayətlər və rəvayətlərlə bəzəyir, sonra onu dini əxlaq adına bizə sırıyır. Kitab əsil kitab deyil, quraşdırmadır, baxmayaraq ki, öz dönəminin əxlaq elminə göstərilən ən uğurlu reaksiyadır. Amma “Kitabi-Dədə Qorqud” başqa bir dünyanı, orijinal olan və başqa mətnlərdə bənzəri olmayan dünyanı üzümüzə açır. Bu arada təkdir. Bəlkə də elə buna görə, əlyazmalar mədəniyyətinin haşiyəsində gizlənir, altı-yeddi əsrdən sonra orta şərqdən deyil, birdən-birə 19-cu əsrdə Drezden kitabxanasından baş qaldırır. (O biri nüsxə də Vatikan kitabxanasından tapılır, 1950-də).

Orta şərq tarixində uzun müddət bu kitab barədə susqunluq var. Orta şərqdəki ümumi mədəniyyətin ab-havasına qarışmayan bu haşiyə, yəni “Kitabi-Dədə Qorqud” tam haşiyəliyini qorumasaydı, çox güman ki, “Nikomaxus əxlaqı” başlıqlı əsərin etkisi ilə yazılmış elmi kitabların içində əriyərdi. Məncə, belə olsaydı, onun forması və məzmunu dəyişilərək o biri dünyalara qaynayıb qarışardı.

“Yarımçıq əlyazma” bu yeganə, bənzərsiz və sevimli dünyanın çağdaş dünyada əks-sədasıdır. Bu üzdən də digər romanlara oxşamır və yeganəliyi ucbatından onun oxu ləzzəti daha da artır. Ancaq Dədə Qorqud dünyasının bəzi təfərrüatının canlandırılmasında yazar indinin şərtlərinə boyun qoyur, nəticədə çağdaş dünyanın yaşam tərzi onları puça çıxarır. Bu kölgəni özəlliklə qadın məsələsi üzərində görürük. Baxmayaraq ki, kölgə geniş deyil, xalı kimi yerə sərilmiş qaraağacın kölgəsi boydadır[21].

Dədə Qorqud kitabının qadınlarla münasibətdə maraqlı dünyası “Yarımçıq əlyazma”nın çağdaş cinsiyyət [sexuality] anlayışında gözdən itir: qadın ucqarda oturur və ya gözüyaşlı, çəlimsiz varlığa çevrilir. Kiminsə rəhmini, yardımını diləmək üçün onun ayaqlarına sərilir[22], ikiəlli qucaqlayır, başlayır yalvarmağa[23]. Ya da boş yerə o qədər ağlaya-ağlaya yanıqlı bir səslə oxşayır ki, ürəklərə dağ qoyur. Sanki qadının daş üstündə oturub ağlamaqdan və ya başına döyməkdən başqa bir işi yoxdur. Qadın ağlayış, yalvarışlardan yan keçib, siyasi rol oynamağa başladıqda, yenə də “Yarımçıq əlyazma”da ürəkaçan bir hadisə baş vermir. Belə hallarda qadınlar bəzən saray tülkülərinin donuna girirlər. Məsələn, Burla xatun Qazan xanın evinin bağçasının uzun pınar axıb gedən yerində gizlincə Beyrəklə görüşür, hansısa sui-qəsdi planlaşdırır, bununla da kişi tarixçilərin formalaşdırdığı ənənəvi saray qadınının məkri ilə çıxış edir.

Nadir hallar istisna olmaqla, “Yarımçıq əlyazma”da qadın daha çox alınyazısının əsiridir. Yazar isə bu köləliyin bacasından həm indiyə baxır, həm də keçmişə. Çağdaş zamanda şərqşünas qız bir əlçi kimi məcburi olaraq dodaq büzə-büzə yazarın hökmranlığına boyun qoyur, keçmiş zamanda isə qadın sacda bişmiş çörək kimi bürüştə olmaq həmin götürülüb qaçırılır. Xatun Alp Rüstəmlə evlənəcəkmiş, lakin Bəkil onu atının yəhərinə sıxıb qaçırır. Xatun deyir: «Alp Rüstəm ilə mən sevişib dururduq… elə bu gün, elə sabah (evlənərik) deyə-deyə qaldıq. Heç bilmədim Bəkil də hardan çıxdı?»[24] Qadının gələcək həyatını özü istəmədən beləcə qaçılmaz taleyə yuvarlatmaq kişi söyləmindən su içir. Bəkil onu görcək qanı qaynayır, sümükləri oynayır, onu yıxır ayğırın üstə, minir çapır, sanki un çuvalı aparır. Bunları romanın nöqsanları hesabına yazmaq olar. Bu barədə deyiləsi digər məsələ də var.

Dədə Qorqud Beyrəyin mağarada qızlarla şən bir gecə keçirtməsini böyük hadisə donunda təqdim edir və onu Beyrəyin gözlənilməz azğınlığı və Oğuz elinə böyük təhqir kimi Bayındır xana çatdırır. Rəvayətin forması və onda işlənilən sözcüklər Bakı bağlarındakı sevişmələri xatırladır. Başqa sözlə, cinsiyyətin çağdaş ikiüzlü özəlliyini, ikili quruluşunu xatırladır: gizlində açıq, açıqlıqda tam gizlin quruluşunu. «Bu Beyrək dediyim əyləşmişdi mağaranın yuxarı tərəfində və qarşısında düzülmüşdü cürbəcür aşlar, əkməklər, şərbətlər. Burdacana şərab var idi. Bir tərəfdə üç, ya dörd qız idi, üslulluca əyləşib durmuşlardı. Beyrəyin tam yanında isə bir gözəl əyləşmiş idi. Qızların biri saz çalırdı, bu andaca o biri qız ayağa qalxıb əl götürüb oynamağa başladı. Beyrək dediyim əli ilə yanındakı ay üzlü gözəli qucdu»[25].

Yazar hərdənbir öz romanın gedişinə qatılaraq yazının içinə girsəydi və bəzən keçmiş zamanı qəfildən çağdaş zamana daşısaydı, belə bir xəbərin bu təfərrüatla Bayındır xana çatdırılması gözlənilməz olmayacaqdı. Hətta ola bilərdi ki, vaqiənin ortasında Mərdəkan bağlarından birinin adı da çəkilsin. Postmodern təhkiyələrdə, “ani qovuşma” [short circuit] adlı xəstəlik halına gəlib çatmış bir fənd var: yazıçı hərdən rəvayətə daxil olur, öz romanında rol oynamağa başlayır. Realist romanlarda bu mümkün deyildi. Belə bir əsərlərdə realla qeyri-real arasında Berlin divarındandan daha uca divar çəkilirdi. Bu iki dünya tam ayrı, tam ziddiyyət halında öz sınırları içərisində məhbus olurdular. (Baxmayaraq ki, ani qovuşma fəndi elə bir məsələ deyil ki, hansısa bədii əsər onunla hörmət qazansın və ya onsuz gözdən düşsün.) Söylənilən realist baxışın davamı modernist romanlarda yazıçının təkiyə arxasında görünməməsinə gətirib çıxardı.

Söz burasındadır ki, “Yarımçıq əlyazma”nın müəllifi hərdən romanın gedişinə qatılır, amma keçmiş zamanı çağdaş zamana daşımaqdan çəkinir. Bir də ki o, bu qatqıda bulunaraq rəvayəti söyləməkdən başqa bir rol oynamır. Məsələn, əgər müəllif, vaxtaşırı mürgüləyən Dədə Qorqudu bir dəfə olsun belə dirsəkləyib oyatsaydı və ya qalstuk taxaraq Şah İsmayıl sarayına girsəydi, onda mağaranı dəniz qırağındakı istirahət yeri ilə dəyişik salmaqda haqlı olacaqdı.

Ancaq müəllif iki baxımdan tam haqsız deyil: birincisi, onun müəllif kimi rəvayətə qeydlər artırması özlüyündə maraqlı və ləzzətlidir; ikincisi isə, müəllifin bu növ iştirakı bəzən “ani qovuşma” xarakteri qazanır. O, istənilən vaxta Dədə Qorqud’un yerini alaraq onun bəzi səhvlərində düzəliş aparır və ya Dədənin gələcəkdə söyləyəcəklərindən xəbər verir:

«Qorqud bir qədər əvvəl, əlbəttə ki, haqlı deyildi. Onun təsəvvürünə görə, Bəkillə söhbətinin əsas məsələyə bir elə dəxli yoxdu. Əlyazmada o elə belə də yazır: “…Bəkilin tarixçəsi uzun tarixçədi. Bizim məsələyə dəxli varmı, yoxmu, onu mən bilmənəm, onu sən bilərsən, xanım”. Əslində isə casusun zindandan çıxarılıb Oğuzdan uzaqlaşdırılmasının əsl günahkarının müəyyənləşdirilməsində bu ov səhnəsinin xüsusi əhəmiyyəti var. Bir qədər sonra bu incə məqam sizin üçün də aşkar şəkildə özünü büruzə verəcək»[26].

İndi görək Beyrəyin sevişməsinin Bayındır xana faciəvi ölçüdə çatdırılmasının səbəbi nədir? Məncə bunu çağdaş dövrdə yazarın qarşılaşdığı yasaqların əks-sədası kimi başa düşmək olar: bir yandan şərqli qadın tabusu, o biri yandan isə Viktorian[27] əxlaqı. Bu yasaqlar təhtəlşüurumuzu istiqamətləndirən ənənəvi motivlərlə bağlıdır. Bu bucaqdan baxanda roman konservativ bir əsərdir. Məsələyə daha geniş bir aspektdən qısaca toxunmaq gərəkir, çünki “Yarımçıq əlyazma”ya rəğmən, yeni yayılmış çılpaq ədəbiyyat örnəkləri belə bir ictimai normalara reaksiya olduqlarını iddia edirlər. Demək, əsərdə Viktorian dövrünün nəcibliyi var. Demək, mən hamının günah kasasını K.Abdulla’nın başında sındırmaq istəyirəm. Aşağıda söyləyəcəyim sözlər yalnız bu romana aid deyil, ədəbiyyatımızda qadın obrazının ümumi özəlliklərini xarakterizə edir.

Məhcubluq Viktorian dönəmi Avropa mədəniyyətinin aparıcı özəlliklərindən idisə də, indi bizdə çat götürmüş və riyakarlığa uğramış nazik örtüyə çevrilmişdi. Bu məhcubluğun barəsində geniş danışmayacağam, lakin bunun əxlaqsızlıqla dəyişik salınmamasını istərdim. Viktorian dönəminədək cinsiyyədə təbiilik var, onun çevrəsində tabular qaynaşmır, bədənlər nümayiş olaraq çılpaqcasına göstərilmir və ya riyakarcasına örtülmür. Pozğunluq indiki qədər yayğın deyil, amma sevgililərin qəribə azadlığı var. Viktorian dönəmində bədən birdən-birə qeybə çəkilir. Şəhərlər çevrəsində fabrika düdkeşləri dikələn kimi ailə qurumu dəyişir, dörd nəfərə qədər ixtisara düşür: ər, arvad, iki uşaq. Bu yeni durum, cinsiyyəti də öz içinə somurur. Və əlbəttə cinsiyyət arxa plana çəkildikcə daha geniş, daha kəskin, daha gizli davam edir.

Viktorian məhcubluğu nə deməkdir? Bu iffət düşkünü kimdir ki, susqun və ikiüzlü cinsiyyətə öz möhürünü basır, bununla da ədəbiyyat həmişə açar deşiyindən gizlinləri sezmək vurğununa çevrilir. Mişel Fuko demişkən, 18-ci əsrin başında bəlli bir açıqürəkliliyin mövcud olduğu söylənilir. O zamankı davranışlar heç də gizlilik arxasında deyildi; sözlər aşırı duraxsamalara gərək olmadan söylənilirdi; qaba, müstəhcən və uyğunsuz olanın ölçüləri 19-cü əsrdəkilərlə müqayisə edildiyində olduqca gen və yumşaq idi. Riyakarlıqdan uzaq olan hərəkətlər; utanqaclıqdan qıraqda qalan söyləmələr; gözlə görülən tanışlıqlar; gözlər önünə sərilərək qolayca bir-birinə sarılan vücudlar. Bədənlər hindişka kimi qabarırdı.

Bu dönəmin ardından gələn qısa bir gün batmadan sonra viktorian burjuasının uzun gecəsinə varılmışdı. Cinsiyyət vasvası və həssas bir şəkildə qapanır, yeni bir məkana daşınır. Qarı-qocadan oluşan ailə əl qoyur cinsiyyətə və onu özünün istehsal (uşaqdoğma) funksiyasının ciddiyyəti içində bütünlüklə udur. Cinsiyyət mövzusunda çənələr qapanır. Özünü modal olaraq qəbul etdirən gerçəyi ovcunda tutan cüt sirr üsulunu gizli saxlayan şərtlərilə söz haqqına sahib olur. İctimai sferada olduğu kimi, hər ev içinin mərkəzində rəsmi tanınan, eyni zamanda yararlı və verimli olan (doğuran) bircə məkan vardır: Ana-atanın yataq otağı. Bunun dışında qalanınsa, yoxa çıxmaqdan başqa yolu yoxdur[28].

Cinsiyyət haqqındakı bu ağır və ikiüzlü davranış bütün dünyada az-çox yayılır. Yayılımın vasitələri isə Avropadan başqa ölkələrə ixrac edilən sənaye məhsulları və metropolun əmrinə tabe olan yerli sömürgəçi idarə orqanlarıdır. İndi bu düşünüş tərzinin dayaqları mərkəzdə titrəsə də, bizdə yuxarı başda oturaraq öz yerini daha da bərkidir. Məhcubluq və ikiüzlülük burulğanına düşmüş ədəbiyyatın önündə isə iki yol qalır: qadını sırf seks vasitəsi səviyyəsinə alçaltmalı, ya da onun ayağını toplumdan tam qırağa çəkməli. Bunların ikisi də bir bezin qıraqlarıdır.

Romandakı bu ağır ab-havanı örnək üçün eskizofreni poza bilərdi. Demirəm “Yarımçıq əlyazma” beləcə yazılmalıydı, deyirəm Azərbaycan bədii nəsri bu xaosvarı imkandan yararlanmaqda gecikir. Eskizofrenini “ruh pozuntusu” adlandıra bilsək, bu xəstəliyə uğramış insanlar xəyal və real aləmlərini bir-birinə qarışdırırlar. Lakin mənim maraqlandığım özəllik bu deyil, eskizofrenidə meyllərin (disire) sərbəstliyidir. Bunu açıqlamazdan öncə vurğulamalıyam ki, eskizofreni postmodern dünyanın xəstəliyidir, paranoya isə modern dünyanın. Baxmayaraq ki, Barri Luis paranoyanı da postmodern romanların özəlliklərindən biri sanır. Jil Doluz və Filiks Qatari eskizofrenini insanın təbiətinə açılan baca kimi görürlər. Nə yazıq ki, ictimai nəzarət insan təbiətini lillədir. Onların nəzərincə, toplum bizim meyllərimizin istinktiv və sərbəst yaşamını ailə normalarının vasitəsi ilə kodlaşdırır, bu yolla da onun üzərində ictimai nəzarəti bərpa edir. Halbuki meyl insanin təməl prosesidir və meylin pozğun yaşamını öyrənmək üçün eskizofreni bizə geniş imkan yaradır[29].

Postmodern roman meylə qoyulmuş qadağalara rəğmən meyl cövlangahıdır. Onun sərbəst yaşamını ictimai qurallar, normalar, nəzarətlər və sıxıntılardan azad edir. Roman əgər belə bir düzənliyə daxil olsaydı, göstərgələrin [significant] doğunlaşması ilə bərabər, insanın necə bir canavar olduğunu üzə çıxaracaqdı. Dədə Qorqud isə çevrəsindəki insanları daha aydın, daha konkret tanıyacaq, bizə də tanıtdıracaqdı.

 

İÇ-İÇƏ MƏTNLƏRDƏ ANLAMLARIN GİZLƏNİŞİ

Yarımçıqlıq və bir-birini tamamlayan iki paralel mətn özünü dekonstruksiya etməyə əlverişli şərait yaradır. Bilirik ki, romanın qatları iç-içə soxulmaqla yarımçıqlıq kürkünə də bürünür. Bu isə məncə təkanlamlı [monophonic] düzənliyə gətirib çıxaran totalitar bütövlüyün, tamamlığın dayaqlarını uçurur.

Son məqamda oxu şəhvəti olduqca artır. Bildiyimiz kimi bu əlyazmanın sonu olmadığı kimi əvvəli də yoxdur. Müəllif bu gerçəkliyə dayanaraq bir söz deyir ki, məncə, onun əksi də doğru ola bilər. «Əslində müəllif üçün onun əvvəli də var, axırı da. “Yarımçıq əlyazma”nın içərisindəki bir çox məqamlar əvvəl barədə tam və aydın təsəvvür yaradır. Əgər belədirsə, deməli mətn ancaq bizə özünü yarımçıqmış kimi göstərir»[30]. Bu sətirlər tərəddüd etmədən romandan silinməli və ya onun əksi yazılmalıdır. Bu təsəvvür Jak Derrida’nın “Görkəm metafizikası” [metaphysics of presence] adlandırdığı anlayışdan gəlir. Bu anlayışa görə, mətndə, sözdə, sənət əsərində, mükəmməl və kəskin bir məna var. Derrida bu təsəvvürü dağıdır. O, əlbəttə, hər bir mümkün anlama qarşı çıxmır və ya tam anlamsızlığı müdafiə etmir, anlaşılmaz, qaranlıq, dağınıq, yarımçıq və iç-içə mənaların axtarışına çağırır.

Beləliklə, “Yarımçıq əlyazma”, hətta əvvəli və axırı olsaydı belə, yazıçının özü üçün yenə də yarımçıq qalacaqdı. Strukturalistlər “işarə”lər [sign] barəsində deyirlər ki, işarələrin anlamı aydın deyildir, hər bir işarənin anlamını o biri işarə ilə anlamaq olar, yaşıl çırağın təkbaşına anlamı yoxdur, qırmızı çırağın yanında anlam qazanır. Derrida’nın sözüylə desək, «yazı çalışır ki, özünü mənanın bütövlük nöqtəsində (dustaq olmaqdan) qorusun. Anlamsızlıq təhlükəsini qəbul etmək bir növ oyun çıxarmaqdır ki, hər bir əsas sözcüyün, hər bir əsas qavramın və hər bir əsas ibarətin xülasəedici və hakim fakta çevrilməsinə mane olur»[31].

Demək, mətndə yaranmiş fərqliliklər və uçurumlar, tanrıcıq sayağı varlığını qoruyan bir mərkəzin hüzurundan onu amanda saxlayır. Bu məsələni sadələşdirmək istəsək, dildəki sözcüklərdən yardım ala bilərik. Hər sözcüyün mənasını qavramaqda həmişə gecikmə baş verir və nəhayətdə anlam yarımçıq qalır. Çünki hər bir sözcüyün anlamı başqa sözcükdədir, o başqasınınkı da başqasındadır. Beləliklə son anlama və ya ilkin həqiqətə çatmaq olmur. Bu silsilə, zəncirvari baş alıb getdikcə, sanki anlam da gizlənə-gizlənə geri çəkilir. Sanki anlamın önünə asılmış hər bir örtüyü yana vurduqda başqa bir örtüklə qarşılaşırıq və yalnız anlamın kölgəsini arxadakı örtükdə görürük. Görəsən bu kölgə anlama aiddirmi?! Görəsən son örtüyü arxasında anlam varmı?

Bununla da həm məna dağılır, həm də mənanın söykəndiyi başlanğıc mifi. Bu nə deməkdir? Derrida başda olmaqla postmodernistlər əsasən ilk nöqtə, ilkin həqiqət və birinci mənanın qaynaqlandığı bulağa qaramsar [bədbin] baxırlar. “Başlanğıc” nə deməkdir?

Lavrens Kehun’un nəzərincə, başlanğıc istənilən nəsnənin qaynağının qavramıdır: rasional araşdırmaların amacı kimi nəzərdə tutulmuş nəsnə. Başlanğıcı axtarmaq, fenomenlərin arxasını görməyə boş yerə çalışmaq və ya onların son fundamentini müşahidə etməyə can atmaqdır. “Ego” ilə bağlı modern fəlsəfələrin (Ekzistensializm, Psixoanaliz, Fenomenologiya və hətta Marksizmin) başlıca məqsədi eqonun qaynağını axtarmaq, orijinallığa çatmaqdır. Postmodernizm belə bir imkanı hiddətlə danır; reallıqlara şübhə ilə baxır; və ya onların vücudunu inkar edir. Postmodernizm fenomen pərdəsi arxasındakı dərin gerçəkliklərin qaynaq və bulağına yenidən gedib çatmağı absurd sanır. Hətta onları yenidən göstərməyə qayıtmağı gərəksiz adlandırır. Vaxtaşırı eşitdiyimiz “hər müəllif ölü bir müəllifdir”, qaynaq [origin] inkarının təzahürüdür. Çünki müəllifin niyyətinə söykənməklə hansısa mətnin anlamını təhəkkümmi surətdə aydınlatmaq olmaz. Müəllifin niyyəti mətnin idrakında başqa faktorlardan daha böyük rol oynamır. Müəllifin niyyəti mətnin mənşəyi deyil[32].

 

 ROMANDA BİR YOX, BİR NEÇƏ “MƏN” DANIŞIR

Romanda maraqlı olan başqa məsələ ravilərin çoxluğu və dəyişməsidir. Bu, qondarma şəkildə baş vermir, iki rəvayəti ehtiva edən əlyazma və yazarın özü üç bucaqdan rəvayətin inkişafına qatılırlar.

Raviləri daha da artırmaq olar. Romanın birinci bölümündə yazar əlyazma ilə birbaşa ünsiyyətə keçə bilmir. Əlifbanın örtüyü arxasından hadisələrə baxır, bu da hermnotikaya zəmin yaradır. Bu örtüyü aradan qaldırmaq uğrunda könülsüz bir şərqşünas qız araçı rolunu oynayır. O, iki-üç gün ərzində romanı latın qrafikasına köçürür. Beləliklə müəllif şərqşünas qızın da ayağını gizli bir ravi kimi ortaya çəkməyə çalışır. Bu girişim orada uğurla nəticələnir ki, müəllif, qızın köçürməsindən şübhələnir: “şərqşünas qız doğru deyirmiş, bu ki tamam başqa bir mətləbdir. Bayındır xan, Qılbaş, Dədə Qorqud, bunlar nədən danışırlar?! Oğuzda nə baş verib?! Bu nə dildi bunlar bir-birilə danışırlar?! Bəlkə o şərqşünas qızın bu işdə, necə deyərlər, “barmağı var”? Mətni, necə deyərlər, mənimçün “işləyib” qəribə etməyə çalışıb?!”[33] Bununla da təbii olaraq qızın da ayağı ortaya çəkilir, sanki K.Abdullanı bir an dirsəyi ilə geri oturdur, özü başlayır rəvayəti söyləməyə, təhrif etməyə. Axı danışmağın, təhrif etməyin ləzzəti o qədərdir ki, insanlar vaxt olub başlarını da bu yolda veriblər.

Bundan əlavə Dədə Qorqud özü də iki ayrı-ayrı ravi görkəmində çıxış edir. Bayındır xanın sarayında Qazan xanın dindirilməsi zamanı katib Dədə Qorqud’dur və hadisələri vergülünə-nöqtəsinə toxunmadan qələmə almalıdır. Lakin həmin katib ara-sıra özü üçün qeydlər götürür, olaylara şərhlər artırır, ürək döyüntülərini, dəhşətlərini, ümidlərini və aldanışlarını bizə açır.

Maraqlısı budur ki, azacıq üzüm suyu içdikdən sonra ayrı bir ravinin donuna girir, sürrealistlər sayağı altbilincini [təhtəlidrakını] başlı-başına buraxır və ürəyində saxladığı sirrlərin hamısını üç gün, üç gecə qulaqlara üfürür. Beləcə üç baxış bucağını, habelə yuxarıda söylədiyimiz ravilərin çoxluğu ilə romanda çoxsəsli [polyphonic] durum yaradır. Dostoyevski’ni xatırlayaq, o, əsərlərində çeşidli səslərə danışıq haqqı qazandıraraq yazarın səsini batırır. K.Abdulla modernizmdən başlayaraq yazıçının arxa plana keçməsi və postmodernizmdən başlayaraq yazarın ölümü (bəlkə də yenidən dirilməsi!) konsepsiyasına yaxınlaşır.

Üstəlik, təhkiyələrin birinci şəxs dilindən söylənməsində sentimentallıq təhlükəsi olduğuna baxmayaraq, mən bu romanda yazarın birinci şəxs dili ilə danışmağını romanın uğurlarından sayıram. Ravinin birinci şəxs olmasının önəmini bununla bağlayıram ki, yazarın özünün şəxsən əlyazma ilə qarşılaşması, oxucunun “gözləyiş üfüqü”ndə [horizan of expectation] gözlənilməzlik yaradıb. Mişel Butorun bu barədə söylədiklərindən kömək alaraq deyə bilərəm ki, Robinzon Kruzo kimi rəvayəti təbii qələmə vermək istədikdə, birinci şəxsdən faydalanmaq qaçılmazdır. Əgər burda üçüncü şəxs ortaya çıxsaydı, istər-istəməz belə bir məsələ ilə qarşı-qarşıya qalacaqdıq: “demək, Robinzon o uzaq adada tək başına qalmayıbmış”.

K.Abdullanın özü tam bilici ravi olmaqdan qaçınır. O, başqa raviləri özü oturduğu mövqedən də daha yüksək mövqedə əyləşdirir və onlara özününkündən daha geniş baxış bucağı bağışlayır. Bu da hadisənin tam real alınmasına böyük yardım göstərir. Yazıçı romanın qəhrəmanlarını müəyyən məqsədə doğru qamçılamır. Sonucda hətta Azərbaycanın adlı yazarlarını elə bir əlyazmanın Əlyazmalar İnstitutunda doğrudan tapılmasına inandırır. Baxmayaraq ki, məncə, əlyazmaya həsr edilmiş ön sözlər, uzadılaraq, bəzən oxucunun yarıyolda romandan ayrılmasına səbəb olub.

Yeri gəlmişkən, deyim ki, önsözlərdə uzunçuluq vardır. Xüsusilə bu önsözlərdə dəfələrlə ifadə olunan şaşqınlıq hissi bizim ehtiraslar və şaşqınlıqlarımızı artırmaq əvəzinə, sönükdürür. Bunlara ehtiyac yox idi, çünki rəvayətin özü bu ehtiraslar və şaşqınlıqları ustalıqla alovlandırır. Daha dəfələrlə təkrar olunmuş belə bir cümlələrə gərək qalmır: «Tərəddüd məni yıxacaq. Özünüz deyin, yarımçıq əlyazmanı nəşr edib oxucuya təqdim etməklə mən haqlıyam, ya haqlı deyiləm?! Qəribədir, nə qədər axtardım, mən özüm bu sualın cavabını tapa bilmədim»[34].

Raviyə qayıdaq. Mətndə deyilir: «Hərdən mənə elə gəlir ki, normal əxlaqa uyğun olmayan bir iş görürəm, elə bil ki, kiminsə cibinə girirəm, kimisə açar deşiyindən seyr edirəm. Kiminsə məhrəm, intim məktubunu oxuyuram, sirrini faş edirəm»[35]. Əlyazmanın oxunuşu boyu, birinci şəxsin keçirtdiyi bu hisslər, üçüncü şəxsin dilindən söylənsəydi, sentimentallığa qapılmış görəcəkdik onu. Unutmaq olmaz ki, ravi yazıçının niqabını üzünə çəksə də, personajların arasında dolaşan avara personajdır. Belə bir personaj yazarla yanaşı oxucunun da elçisidir. Elə bir baxış bucağıdır ki, oxucunu olayları dəyərləndirməyə və onların ardıcıllığını dadmağa çağırır[36].

Bütün bunlar formanın düzgün qurulması ucbatından baş verib. Belə ki, əlyazmada məsələnin düzgün qoyulması, formanı gözümüzə soxmadan yazarın çeşidli manevrələrinə imkan yaradıb. Bilirik, postmodern romanların təsiri və ya təqlidi ilə yazılmış bəzi əsərlərdə forma qalın corab kimi özünü göstərir. Bəzi yazıçılar ilk öncə formanı müəyyənləşdirir, sonra yazmağa başlayırlar. Belə bir əsərlər birincisi, yazarın görməmişliyindən gəlir, ikincisi, mövzu ilə doğma ilgi qura bilməməsindən. Halbuki “Yarımçıq əlyazma”nın forması nazik corab kimi, gözə görünmədən, öz içində gizlətdiyi büllur ayaqları görməyə imkan yaradır. Bu Nazim Hikmət’in sözüdür: «Biçim [forma] nazik corab kimi, gözəl bir qadının yaraşıqlı ayağını daha gözəl göstərir, eyni halda görünmür»[37].

 

 İQTİBAS: DEKONSTRUKSİYA, TARİXİN TƏHRİFİ, YOXSA ƏDƏBİ OĞURLUQ

Sırf iqtibas, postmodernist bir üslub deyil. Onu modernizm dönəmində yazılmış bir çox əsərlərdə də görürük. İqtibas [quotation], bir sözü ya fikri başqasından götürüb mənimsəmək deməkdir, ancaq burda iqtibas deyərkən mövcud mətnlərə ironik və məzhəkəli qayıdış tərzini nəzərdə tuturam.

Əlbəttə, iqtibasın gərəkli olduğu barədə arqumentin özü də məzhəkəlidir. Fredrik Ceymson’a görə, «çağdaş dönəmin yazarlar və sənətçiləri, daha yeni üslublar, maraqlı çevrələr yarada bilməyəcəklər. Çünki bu haqda məhdud olan kompozisiyaların imkanı tükənməz deyil və bunların ən misilsizi belə keçmişdə digər yazıçıların zehnindən yan

keçməyib»[38]. Belə bir durumda istər-istəməz yazıçılar iqtibas edəcək, daha doğrusu, ədəbi oğurluq adlanan məsələyə üz gətirəcəklər.

Məncə, belə gülünc iddia “sonluq” ideyalarından doğur. Sanki Fukuyama tarixin sonu barədə danışır, Daniel Bell ideologiyanın sonunu öndən görür, Rolan Bart isə yazarın ölümünü vurğulayır. Baxmayaraq ki, Ceymson’un söylədikləri praktiki olaraq baş verir. Belə ki, bəzi yazıçıların elmi-fantastik romanlara qayıtması ilə Jul Vern yenidən dirçəlir. Stanislav Lem özünün “Solaris” (1961) romanında, İtalo Kalvino isə “Kosmik komediya” (1965) başlıqlı əsərində fantastik fəzalar yaradırlar. Bəziləri də detektiv romanlara dönürlər: Umberto Eko’nun “Qızılgülün adı” (1984) və ingilis yazıçı Peter Akroyd’un “Hawksmoor” romanı bunların ən oxunaqlısı, ən maraqlısıdır.

“Qızılgülün adı” romanına qıyıq gözlə diqqət yetirmiş “Yarımçıq əlyazma” müəllifi də belə bir prosesə qoşulur. Söz yox ki, iqtibas məsələsi özünün geniş izahını tarixi romanlarda tapır. Lakin klassik romanlardan fərqli olaraq indiki təhkiyə əsərləri zamanla dəcilliklə davranırlar. Zaman baxımından klassik romanların tarixi olaylara yanaşmasında iki özəllik gözə çarpırdı: Birincisi, düz bir xətt üzrə irəliləməsi, hadisələrin zaman tərtibinə riayət edilməsi, ikincisi isə olayların olduğu kimi, baş verdiyi biçimdə canlandırılması. Ənənəvi tarixi romanlarda fabula [plot] zaman tərtibi ilə qabağa gedirdi.

18-19-cu əsrlərin romanlarına baxın, bir də 20-ci əsrin realist romanlarına. Bunlarda “xəyal”, hadisələrin ana cizgisində deyil, uc-bucağında hərlənirdi. Demək, xəyalın əsas hadisənin qaranlıq sahələrini işıqlandırmaqdan və ona təfərrüat artırmaqdan başqa bir işi yox idi. Elə məhz bu baxışa görə idi ki, bir zamanlar kino filmləri, özəlliklə Hollivudun tarixi romanlardan iqtibas edərək çəkdiyi filmlər barəsində mübahisələr gedirdi. «Filmin filan sekasında təhrifə yol verilib», bununla da yönətmənin alnına bacarıqsızlıq damğası qonurdu.

Lakin çağdaş romanda bunların hər ikisi qırağa atılır və əsər əsasən tarixi gerçəklikləri təhrif və zaman anlayışını darmadağın etmək üçün qələmə alınır. Bunun adını istər modern qoyaq, istərsə də postmodern, belə bir romanlarda xüsusilə ikinci özəllik bununla səciyyələnir ki, tarixin qavramını dartışma və münaqişə mövzusuna çevirir, hətta daha irəli gedərək tarixi yenidən yaradır. Sanki tarixçi bilməyərəkdən tarixi təhrif edib, razılaşmadığı olayları bilərəkdən qələmdən salır. Məsələn ingilis yazıçı Graham Svift “Su basmış bölgə” (1983) başlıqlı romanında Fransa inqilabını tarixi təhrifə uğradır. Tom Krik adlı bir müəllim Fransa inqilabının tarixini öz şəxsi xatirələri və ailəsinin keçmişi barədə şişirdilmiş iddialarla qarışdırır, beləliklə də, tarix və təxəyyülün sınırlarını aradan qaldırır.

Bu üslub təccüb doğurmamalıdır. Çünki həqiqət varsa, tarix həqiqətin bir üzüdür, roman isə o biri üzü. “Tarixi-Təbəri” və “Kamilül Əsir”i adlı əsərləri yazmış tarixçilər xilafət düşərgəsində dayanır, xəlifənin bəyəndiyi əxlaqi və dini ölçülərlə Babəki dəyərləndirirlər. Səid Nəfisi və Ənvər Məmmədxanlı isə Babəkin düşərgəsində dayanaraq keçmişə tam ayrı bucaqdan baxırlar.

Amma çağdaş romançı söylədiyimiz baxış mənzərələrini pozur, gözlərini bərəldərək hadisələrə zillənmədən, kefi çəkən kimi ağı-qaranı yazır, hərdən çay içir, hərdən gözünün acısını alır, hərdən sərxoş rejissor kimi səhnə arxasını dolaşır, hərdən də dırnağını tutur və əlbəttə, yazır. K.Abdulla nə götürür, nə qoyur, eyni prosesin ikinci özəlliyinə qatılır. “Yarımçıq əlyazma” da belə bir dəcəlliyin məhsuludur. Örnəyin, Dədə Qorqud’un tarixi şəxsiyyəti dəyişilərək, bir katib səviyyəsinə alçaldılır; Qazan xan Bayındır xanın qondarma və qorxunc istintaqı gedişində ələ salınır; Bamsı Beyrək isə həvəsbaz və laübali bir şəxsiyyət kimi qələmə verilir. Baxmayaraq ki, bu özəllikləri şişirdərək romanı postmodern düşərgəyə sürüşdürmək gərəkli deyil, niyə ki, Fredrik Ceymson bu xüsusiyyətləri daha çox modern romana bağlayır[39].

Əlbəttə, adı çəkilən xüsusiyyəti gücləndirmək üçün yazarın əlində yararlı və kəskin bir arac vardır: zəlzələ uçuğunun altından çıxmış kitabın səhifələrinin tərtibi qarışa bilərdi, kimsə də bunun real olduğuna dodağını büzməzdi. Müəllif deyəndə ki, «əlyazma bir karton qutunun içində gəldi»[40], gözlərim işıqlandı. Elə güman etdim ki, əlyazmanın səhifələri dağılıb və K.Abdulla onları oxucunun nümayəndəsi olaraq tarixi tərtiblə deyil, kefi çəkən kimi düzəcək. Necə ki, ingilis yazıçı B.S.Conson’un (1933-1973) “Bədbəxt” [unlucky] (1969) başlıqlı romanı bir qutuda satılır. Romanın səhifələnmiş fəsillərini tərtibləmək gedişinə oxucu özü qatılır və ürəyincə olan tərtibi yaradır. Qaşlarım çatıldı, çünki “Yarımçıq əlyazma”nın müəllifi bu işdən çəkinir, bununla da böyük bir fürsəti qaçırır. Yazar bilərəkdən bu fürsətdən imtina edibsə, bunu azərbaycanlı oxucunun estetik zövqünün səviyyəsində axtarmalıyıq; sosialist realizminin korladığı zövqdə.

Dedik ki, “Yarımçıq əlyazma”nın müəllifi tarixi təhrifin ikinci özəlliyinə qatılır, ancaq birinci özəllik, yəni xətti zamanı pozmaqda da romanda bəzi mülahizələrlə qarşılaşırıq. İndiki zamandan Dədə Qorqud zamanına geri qayıtmaq və oradan birdən-birə Şah İsmayılın sarayından baş çıxarmaq bu iddianın göstəricisidir. Habelə tapılmış əlyazmanın müəllifi öz dövründən çox-çox sonralar baş vermiş Gəncə zəlzələsinə işarə edir və azğın düşmənin məhz bu zaman uçulub-dağılmış şəhərə hücumunu qəribə bir fəhmlə qurur. Bunlar zamanın xəttiliyini pozmaqdan başqa nədir ki?

“Yarımçıq əlyazma”nın tarixi faktları təhrif etməsi ilə ilgili səslənən tənqidlərdə unudulur ki, təhkiyə tarixin ögey bacısı deyil, doğma qardaşıdır. Həm tarix, həm də təhkiyə dil üzərində qurulmuş fenomenlərdir. Hər ikisi dilin dəhşətli dəhlizindən keçir, təhrifə, yalana-palana uğrayır, dilin ideoloji qüsurlarını çiyinlərində gəzdirirlər.

 ___Ətək yazılar_____________________

1- Kamal Abdulla, Yarımçıq əlyazma, (Bakı, 2004)

Romanın oxu ləzzətini indiyədək onu oxumayanlardan əsirgəməyim deyə, onun geniş xülasəsini verməkdən çəkinirəm. Yazar, romanı təsadüfən əldə etdiyi əski bir əlyazma ilə bağlı qurmuşdu. Ərəb əlifbası ilə qələmə alınmış əlyazmada iç-içə keçmiş iki mətn vardır. Bu mətnlərdən birisi Dədə Qorqudun qeyd etdiyi notalardır, digəri isə Şah İsmayılın sarayında baş vermiş olaylarla bağlıdır. Əsərin Anadolu türkcəsinə köçürəni Əli Duymaza görə, «Kamal Abdulla bu kitabında özəlliklə Dədə Qorqud kitabının bilinən əsil nüsxəsindəki semantik boşluq dediyi əskikləri bir romançı üslubu ilə doldurmaqda, Şah İsmayilla ilgili tarixi olayları da Dədə Qorqudla bağlaşdıraraq, ədəbi və tarixi bir yorum gətirməkdədir. Dədə Qorqud kitabındakı qəhrəmanları və Şah İsmayil xarakterlərini yenidən bir roman xarakteri olaraq cızməkdədir.» Eskik el yazması, İstanbul türkcəsinə çevirəni Ali Duymaz, (İstanbul, Ötüken, 2006), s.6.

2- Ramiz Rövşən bu başlanğıcı K.Abdulla’nın ikimininci ildə yazdığı “Casus” piesinə qədər geri götürür, lakin mən bu əsəri görməmişəm.

-3 خسرو پارسا، پسامدرنیسم در بوته‌ی نقد، تهران، نشر آگه، 1386، چاپ چهارم، ص42

4- “Modernitə”ni “modernizm”lə dəyişik salmamalıyıq. Renesandan başlayaraq yeni bir sivilizasiyanın durumu, özəllikləri və sonucları “modernitə” adlanır. Lakin Modernizm 19-cu yüzilliyin ikinci yarısından icncəsənət sahəsində yaranmış bir cərəyana deyilir. Fenomenologiya, Marksizm və Ekzitansiyalim kimi fəlsəfi məktəblərdə də öz əksini tapmış “modernim” hakim çevrələrin kəskin tənqidinə qurşandı.

4ـ محسن سلیمانی )ترجمه(، فن داستان‌نویسی، تهران، امیرکبیر، 1370، ص92

5- Charles Jencks, The Post-Modern Reader, Academy Editions, (London, New York, Martin`s Press, 1992) pp. 73- 75

6- Bax: R.C.Holub, Reception Theory, A Critical Intruduction, (London, 1989)

8- Yarımçıq əlyazma, ss.95-97

9- Jonathan culler, Literary Theory, A Very Short Introduction (Bu kitabın farsca təcüməsindən istifadə etmişəm:)

ـ جاناتان کالر، نظریه‌ی ادبی، ترجمه‌ی فرزانه طاهری، تهران، نشر مرکز،1382، ص41

10- Jacques Derrida, Of Gramatolgy, (Baltimore, John Hopkins university Press, 1976), p. 158

11- Conatan kaler s. 81

12- Yarımçıq əlyazma, s.5

13- Orada, s. 22

15- Orada, s. 70

16- Orada, s. 71

17- Orada, s. 7

19-Kitabi DədəQ Qorqud, hazırlayanı Məhəmmədəli fərzanə

20- Bax: Nəsirəddin Tusi, Əxlaqi Nasiri, eirəni Rəhi Sultano, (Bakı, El, 1989)

اخلاق ناصری، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران خوارزمی، 1360، چاپ دوم

21- Yarımçıq əlyazma, s.4

22- Orada, s.92

23- Orada, s.99

24- Orada

25- Orada, s.75

26- Orada, s.93

27- İngiltərə kraliçası ikinci Viktoria (1901-1819) 18 yaşında taxta çıxdı. Ingiltərənin fransaya yaxınlaşmasının memari idi. Krım savaşına qatıldı. 19-cu əsrin ikinci yarısında baş vermiş İngiltərə sənaye inqilabı onun dövründə baş verdi. Burjuazinin fabrika mədəniyyətinə uyğun olan ailə qurumu o zaman formalşdı, bu isə geniş ailədən yığcam ailə qurumuna keçiş dönəmi idi.

28- Bax: Michel Foucault, Cinselliğin Tarihi, Çevirən: Hülya Tufan, (İstanbul, AFA Yayınları, İkinci basqı 1993) s. 9.

29- Gille Deleuz and Felix Gattari, Capitalism and Schizophrenia, trans. Helen Lane, Mark Seem and Robert Hurley. (New York; Viking Penguin, 1977), pp. 1- 8.

30- Yarımçıq əlyazma, s. 20

31ـ ژاک دریدا، مواضع، ترجمه‌ی پیام یزدانجو، تهران، نشر مرکز، 1381، ص30

32- Lawrence E. Cahoone (ed), From Modernism to Postmodernism, (London, Blackwell Publishers, 1996), P. 15

33- Yarımçıq əlyazma, s.25

34- Orada, s.25.

35- Orada, s.15.

36ـ میشل بوتور، جستارهایی در باب رمان، ترجمه‌ی سعید شهرتاش، تهران، سروش، 1379، ص98-99

37- Eyvaz Taha, Şeir varlığın evidir, (Ərəb əlifbasi ilə) Atlar, tanklar və salxım söyüd bölümü, (Bakı və Təbriz, 2006)

38- حسین پاینده، مدرنیسم و پسامدرنیزم در رمان، تهران، نشر روزنگار،1383، ص89

39- Fredric Jamson, The 60s without Apology, (Minneapolis, Social Text an University of Minnesodapress, 1984), p 180

40- s.5.

 

Brenda Şeferin “Yol” barə­sində söyələdik­ləri

 

1991-ci ilin son­larında Azərbaycan dilində «Yol» adlı bir rəsmi jurnalın buraxılışına izn verildi. Yolun hər nömrəsi Azərbaycanca istilah­ların fars dilinə tərcüməsi gedən «Sözlük» səhifəsini ehtiva edirdi. Oxucu dairəsini genişləndirmək məqsədi güdən belə bir girişim, bu gerçəkliyi göstərirdi ki, Yolun yazıçı­ları Sovet Azərbaycanında çıxan kitab­lar və məqalələri oxumuş­lar və akademik dairələrdə istifadə olunan terminlərlə tanışdırlar. Üstəlik, jurnalda Azərbaycan ostan­ları­nın tarixi ilə bağlı məqalələr gedirdi. Azərbaycan dilini (türkcəsini) oxumağa yeni­yetəmə nəsli ruhlandırmaq üçün Yola hərdən uşaq­lar özəl sayı­sı da əlavə edilirdi, (Kəpənək adlanan) bu özəl sayı­larda oyun­lar və nağıll­ara yer verilirdi. Bəzi rəsmi görüşlərlə yanaşı qəzetdə bir çox Azərbaycana aid millətçi yönümlü alimanə məlumat­lara da gedirdi…

Yol iran Azərbaycanında ən papulyar jurnal idi. Bu papulyarlıq rəsmi dairələrdə qorxu törətədikdə qəzet bağlandı.

برئندا شئیفئرین «یول» باره‌­سینده سؤیله­‌دیک­لری

 

 

 


1991ـجی ایلین سون­‌لاریندا آذربایجان دیلینده «یول» آدلی بیر رسمی قزئتین بوراخیلیشینا ایذن وئریلدی. یولون هر نؤمره­‌سی آذربایجانجا [آذربایجان تورکجه‌سینده] ایصطیلاح­‌لارین فارس دیلینه ترجومه­‌سی گئدن «سؤزلوک» صحیفه­‌سینی ائحتیوا ائدیردی. اوخوجو دایره­‌سینی گئنیشلندیرمک مقصدی گودن بئله بیر گیریشیم، بو گئرچلییی گؤستریردی کی، یولون یازیچی­‌لاری سووئت آذربایجانیندا چیخان کیتاب­‌لار و مقاله­‌لری اوخوموش­لار، و آکادئمیک دایره­‌لرده قوللانیلان تئرمین‌لرله تانیشدیرلار. اوسته­‌لیک، قزئتده آدربایجان ایالت‌لری­‌نین تاریخی ایله باغلی مقاله­‌لر گئدیردی. آذربایجان دیلینی [تورکجه‌سینی] اوخوماغا یئنی‌­یئتمه نسلی روحلاندیرماق اوچون، یولا هردن [کپینک آدلی]  اوشاق­‌لار اؤزه­‌ل سایی­سی دا علاوه ائدیلیردی، بو اؤزه­‌ل سایی­‌لاردا، اویون­‌لار و ناغیل‌ل­ارا یئر وئریلیردی. بعضی رسمی گؤروش‌لرله یاناشی، قزئتده بیر چوخ آذربایجانا عاید میللتچی یؤنوملو عالیمانه معلومات­‌لارا دا گئدیردی…

یول ایران آذربایجانیندا ان پاپولیار قزئت ایدی. بو پاپولیارلیق رسمی دایرلرده قورخو تؤره­‌تدیکده، قزئت باغلاندی.

MƏTNDƏN BAŞQA BİR DÜNYA YOXDUR/1

MƏTNDƏN BAŞQA BİR DÜNYA YOXDUR

Eyvaz TAHA

Kamal Abdull’anın 2004-cü ildə yayımladığı “Yarımçıq əlyazma”[1] romanı vaxtilə mənfi və müsbət mübahisələr doğurmuşdu. Bildirilmiş münasibətlərin əksəriyyətində vaxtaşırı “postmodernizm” istilahının da ayağı ortaya çəkilmişdi. Lakin çoxları konkret deməmişdi ki, Azərbaycan toplumunda cadu statusu qazanmış bu bic istilahın romanla hansı əlaqəsi var. Görünür bu sözcük paltar və saç modası kimi bir şeydir. Lakin romanda postmodern motivlərin olduğu üçün mən onu ancaq bu aspektdən analiz etmək istərdim. İndi yaxşı vaxtdır. Romanı öymək və söymək üçün göstərilən hiddətli reaksiyaların sönükdüyü bir vaxtda, onu daha real dəyərləndirmək olar. Bu incələmə lazımdır, çünki bu roman, bəzi çatışmazlıqlarına baxmayaraq, Azərbaycan bədii nəsrində yeni bir mərhələnin başlanğıcıdır[2].

 

GİRİŞ

Bəri başdan vurğulayım ki, “Yarımçıq əlyazma”nı postmodern bir əsər adlandırmaq istəmirəm, belə olmasına da gərək yoxdur. Hansısa əsərin alnına belə bir damğanı vurmaq ona heç bir üstünlük qazandırmır. Elə buna görədir ki, Terri İgelton’un nəzərincə postmodernizm, iddia etdiyindən daha artıq cəfəngiyyat törədib[3]. Əlbəttə, bu xəstəlik təkcə bizə aid deyil, Umberto Eko’nun vurğuladığına görə, bu, geniş anlamlı və hər aşın duzu olan bir sözcükdür: «Məncə, bu gün kimin hər nə xoşuna gəlirsə, onun barəsində bu sözcükdən yararlanır».

Görünür biz azərbaycanlı olaraq bu sözcüyü ələ salmaqda o qədər də misilsiz deyilik və onun beşiyi sayılan Qərbdə də belə-belə anlaşılmazlıqlar var. Bu qeydlərə rəğmən, məncə, postmodernizmi geniş açıqlamağın yeri bura deyil, belə bir qatı qaranlığa qurşun sıxmaqdansa yalnız postmodern romanların özəlliklərini yığcam şəkildə sıralamaq “Yarımçıq əlyazma”nın mahiyyətinə işıq salmaqda yardımçımız olacaq. Bu özəlliklər bunlardır: On doqquzuncu əsr, habelə modernizm dönəminə aid romanlara rəğmən, bu romanlarda zaman anlayışı sönükür; hadisələrin söylənişində xətti inkişaf gedişi pozulur və zaman xırdaca tapmacalı qırıqlara [puzlle] çevrilir; “Həqiqət” adı ilə tanınan qavramın sərt özəyi dağılır; anlamlar yarımçıq, lil, və gizlin özəllik qazanır; orijinallıqla marijinallığın, ciddiliklə əyləncənin, realla hayperrealın və ağılla mifin sınırları ortadan qaldırılır; “İqtibas” [quotation] fənnindən geniş və gərəksiz istifadə olunur, düşüncələrin qarmaqarışıq çağırışımına [assosiasiyasına] yol verilir; Yazar ölür və ya onun subyekti parçalanır. Bununla da avanqardın imkanları tükənir. Görünür bu mərhələdən sonra biz avanqardı arxada qoyuruq. Bu, olan işdirmi?

“Modernite”[4] tam indi anlamı daşıyırsa, avanqard indinin ön sırasında yürüməkdir. Modernite keçmişi, gələnəyi, mifi, dini, hər nəyi məhv etmək istəyirdi, modernizm isə az-çox belə bir sakit dünyanın yuxusunu görürdü. Amma bu bir xülya idi. Keçmiş dev kimi yerində durdu və əgər bizə dəcəlliklə göz vurdusa, onu atom bombasının gücüylə də kül edə bilmədik; modernizm bu idi. Keçmişə yalnız dilimizi çıxarmağı, ya da qaşlarımızı çatmağı bacardıq; postmodernizm isə bu idi! Məzhəkə orasındadır ki, bunun özü avanqard imkanlarının tükənməsi deməkdir. Bilirik, hər dövrün özünün avanqardı var, postmodernizmi də. Eko’ya görə, «postmodernizm zamanla bağlı bir yönəliş deyil, ideal bir özəllikdir. Hər dövrün özünün postmodernizmi var. Keçmiş həmişə bizi dərindən etkiləndirir və öz tələblərilə bizi hədələyir. Avanqard isə çalışır ki, hesablarını keçmişlə çürütsün. Futuristlərin şüarı olan “ölüm olsun aydınlığa”, hər bir avanqardın xarakteridir. Avanqard keçmişi məhv edir, yoxa çıxarır. Lakin elə bir zaman gəlib çatır ki, modern avanqard daha irəliləyə bilmir, çünki özünün qeyri-mümkün tekstlərindən danışır (konseptual sənət). Burada postmodern modernə cavabdır. Həmin cavab bu duyarlılığı ehtiva edir ki, qayıdıb keçmişə baxmaq gərək. Çünki onu gerçəkdən yoxa çıxarmaq olmaz, çünki onu yoxa çıxarmaq susqunluğa gətirib çıxarır: Bu qayıdış məsumiyyətlə deyil, kinayə və ironya ilə baş tuta bilər»[5]. İnsan toplumunda birinci aşiq, sevgilisinə bütün vücudu ilə “səni sevirəm” deyə bilərdi, amma 21-ci əsrdə biz onu deyə bilmərik, çünki bizdən öncə onu kimsə söyləmişdir. Keçmişə qayıdışımız bakirə insan kimi deyil, boşanmış (bəlkə də neçə kəz boşanmış) adamın qayıdışıdır.

“Yarımçıq əlyazma”da bu kinayəli qayıdışı görürük. Bu qayıdışda qəhrəmanların talanmış məsumiyyəti ilə qarşılaşırıqsa, səbəb yazarın xəyanəti deyil, zaman axarında tutduğumuz yerdən asılıdır. Oğuz ellərində casusun axtarışına həsr edilmiş “Yarımçıq əlyazma” bizlə özgənin, dostla düşmənin sərhəddini pozur: Məgər real aləmdə torpağı, milləti, ölkəni satan adamlar dostun özü deyilmi? Casus məgər Oğuz xanlarının oğlu deyilmi? «Casusun tutulduğu məqamda onun hərəkətini Oğuza ağır bir zərbə kimi qiymətləndirən bütün Oğuz bəyləri sonda onu günahsız elan edərək açıb buraxırlar. Çünki casus Boğazca Fatmanın oğludur və Boğazca Fatma hər bir Oğuz bəyinə sübut edə bilir ki, bu, elə sənin oğlundur».

Postmodernizm düşüncəsi işığında romana bir çox bucaqdan baxmaq olar. Ancaq terminin adı çəkildikdə ağzımız sulanmamalıdır. Mən ümumiyyətlə (və özəlliklə bu yazıda) ona müsbət baxıramsa, adı tez-tez çəkilən o maraqlı axımın mənfi cəhətlərinə göz yummuram. Sadəcə onu incələməyin yeri bura deyil. Çünki mən bacardıqca “Antolojik” bir mübahisəni “etik” baxışlara qarışdırmaqdan çəkinirəm. Gümanımca bircə örnək yetər: postmodernizmdə “real ilə hayperreal”ın və “həqiqətlə yalan”ın sınırlarının pozulmasına diqqət yetirsək, insanla bağlı faciədən başqa nəsə görməyəcəyik. Bu gedişin əlüstü nəticəsi isanın “diskursiv zorakılıqlar”a məruz qalaraq insanlığını itirməsidir: Gülər üzlü qorxunc diktator güclərin həm subyektinə çevrilməsidir, həm də obyektinə. Bu isə özünü özgür hiss edən, eyni halda əsirliyinin fərqində olmayan kölə bir varlığın taleyidir. Məncə, Dekart’ın lovğa və mütəkkəbbir subyekti diktatorluğa gətirib çıxarırsa, postmodernizmin ortalığa atdığı öləzi, dağınıq və çaşqın subyekt diktatorluğa boyun qoyur.

Sözü uzatmayım deyə, hələlik bu bədbinliyə göz yumub, yuxarıda söylənən faktorların bəzilərinin işığında “Yarımçıq əlyazma”nı araşdırıram.

 

YAZARIN NİYYƏTİ VƏ İDEOLOGİYANIN KÖLGƏSİ

Dekonstruksiya cərəyanına bağlı mütəfəkkirlər, yazarı unudaraq “mətn”i diqqət mərkəzində saxlayırdılar, amma 70-80-ci illərdən etibarən “Mənimsəmə estetikası” [aesthetics of reseption] nəzəriyyəsi ortaya çıxdı. Robert Yas və Volfqanq Ayzer’in irəli sürdükləri bu nəzəriyyəyə əsasən daha mətn deyil, “Oxucu”nun özü diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır[6]. İndi görək oxucu gözü ilə baxarkən görünər-görünməz şeylər nələrdir?

“Yarımçıq əlyazma” ilk baxışda tarixi romana bənzəyir. Yazar, romanı əsasən bir əlyazma üzərində qurur, əlyazma isə tarixi hadisəni rəvayət edir. Kökünə baxanda belə deyil, roman öz yoluna gedir və tarixi hadisələri qaynadıb estetik şərtlər içində əridir. Sovet dönəmi yazılmış tarixi romanların əksinə olaraq, bu əritmə prosesini heç bir siyasi güc və ya ictimai tapşırıq müəyyənləşdirmir. Nəticədə ideologiyanın kölgəsi romandan uzaqda qalır. Təhkiyə dünyamızın başı üzərində dayanmış ideologiya kabusu, sosialist realizmində bir çox əsəri puça çıxardı. Zira bu məktəbdə yazılmış əsərlərin çoxu estetik ölçülərə boyun qoymaqdansa, ideologiyanın göstərdiyi amaca doğru seyr etməyə başladılar. Məncə, romana endirilən tənqid qılınclarının bəzisi belə bir ideoloji səciyyəli yaradıcılığa alışqanlıqdan gəlir: əsər hansısa əqidəni, siyasi quruluşu və ictimai məqsədi gur səslə təbliğ etməlidir. Bununla da romana yönələn bəzi tənqidlərin başlıca özəllikləri ədəbiyyata dəxli olmamasıdır. Bu tənqidlərdə deyilir ki, K.Abdulla Dədə Qorqud, Şah İsmayıl və Beyrəyi komik duruma salaraq, onların tarixi imicinə xələl gətirmişdir. Bu da Azərbaycanın milli kimliyinin başlıca atributlarından sayılan şəxsiyyətlərin təhqiri kimi qarşılanmışdır. Bəziləri soruşur: «Milli-mənəvi varlığımızın dayaqları kimi tapındığımız mifoloji obrazlar öz təbiətlərindən niyə çıxarılıb? Başqa sözlə, Kamal Abdullanın Beyrəyi, Qazan xanı, Dədə Qorqudu, Burla xatunu biz tanıdığımız Beyrək, Qazan xan, Dədə Qorqud, Burla xatun deyil».

Halbuki bu anlaşılmazlıqlar romanın reallıq şərtlərinə uğurla boyun qoyduğundan irəli gəlir. Oxucunun baxışında roman o qədər gerçək bir atomosferdə qələmə alınır ki, çox vaxt onun qondarma bir rəvayət olduğunu unudursan. Sözsüz, əsərin real görünməsi üçün yazıçı böyük zəhmətə qatlaşmasaydı, roman bu qədər real görünməzdi. Yəqin ki, günlər, aylar çalışıb, səhnələri dəyişib, hansısa personajı özündən uzaqda saxlayıb, o birisinə ehtiyatla yaxınlaşıb, üçüncüsünü bağrına basıb, yazıb, pozub və bizi bu reallığın kəhrizinə gətirib çıxarıb. Deyirlər, Flober “Madam Bovari”ni yazarkən bütün günü eyvanda oturub çeşidli rəngli şüşələrlə yerə, yollara və ağaclara baxırmış. Sən demə, o, günün ayrı-ayrı saatlarında və müxtəlif rəngli şüşələrin arxasından onların necə göründüyünü yazmaq istəyirmiş[7]. Bilirik, hər bir rəvayət, hər bir roman yalandır. Romanın həqiqətlə tam uyuşmalı olmasından danışanlar var. Başa düşmürəm, bu qədər yalanın içində bu pozğun “həqiqət”in romana nə dəxli vardır. Elm və fəlsəfə həqiqət üzərində qurulur, əxlaq ədalət üzərində, sənət isə zövq üzərində. Belə olduqda daha propaqanda mahiyyətli belə bir cümlələrə ehtiyac qalmır: «K.Abdulla “Yarımçıq əlyazma”da Zaman haqqında böyük həqiqəti (ya bəlkə də ən acı həqiqəti) oxucuya təqdim etmək yolu tutur. Bütün roman həqiqətin əzablı doğuluşundan ibarətdir». Belə cümlələr zarafatdır, çünki rəvayət nə tarixdir, nə bioqrafiya, nə də reportaj. Roman xəyal qüvvəsinin yaratdığı düzgün yalandır. Yəni reallıqla tam uyuşan və ya tam real görünən yalan. Roman həyatın əsas gerçəklikləri ilə üst-üstə düşərək sevgi, yalnızlıq, yeniliyi, başucalıq, igidlik, qorxu, aydınlıq və ölümü əks etdirə bilər. Yalnız işıqlı dünyaya köklənən, siyasi tapşırıqları çiynində gəzdirən və necə deyərlər, böyük həqiqətləri bizə çatdıran roman əsl yalandır. Önəmlisi oxucunun əsərin xəyali aləmini nə qədər gerçək qəbul etməsidir. Bunlardan daha önəmlisi, romanın yalan-gerçəkdən yan keçən, özünə qayıdan [self-referent] və azğın dilidir.

 

 POZĞUN DİLDƏN AZĞIN DİLƏ DOĞRU

Dil pozğunluğu [aphasia] çağdaş ədəbiyyatda maraqlı yönəlişidir. XX əsrin düşüncə tarixində ənənəvi “Anlam” axtarışı, öz yerini “Anlamların söykəndiyi quruluşlar axtarışı”na verdi. Nəticədə dil fenomeni qabarmağa başladı. Təkcə ədəbiyyatda deyil, fəlsəfənin varlığı da bütünlüklə dildən asılı oldu. Vitgenşteynə görə, fəlsəfə dilin çatlarında yaranır və ya dildən törəmə yanlışlıqların məhsuludur.

Dekonstruksiya axımında hər şey dil oyunları üzərində quruldu və mətnin dışındakı dünya inkar edildi. Sonra yaradıcılar “dil pozğunluğu”nun pozğununa çevrildilər. “Yarımçıq əlyazma”ya gəldikdə mən bu qədər uzağa getmək istəmirəm. Məncə, Güneydə hələ də yazılı dili formalaşmamış bir xalqın bu anlayışa təməlçi [radikal] yanaşacağı absurddur. Bunun üçün bir güneyli olaraq bu romanda dil pozğunluğuna yumşaq bucaqdan baxıram.

Birincisi, məncə, roman şablonlaşmış dili söküb dağıtmaqda daha irəli gedə bilərdi. Bilirik, bəlkə də bilmirik ki, Azərbaycan türkcəsində qəribə bir calaqlıq [hibridləşmə] vardır. Həm gündəlik məişət dilində, həm də elmi dildə sel kimi axıb gəlmiş yabançı sözcüklər görürük. Lakin bəzi şorgöz alimlərimiz bunlara kəbinsiz halal görünən dadlı yad qadın kimi baxırlar. Sonucda, yabançı sözlər doğma sözlərdən daha doğma qarşılanır. Örnəyin, “ornament”, “əhəmiyyət” və “sayə” kimi sözlərin yerinə “naxış”, “önəm” və “kölgə” sözlərini işlətmək qəbahət sayılır. Məlumat araclarından yayılan xəbərlərin dilinə yaxşı diqqət yetirdikdə yalnız ara-sıra azərbaycanca bir sözcüyə tuş gələcəksiniz.

Doğrudur, hər dil o biri dillərdən etkilənir, amma bu etki dilin yoxsulluğuna gətirib çıxarmamalı, dilin təməl quruluşunu dağıtmamalıdır. Şablonlaşmış dil deyərkən bunları göz önünə alıram. Biz güneydə özgə sözcükləri xəsisliklə qullanırıq. Bu, o dilləri bilməməyimizdən gəlmir, dilin sağlamlığına vurğunluğumuzdan törənir. Şəxsən yazılarımda özgə dillərdən gəlmə sözcüklərdən bacardıqca çəkinirəm. Əlbəttə, bu yolda aşırı davranmanı da sevmirəm.

Bununla belə, Quzeydə hansısa dil gərginliyindən söz açmaq istəmirəm. Məncə, bədii nəsrdə elə bir gərginlik və ya vurnuxmalarımıza nədən olacaq bir şey yoxdur. Şablonlaşmışlıq vardır. Bunu isə söküb dağıtmaq gərəkir. Bu baxımdan “Yarımçıq əlyazma”da yenilik gözə çarpır. Baxmayaraq ki, «Normal əxlaqa uyğun olmayan bir iş görürəm» kimi cümlələri, quruluş baxımdan ənənəvi sayıram. Belə cümlələr Bakı radiosundan yastı-yastı oxunan siyasi icmalları xatırladır.

İkincisi, romanın dilində köhnə görünən və türkcənin başqa qollarında işlənən sözcüklərdən yararlandığı üçün müəllifi qınayanlar var. Məncə, bu tənqidlər nəinki yersizdir, hətta yuxarıdakı söylədiyim problemi belə yazarın əski mətnlərə yanaşma tərzi ilə çözmək olar. Başqa sözlə desək, tarixi durumumuzdan asılı olaraq, gecikmədən unudulmuş sözləri gündəmə gətirməliyik. İnformasiya bolluğunda bu girişim çox da çətin olmayacaq. Demək olar, K.Abdulla’nın Dədə Qorqud’la yaxşıca tanışlığından dolayı, elə bir dilin ironik səviyyədə yenidən ortaya çıxarılması uğurla sonuclanmışdır. Müəllif oxucusunu nəzərə alaraq rəvayətin dilini, romanın tarixi konteksinə dayanaraq qurmuşdur. Burada xüsusilə dialoqları vurğulamaq istərdim: Azərbaycan ədəbiyyatında bunca güclü danışıq az yazılmışdı. Bəkillə Beyrəyin söz atışmasına qulaq verəndə deyirsən, bəlkə canlı dartışmanın şahidiyik[8]. Gözlənilmədən Şah İsmayıl bölümünə keçdikdə, dil yenə də 16-cı əsrin ümumi ab-havasına uyğun olaraq dəyişmişdir. Baxmayaraq ki, bu bölümdə dil uyğunluğu Dədə Qorqudun qələmindən axan cümlələr qədər uğurlu olmamışdır.

Jak Derrida’nın amerikalı vurğunu Conatan Kaler’in işarə etdiyi kimi «ədəbiyyət [literariness] hər şeydən öncə dilin örgütlənməsi ilə

özünü göstərir, bununla o, başqa amaclar üçün qullanılmış dildən seçilir. Ədəbiyyat elə bir dildir ki, dilin özünü qabardır: “Bax, mənəm! Mən diləm! Daha unutmursunuz ki, qəribə yollarla gəlişdirilmiş bir dillə başa-başa qalmışsınız»[9]. Bu prosesin axarında inkişaf edən rəvayətin anlamlı olacağı, hansı sonuca varacağı və ya həqiqət axtarışı önəm daşımır, mətnin özü qabardılır. Beləliklə oxucunun diqqəti mətnin necə gəlişməsinə çəkilir. Bu isə “Yarımçıq əlyazma”da baş verir.

Bu arqument bizə anladır ki, ədəbiyyat adında bir nəsnəni analiz etmək üçün öncə onun dilinin necə örgütlənməsi ilə qarşılaşmalıyıq. Yanılmayaq, “Yarımçıq əlyazma” təkcə yazarın iç dünyasındakı gizlin bucaqların ifadəsi və ya onu istehsal edən toplumun barəsində oturub yaxşıca düşünmək deyil. Demək, ədəbiyyat, hər şeydən öncə ədəbiyyətdən, dildən oluşmuş mətndir, «mətnin dışında isə heç bir şey yoxdur»[10]. Bu cümlədən məqsəd köhnə idealizmə qayıdaraq zehnin dışındakı real dünyanı danmaq deyil. Real dünyaya birbaşa əlimizin çatmadığını vurğulamaqdır. Biz həmişə sözlərin, mətnlərin və vasitələrin gözlüyü arxasından ətraf gerçəkliyi görürük. Biz sözdən asılı olmayan söz deyə bilmərik!

Belə olduqda bəs ədəbi bir mətndə təfəkkürün dayanacağı hardadır? Onun hansı statusu vardır? Bu mürəkkəb sorğunun cavabının geniş macala ehtiyacı var. Amma araşdırma ilə ilgili qısaca deyə bilərəm ki, dil nəsnələrin sırf adlandırma sistemi deyil ki, onu öncədən mövcud olan kateqoriyalara yarlıq (etiket) kimi yapışdıraq. Yarımçıq əlyazma kimi ədəbi əsərlər tanış səhnəni ələk-vələk edir, alışdığımız düşüncə tərzini eşir, onları diz çökdürüb, yenidən formalaşdırmağa çalışırlar. Onlar bizə göstərirlər ki, bundan qabaq dilimizin göstərmədiyi nəsnəyə necə fikirləşək. Elə kateqoriyalar var ki, adətən onların gözlüyü arxasından dünyaya baxırıq. Ədəbi əsərlər, bizi bu kateqoriyaları bir daha gözdən keçirməyə qaldırırlar. Bununla da dil həm ideologiyanın obyektiv təcəllasıdır, həm də onun haqqında şübhələnmək və ya onu batil etməyin vasitəsi»[11]. “Siyrilmiş qılınc” kimi romanlarda və “Komsomol” kimi poemalarda bu ideologiya təsdiqlənirsə, “Yarımçıq əlyazma”da şübhə altına alınır.

 

 “YARIMÇIQ”LIQ ANLAYIŞI

Romanın ən maraqlı cəhəti “yarımçıq”lıq anlayışıdır və əgər roman məzmun və formaca bu anlayışa uyğun gələ bilirsə, demək, biz Azərbaycan nəsrində yeni bir mərhələyə daxil oluruq.

İlk baxışda yarımçıqlıq, bir növ naqislik deməkdir, bu isə ölməzliyə, əbədiliyə, yetkinliyə can atan insan oğluna o qədər də yaraşan məsələ deyildir. Lakin kökünə varanda, Renessansdan bu yana formalaşmış insan qavramı bu naqislik kompleksi ilə ilgilidir. Çox uzağa getmək istəmirəm, amma qısaca söyləyirəm ki, Renessansdan başlayaraq baş vermiş nəhəng dəyişikliklər insanın “atılmışlıği” ilə bağlıdır. Renessansın başlanğıcında yaşayan qorxaq keşiş və fizik Kopernik yer planetini yerindən oynatmaqla insanı kainatın küncünə qısnadı. Min illərcə yaranışın ortasında dayanmış yer kürəsi günəş sisteminin xırdaca gəzəgəni kimi göründü. İnsan da yetim olduğunu anladı. Qəmərin altında yerləşən dəyişkən və fani dünyanın daş-kəsək kimi bir üzvü olduğunu anlayan insan hər şeydən ləzzət almağa başladı.

Naqislik işığında insanın varlığı daha aydın, daha konkret göründü. Dekart bu yalqız insanın dəyərsiz vücudunu yenidən “subyekt” adlı yalanın ətrafında quraşdırmağa başladı. Dünən anlamlarını göydən alan kainat, bu gün anlamını subyektdən aldı. İnsan hər şeyə anlam bağışladığını sınadı. Belə bir düşünüşün ədəbiyyatda əks sədası yazar hökmranlığına gətirib çıxardı. (Azərbaycan şeirinin estetikasına həsr etdiyim “Şeir varlığın evidir” kitabımda bu məsələyə geniş toxunmuşam.)

Romana qayıdaq. “Yarımçıq əlyazma”da əlyazmanın yarımçıq qalması, bəzən də oxunaqlı olmaması, habelə şərqşünas qızın mümkün təhrifi ilə anlamların lillənməsi kimi məsələlər diqqətə layiqdir. Bunlar bir yandan yazarı hökmranlıq kürsüsündən endirir, o biri yandan isə işarələnənlə işarələyən arasındakı birə-bir əlaqələri pozur. Əsərdəki önsüzlük və sonsuzluqla bərabər, əlyazmanın ortasından düşmüş vərəqlər, oxucunun ayağını mətnə çəkməyə ən gözəl hazırlıq imkanı yaradır. «Səhifələr əsl qədim yazılardakı kimiydi – saralmış, solmuş, şaxlığını çoxdan itirmişdi. Bəzi yerlərdə cırılmışdılar, bəzi yerlərdə isə yanıq izləri açıq-aydın qalmışdı»[12].

Söz yox ki, bunların hamısı əlyazmanın düzgün və mükəmməl oxumasına əngəl törətməlidir. Yazar bu qurğunun vasitəsi ilə kəlmələrin sabit və biranlamlı durumunu xaosa sürükləyir, eyni halda rəvayətin birbaşa və aydın axarını bilərəkdən pozur. Yəni kollaj kimi yaranmış bu əsərdə təkcə yazılmış sözcüklər önəm daşımır, bəlkə əsərdə sükut anlarını və ya sətirlərdə ağ qalmış yerləri oxucu özü doldurmalıdır. Məncə, hər bir əsərin uğurunun önəmli göstəricilərindən biri də oxucunun diqqətini əsərdə deyilməmiş sözlərə çəkməkdir: «…Əhalinin zəlzələdən sonra Gəncə’də müsibət içində əziyyət çəkdiyini görən şəhər başçıları elə haman…”[13] bu sətirlərlə başlanmış əsər birdən örpəyini atır və başqa bir hadisəni açıqlamağa başlayır: «…Bayındır xan yenə məni öz yanına istədi və mən Günortaca, xanın dərgahına özümü yetirib, ədəblə salam verdim»[14].

Amma iş burda bitmir. Oğuz ellərində casus axtarışına həsr edilmiş bu rəvayətin özü də başqa bir rəvayəti öz içinə alır və «Xanım, uyquda gördüm ki…»[15] cümləsindən sonra bizi birdən-birə Şah İsmayıl sarayına aparır: «… Şah bu gün nəyisə yuxudan erkən oyanmışdı»[16]. Sükut anlarının, ağ sətirlərin yaranması deməli “iç-içəlik” üslubundan təbii olaraq doğur, bu da özlüyündə əsərin anlam qatlarını artırır. Yazara verilmiş «yarımçıq mətn, hansısa böyük, onun özünü də ehtiva edən bir başqa mətnin içində idi. Mətnlər bir-birinə qarışmışdı. Əgər belə olmasaydı, o zaman bu yarımçıq əlyazmanı tanımaq ilk baxışdan da mümkün olardı»[17]. Öncə vurğuladığım kimi, əslində “Yarımçıq əlyazma”nın əsas qatı iki müxtəlif, amma bir birini tamamlayan istiqamətlərin paralel, yanaşı gedişidir. Birinci istiqamət Oğuz cəmiyyətinin daxilində baş vermiş ekstraordinar bir hadisə ilə bağlı Bayındır xan tərəfindən (Dədə Qorqud’un katibliyi ilə) aparılan istintaq prosesinin qələmə alınmasıdır. İkinci istiqamət müəllifin, yəni Dədə Qorqud’un xüsusi qeydləri, muşahidələri, sxemləridir. Bəlkə də istintaqın gedişi öz-özlüyündə bu müdrik insan üçün bir çox Oğuz adamlarını dərindən tanımağa, onların həqiqi qiymətlərini verməyə təkan olur[18].

Qaynaq: 525-ci qəzet

Materialın ardı >>>

Bakıda konfrans keçirilib

Müqayisəli Ədəbiyyat: “Ədəbiyyatlarda və mədəniyyətlərdə stereotiplər”

2008/12/23

Lidertv-nin verdiyi xəbərə görə Bakıda «Müqayisəli ədəbiyyat: ədəbiyyatlarda və mədəniyyətlərdə stereotiplər» mövzusunda üçüncü beynəlxalq konfrans keçirilib. Elmi tədbir Bakı Slavyan Universiteti və Müqayisəli Ədəbiyyatşünaslıq Assosiasiyasının təşkilatçılığı ilə baş tutub. 18 ölkədən 50-dən artıq tədqiqatçının qatıldığı konfransda məruzələr dinlənilib. Təhsil naziri Misir Mərdanov bildirib ki, bu cür tədbirlər Azərbaycan elminin dünya elm məkanı ilə inteqrasiyası baxımından əla fürsət yaradır. Konfras çərçivəsində tələbələr və magistrlər üçün ustad dərsləri və dəyirmi masalar da təşkil olunub.

Artırmalıyıq ki, Bakı Slavyan Universiteti və Azərbaycan Müqayisəli Ədəbiyyat Assosiasiyası 21-22 noyabr 2008-ci il keçiridiyi Konfransın məqsədi Qərb və Şərq mütəxəssislərinin millət və mədəniyyət konsepsiyalarına fərqli və oxşar yanaşma prinsiplərini ortaya çıxarmaq, stereotiplərin səbəblərini araşdırmaq, konfrans mövzusuna empirik yanaşmadan nəzəri aspektləri əhatə edən problemləri müzakirə etmək idi.

Hər müzakirə kateqoriyalarında “lehinə” və “əleyhinə” qruplaşması nəzərdə tutulur.
Araşdırma üçün aşağıdakı suallar təklif olunmuşdu:
• Stereotiplər mədəniyyət və ədəbiyyatın məzmununa necə təsir edir?
• Sovet İttifaqı və Yuqoslaviya kimi imperiyaların dağılması mərhələsində stereotiplər necə dəyişdi,
• Millət məfhumunun məzmunu tarix boyu necə dəyişir? Bu kontekstdə, milli ədəbiyyat nədir? Biz “başqalarından nə ilə fərqlənirik? Mədəniyyət və ədəbiyyatlarda “öz” və “özgə” elementləri arasında sərhədlər necə müəyyən olunur?
• Milli mədəniyyət nədir? Milli mədəniyyət konturlarının meyarları varmı?
• Millətə münasibət: “daxildən” və “zahirdən”.


Bu konfrasda Eyvaz TAHA “Şeir, gələnək və güc quruluşları” başlıqlı məruzə خxumuşdur. Konfransın açılış mərasimində çıxış etmiş E.Taha qapanış mərasimidən sonra press konfransa da qatılmışdır.

 

“شعر وارلیغین ائوی‌دیر”، 2ـ‌جی باسقی

“شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی‌نین ایکینجی جیلدی یاییملاندی / ۲۰۰۸

“شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابینا گؤستریلن دیققتین آردینجا دئمک اولار کی، کیتاب بیر چوخ ساتیش اوجاق‌لاریندا ساتیلیب قورتارمیشدی. بو مسئله کیتابین ایکینجی چاپینی ضروری ائتمیشدی. کیتابین ایکینجی جیلدی تخمینن ایکی یوز صحیفه‌ده حاضیرلانمیش، کیتابین بیرینجی جیلدینده ایسه  کؤکلو دییشیک‌لیک‌لر آپاریلمیشدی. دئمک کیتاب تام یئنی‌دن یازیلمیشدی. سونرا بو ایکی جیلدین  بیر یئرده، یعنی 400 صحیفه‌لیک بیر حجمده چاپ اولماغی پلانلاشدیریلمیشدی. “ایواز طاها”نین بو کیتابی نین بیرینجی و ایکینجی جیلدی‌نین توخوندوغو مضمون‌لارین بعضیسی بونلاردیر:

ـ نییه گونئیده شعر وار، نثر یوخدور؟

ـ شعر دیلی ایله فلسفه و بیلیم دیلی هانسی باخیمدان بیربیریندن سئچیلیر؟

ـ شعر نییه داها چوخ توتالیتئر توپلوم‌لاردا چیچک‌له‌نیر؟

ـ شعر اؤزو اؤزلویونده آماج‌می‌دیر، یوخسا اؤزوندن خاریج بیر آماجا قوللوق ائدیر؟

ـ شعر لذت یاراتمالی‌، یوخسا فایدا یئتیرمه‌لی‌دیر؟

ـ قادین شعریمیزین دورومو نئجه‌دیر و اونون فئمینیزمله هانسی باغلیلیغی واردیر؟

ـ اؤزگون [اصیل] اینجه‌صنعتین پاپولیار اینجه‌صنعت‌له هانسی ایلگی‌لری واردیر: شعر و ایلنجه.

ـ یازیچی‌نین اؤلومو و اوخوجونون دؤنمی.

ـ بدیعی اثرده قورولوشچولوق [ساختارگرایی] نه دئمک‌دیر؟

ـ اینجه‌صنعت، ائگزیستانسیالیزم و قورولوشچولوق.

ـ شعر و دوشونجه: هولدئرلین، والئری، افلاتون و هایدگئر.

ـ شعریمیزده بیچیم [فرم] و مضمون چاتیشمامازلیغی.

ـ شعرله ایدئولوگییا هاردا اوزلاشیر، هاردا چارپازلاشیرلار؟

ـ نیچه، تئودور آدورنو، هانس گادامئر، ماکس هورکهایمئر، مارتین هایدگئر، پول والئری، چئرنیشئوسکی، ژان‌پول سارتر، پول ریکور، میشئل فوکو، رولان بارت، میخایل باختین، توماسو مارینئتتی، ائزرا پاوند، اسلاووی ژیژئک و… بدیعی اثر و یارادیجی باره‌سینده نئجه دوشونورلر؟

ـ احمد جاواد، عیمادالدین نسیمی، محمد فضولی، هولدئرلین، ولادیمیر مایاکوفسکی، لویی آراگون، ناظیم حئکمت، احمد شاملو، جمال ثریا، کامال طاهیر، اورخان ولی، سیویا پلات، ویلیام ووردزوورث، نازک الملائکه، تئد هیوز، علی صمید کور، مولانا ایدریس و باشقا شاعیرلردن شعرلر، و یا شعرلر پارچاسی اساسیندا چؤزومله‌مه‌لر [آنالیزلر].

شعر و دوشونجه: والئری، هؤلدئرلین، افلاتون، و هایدگئر | ایواز طاها ایله موصاحیبه

شعر و دوشونجه‌نین ایلگی‌سیندن دانیشماق ایسترکن، بو گون‌لر آردیجیل تکرارلانان «دوشونر شاعیر» مؤوضوعسونا قاییتماق ایسته‌میریک. بیلیرسینیز ایندی شاعیرین یاخشی‌سیندان آد چکدیکده اونون شعرینده، فلسفه‌نی آختارماغا باشلاییرلار. بونون شعرینده فلسفه وار. بو جومله سانکی شعری ال چاتماز زیروه‌یه قالدیریر. بونون هاردان گلدییینی بیلیریک. بو، آذربایجان جومهوريیتینده ایل‌لرجه شاعیردن اسیرگه‌نمیش دوشونجه موتیولرینه قاییدیر؛ انسانین دوشونجه مرکزینده دایانمیش اؤلوم مسئله‌سینه؛ ابدی‌لییه. گونئيده ایسه بو، شعرین دیل باخیمیندان سویه‌سیزلیییندن گلیر. بونون سببی هر نه اولورسا اولسون، فلسفه‌نی شعرین سؤزجوک‌لرینه یاراشدیرماق، شعری قالدیرمایاجاق‌دیر، اونو داها بوروشوق بیر کیملیک گرگین‌لیینه سوروکله‌یه‌جک. گؤرکملی رسام، دوگا Degas بیر گون ماللارمه‌یه دئییر: «سنین صنعتین کسکین‌لیک‌له جهنمه بنزه‌ییر، قورخونج‌دور! بئینیم شعر ساپینا دوزلمک ایسته‌ین دوشونجه‌لرله دولو اولااولا، شعر سؤیله‌مکدن عاجیزم.» ماللارمه اونون جاوابیندا دئییر: «یولداشیم دوگا! شعری دوشونجه‌لرله دئییل، سؤزجوک‌لرله قوشورلار.»
 
□ شعر و دوشونجه؛ شاعیرین نه آخماغی ماراقلی‌دیر، نه ده فیلوسوفو، بلکه شاعیر بونلارین هر ایکیسی‌دیر، بلکه ده هئچ بیریسی دئییل، هانسی‌دیر؟ شعر و دوشونجه؛ بونلارین ایلگیسی حاقدا نه دئیه بیلرسینیز؟
■ شعرله دوشونجه‌نین ایلگی‌سی بوروشوق بیر مسئله‌دیر. بری باشدان وورغولاییم کی، دوشونجه دئیه‌نده، گؤز قیرپیمیندا فلسفه آنلاشیلمامالی‌دیر. فلسفه و دوشونجه عئینی آنلامی داشیمیرلار. آنجاق اونلاری آییران جیزگی، سیز دئیه‌ن آیدین دئییلدی. رومانتیک‌لردن بو یانا، فلسفه و شعرین ایلگی‌سی فیلوسوف‌لار و شاعیرلرین ماراق دایره‌سینه چکیلمیش، و سونسوز دارتیشمالارا گتیریب چیخارمیشدی. باخمایاراق‌ کی، هئگئل‌دن هایدگئره‌دک، فلسفی متن‌لرده بیر نؤوع رومانتیزمین فوران ائتدییینی گؤروروک. هر حالدا بو مسئله هایدگئرده، فلسفه‌نین زیانینا و شعرین خئیرینه چؤزولور. اونون فیکرینجه شعر فلسفه‌دن داها آرتیق، داها کونکرئت، دوشونجه قایناغینا یاخین‌دیر. همیشه بئله اولمور، باشقا سؤزله چوخ‌واخت شعرین اؤزو ایله ماهیتی آراسیندا چات یارانیر. یعنی شعرین ماهیتی اونون ووجودو اؤزرینده قورولمور. اؤرنه‌یین افلاتونون شاعیرلره خور باخماسینی، اونلاری اؤز اوتوپیاسیندان قووماق ایسته‌یینی، بونونلا باغلاماق اولار. سووئت‌لر بیرلییی اوتوپیاسیندا  شعر و موسیقی‌نین ایشله‌یینی [فونکسیاسینی] خاطیرلادیقدا، افلاتونون سؤیله‌دییی ثبوت‌لار اؤنملی گؤرونور.
بیر آز اوزاق‌لارا گئده‌ک. بشر تاریخینده افسانه [میف] دونیانین مرکزی ساییلیردی. افسانه وارلیغا آنلام باغیشلاییردی. بو افسانه‌لره، اؤزه‌للیک‌له تانری‌لار میفینه اولونان هجوم، ایلک کز یونان فلسفه‌سیندن گلدی، شعردن گلمه‌دی. اولدوقجا جسارتلی گؤرونَن بو ایش، هومئرین تانری‌لارینی دونیانین دامیندان قووماق مقصدی گودوردو. هراکلیتوس دئییردی: «هومئری سئچکین‌لر جرگه‌سیندن باییرا آتیب قامچی‌لاماق گره‌ک‌دیر، چونکی تانری‌لارین ناغیلینی یانلیش یوزوموشدو.» گزنوفانس دئییردی: اونلار «تانری‌لارینی قارادریلی و ائنلی بورونلو یارادیرلار و تراکیا خالقی تانری‌لارینا قاراگؤز، قیزیل ساج باغیشلاییرلار. اگر اینک‌لرین، آت‌لارین و آسلان‌لارین اَلی اولسایدی، و اللری‌ایله رساملیق ائده بیلسه‌یدیلر، اونلار تانری‌لاری اینک، آت و آسلان شکلینده ده چکردیلر. هؤمئر و هئزیود کوتله ایچینده‌کی روسوایچیلیق‌لاری تانری‌لارا باغلاییرلار: اوغورلوق، زناکارلیق و بیربیرینی آلداتماق». ائرنئست کاسیرئرین دئدیینه گؤره، شاعیرلرین، ناغیلچی‌لارین [افسانه‌سُرالارین] خیال اؤرتویو آرخاسیندان، فیلوسوف‌لار آللاهین گئرچک سیماسینی بولماغا چالیشیردیلار. شاعیرلر، کوتله‌نین ذؤوقونه قاپیلدیقلاری اوچون، تانری‌لاری اؤز گؤرکم‌لرینده یارادیردیلار.
منجه فلسفه تاریخینده کیمسه افلاتون قده‌ر شاعیرلره اؤگئی یاناشمیر، هایدگئر قده‌ر ايسه اونلاری عرشه قالدیرمیر. بونا گؤره یاخشی‌سی دا ائله بو ایکی بؤیوک فیلوسوفون گؤزویله شعره باخماقدی. بونلاردان اؤنجه ایکی شاعیرین نظرینه قیساجا توخونماق ایسته‌ییرم: فرئدریک هؤلدئرلین‌ـه و پول والئرییه.
بو، هؤلدئرلین‌ـین سؤزودور: شاعیر ایلک اؤنجه بیله‌رکدن اؤزونو سؤزجوک‌لرین قئیدیندن و اونلارین عادی، آلیشدیغیمیز و داها ایشله‌ک استیفاده‌لریندن آزاد ائدیر. اؤز چئوره‌سینه باخارکن سانکی بیرینجی دؤنه اولاراق تانینماز و بام‌باشقا بیر دونیایا باخیر. وارلیغین و دوشونجه‌نین قبول اولونموش اؤلچولرینی آسیلی ساخلاماقلا، بؤیوک شاعیر، دویغو و دوشونجه‌یه یئنی یول‌لار آچیر. شاعیر دونیانین ایندیکی نوسخه‌سینی یامسیلامیر، و یالنیز مؤوجود انتظامدا اولان نسنه‌لرین [اشيانین] ایمگه‌سینی [تصویرینی] عکس ائتدیرمیر، بلکه شاعیرانه یارادیجیلیغین خیال‌انگیز گوجویله، دونیانین یئنی اوبرازی ایله بیزی قارشیلاشدیریر.
پل والئری‌یه گؤره هر بیر گئرچک شاعیر، گومان ائدیلدیییندن داها آرتیق، دوزگون آرگومئنت‌لر [برهان‌لار] گتیرمه‌یه و تجریدی دوشونمه‌یه قادیردیر. آمما اونون گئرچک فلسفه‌سینی، فلسفی مضمونلارلا یوکلنمیش سؤزلرده آختارمامالیییق. منجه، ان اؤزگون فلسفه‌لر، آیری‌آیری فیلوسوف‌لارین باخیش‌لاریندا و یا فلسفی دئییم‌لرده یئرلشمیر، تفکر ایشی‌نین اؤزونده گیزله‌نیر. مئتافیزیکده ایشلک اولان سؤزجوک‌لر و دئییم‌لری اوندان آلیرسانیز، دوشونجه‌نین زنگین‌لیییندن ایینه اوجویجا آزالمایاجاق. اولا بیلسین، سیز بونونلا دوشونجه‌نین یئنی‌لیک و یئتکین‌لییینه آرتیریرسینیز. چونکی بئله‌لیک‌له اؤزگه‌لرین دوشونجه دویون‌لرینی اؤز اوست‌لرینه آتاراق، اؤز بئینیزده فیرلانان سورغولارا قاتلاشیرسینیز. شاعیر بونو ائدیر. والئری، شاعیرین اؤزونه مخصوص تجریدی دوشونجه‌سی اولدوغونا اینانیر. تفکر و فلسفه، شعرین قوشولماسیندا بیرباشا دخیل‌دیر. او دئییر: بیر چوخ شاعیرلرین شخصی سیناق‌لاری بونون دوزگونلویونو وورغولاییر. هر بیر شعر، دئدیییم «شعر دونیاسیندان» علاوه، گرگین دوشونجه‌لر، بیر چوخ یوخلامالار، قرارلار و سئچیم‌لره قاتلاشدیقدان سونرا یارانیر. اونلار اولمادان شعر تانری‌جیق‌لاری اولان «موز»لارین باغیشلادیغی خام ماتئریال‌لار، باجاریقلی صنعتی‌چی‌سی اولمایان بیر اعمالاتخانادا، باشلی‌باشینا بوراخیلیر. فایداسیز قالیر. هر بیر شعر، ایستر ایسته‌مز، دوشونجه اوچورومونون اوستوندن کئچمه‌لی‌دیر. پول والتری دوشونجه‌نین بولماجالی دونیاسیندان نئجه کئچمه‌یی شاعیره اؤیره‌دیر: بیزه دوشونجه اوچورومو اوزه‌رینده توللانما ایمکانی یارادان هر بیر سؤزجوک، منیم اوچون یونگول بیر تاختا کیمی‌دیر. قویو و یا درین چات اوستونه قویولموش بو تاختایا بوتون آغیرلیغینیزی سالمامالی‌سینیز. داها اؤنملی‌سی، تاختانین مؤحکم‌لییینی یوخلاماق اوچون، اونون اوستونده آتیلیب دوشمک اولماز. بئله ائتسه‌سه‌نیز تاختا سیناجاق، سیزسه اوچورومونون درین‌لیینه اوچاجاق‌سینیز. بیز اؤزوموزو و اؤزگه‌لری یالنیز بونا گؤره قاورایا بیلیریک کی، سؤزجوک‌لرین آنلامیندان تله‌سیک کئچیریک. سؤزجوک‌لرین اوزه‌رینده دایانماق اولماز، یوخسا ان آیدین دانیشیق‌لار، آنلاشیلماز سؤزلره و طنطنه‌لی قاراباسمالارا چئوریله‌جک. دوشونجه‌سیز شعر اولمور، آمما دوشونجه‌نین اؤزه‌رینده دایانیرسانیز شعرینیز اَپریییر.
□ یاخشی بو شاعیرلر طرفی، بس فیلوسوف‌لار بو حاقدا نه دئییرلر؟

■ افلاتون یونان «ایدئال توپلوم»ـوندا [مدینه‌ی فاضله‌سینده] شاعیرلره لاییق‌لی یئر آییرمیر. شعر جاوان‌لارین اخلاقینی پوزوب، روح دوشکون‌لویو گتیره بیلر. افلاتونون دونیا گؤروشونده کسکین مسئله اونون ایدئیا [مُثُل] آنلاییشی‌دیر. بو آنلاییشا گؤره، بیزیم گؤرونن و دویولان دونیامیز، غیب عالمی‌نین دَییشمز وارلیق‌لاری‌نین کؤلگه‌سی‌دیر، یامسیلاماسی‌دیر. شعره گلدیکده، ایکی قات تقلیدله قارشیلاشیریق. گؤرونن دونیا غیب دونیاسینی یامسیلاییر، شعر ده گؤرونن دونیانی. بئله‌لیک‌له شعر کؤلگه‌نین کؤلگه‌سی‌دیر. شعرین بئله ایللوزییایا [توهمه] سؤیکندییی اوچون، دوشونجه ایله ایلگیسی یوخدور. او، عاغیلدان داها آلچاقلاردا دایانان خیالا سؤیکه‌نیر. بیز بیر چوخ «میز» گؤرسک ده، بوتون بو میزلر اوچون تکجه بیر «ایدئیا» وار. دولگر بیر میز دوزه‌لدیرکن او ایدئیانین اؤزونو یاراتمیر، اونا بنزه‌ر بیر نسنه‌نی یارادیر. یعنی او گئرچک وارلیغی یامسیلاییر. رسام ایسه اوچونجو میزی یارادیر، یعنی ایکینجی میزی یامسیلاییر. دئمک، شاعیر و رسام گئرچکلیکدن اوچ قات اوزاق دوشورلر. دمیرچی آت‌نالینی دوزه‌لدیر، آمما رسام نالین نه اولدوغونو آنلامادان اونون رسمینی چکیر. بیر جسم سویا باتیرسا اَیری گؤرونور، سودان قیراقدا ایسه دوز. بو حیس چاشقینلیغی‌نین کؤکو روحوموزدادیر. رسام انسانین بیلینجینده‌کی بو چاتیشمالمازلیقدان یارارلاناراق بیزی آلدادیر. شعر ده بئله‌دیر. شاعیر گئرچکلییی اولدوغو کیمی جانلاندیرماقدان عاجیزدیر، یاراتدیغی آنجاق بیر کؤلگه‌دیر، شبح‌دیر. او، دوشکون دیلک‌لری شیشیردیب اویادیر، عاغیل و دوشونجه‌نی اینجه‌لدیب اؤلدورور. بئله بیر شاعیر، انسان‌لارین روحوندا یانلیش انتظام یارادیر؛ گئرچک‌لیکدن اوزاق اولان گؤرونتولر [شبح‌لر] و تصویرلر یاراتماقلا روحون عاغیلسیز قیسمینی سئویندیریر.
افلاتون «جومهوريیت» کیتابی‌نین اونونجو بؤلومونده دئییر: «شعر و فلسفه اسکی زامان‌لاردان بیربیرلریله موحاریبه‌ده‌دیرلر.» شعر «لذت و آجی»نین اوزه‌رینده قورولور، فلسفه ده قانونا و عاغیلا آرخا دورور. شعرین یولونو آچسانیز، اؤلکه‌نیز لذتین، آجی‌نین جایناغینا کئچه‌جک؛ هر یئرده، هر چاغدا اَن یاخشی حؤکمدارلیق ائتمیش قانون و عاغیل توپلومدان قووولاجاق. بونونلا بئله افلاتون یاخشی آنلاییر کی، توپلومون قاپی‌لارینی بوتونلوک‌له شاعیرین اوزونه باغلاماق اولماز. یوخسا دئمزدی: «هومئر شاعیرلرین بؤیویو، دراماتورگ‌لارین سولطانی‌دیر. آمما بونو وورغولاماق گره‌کیر کی، بیز توپلومون قاپی‌سینی یالنیز تانری‌لارا تاپینان [ستایش ائدن] و اَردملی کیشی‌لری اؤیَن شعرین اوزونه آچاجاغیق. بیز شعرده یاتان جاذیبه‌نی اؤنمسه‌ییریک، آمما آرگومئنت‌لرین [استدلال‌لارین] ایشیغیندا آختاریب تاپدیغیمیز گئرچکلییی اونا قوربان وئرمه‌یه حاققیمیز چاتمیر.» شعرین یارارلی اولماسی ثبوتا یئتمزسه، افلاتون وورغون‌لارین یولونو گئتمه‌یی اؤنه‌ری کیمی ایره‌لی سورور: «عاشیق، سئوگی‌نین اونا زیاندان باشقا بیر شئی گتیرمه‌یه‌جه‌یینی دویدوقدا، سئوگی‌دن الینی اوزور؛ باخمایاراق کی، سئوگینی بوراخماق اولدوقجا چتین‌دیر. بیز ده بونو ائده‌جه‌ییک، شعر بیزه زیان ووردوقدا اوندان دؤنه‌جه‌ییک.»
افلاتون سقراطین دیلی ایله دانیشیرکن داها دا یوموشالیر، هرچند لذته قارشی اولدوغونو، و شعرین اخلاق جارچیسی اولماسی گره‌کلی‌لییینی آردی آراسی کسیلمه‌دن وورغولاییر. افلاتون سقراط‌ـین دیلیندن دانیشیرکن، قوووب تئزدیردییی شعره، یئنیدن قوجاغینی آچیر. بشر دوشونجه‌سی‌نین دامیندا دایانمیش سقراط، «هومئر»ی ملکوت شاعیری سانیر. سقراط‌ـین نظرینجه بؤیوک حماسه شاعیر‌لری، آخارلی شعرلرینی باجاریق‌لاری گوجونه قوشمورلار، و یا بیله‌رکدن یاراتمیرلار. او شعرلر، اونلاری بوروین بیر جذبه‌دیر؛ آللاه وئرگی‌سی‌دیر. غزل شاعیرلری ده بو قایدادان یانا دئییل‌لر. غزل قوشان‌ شاعیرلر ده، یالینز عاغیل‌لاری ایله اؤزگه‌لشدیکده، اوره‌ک‌آچان غزل‌لرینی سؤیله‌ییر. اونلار وزن و هارمونییادان ائتکی‌لندیکده، «ایچکی تانریسی»ندان باش آلیب گلن دلی‌لییه قاپیلیرلار. سقراط آرتیریر کی، تانری عاغیل و آییق‌لیغی شاعیردن آلیر، اونو معبدلرین کاهین‌لری کیمی اؤز سؤزلری‌نین آراجینا چئویریر. افلاتون، بیر سؤزله، شعری جیددی منیمسه‌میردی.
□ افلاتونون بو باخیش‌لارینی اؤیره‌ننده آز قالیر الیمیزی شعردن اوزک. بس هایدگئر نئجه دوشونور؟

■ هایدگئر، ایلک اؤنجه شاعیرلر و دوشونرلری [متفکرلری] دیلین اصیل قوروقچولاری آدلاندیریر. بونون درین آنلامی وار، چونکی وارلیق اؤزونو دیلده بیزه گؤسته‌ریر. او، «هومانیزم باره‌سینده مکتوب» Lettre on Humanism باشلیقلی مقاله‌سینده دئییر:
وارلیق هر شئیدن اؤنجه «وار»دیر. دوشونجه وارلیغین ایلگیسینی انسانین ماهیتی ایله سون دایاناجاغا آپاریب چاتدیریر. البته، دوشونجه نه بو ایلگینی قوروجوسودور، نه ده سبب‌کاری. وارلیق دوشونجه‌ده دیللنمه‌یه باشلاییر: دیل وارلیغین ائوی‌دیر. انسان، دیلین یوردوندا ساکین‌دیر. دوشونرلر و شاعیرلر بو یوردون قورقچولاریدیرلار. بو قوروقچولارین وظیفه‌سی ایسه وارلیغین افشا اولونما دیله‌یینی سون منزله چاتدیرماق‌دیر. بونلار اؤز سؤزلریله بو افشا اولونما دیله‌یینی دیله گتیریر، دیلده قورویورلار.
هایدگئر داها سونرا شعره گؤزله‌نیلمز درجه‌ده اؤنم وئریر. فلسفه‌دن، بیلیمدن داها یوخاری‌لاردا اَیلشدیریر. اونون نظرینجه، شعر، وارلیغین تَملدن آدلاندیریلماسی و هر نه‌یین اؤزه‌یی‌دیر. شعرین باشلادیغی نسنه‌لری، دیل داها سونرا ایره‌لی سورور. شعر هر بیر اشاره و هر سسدن اؤنجه، انسان اوغلونون دونیادا یاشامی‌نین تَمل دوزه‌نلییی‌دیر. منزل بولماق، ساکین اولماق، همیشه‌لیک اؤیره‌نمک، و وارلیغین سیررینه وارماق‌دیر. شعر هر نه‌یی اونون ایلکین قایناغینا قایتاریر. سانکی بیرینجی کز گؤرونورلر. شعر، نسنه‌لرله دونیانین آراسینداکی اوچورومو آرادان قالدیرماق‌دیر. یئر کوره‌سی وطنه چئوریلمه‌یینجه، شعرین و هر بیر بدیعی اثرین سیرری آچیلمیر. بدیعی اثرین یارانیش بئشییی ساییلان یئر، ائوه چئوریلمه‌لی‌دیر؛ وطنه دؤنمه‌لی‌دیر. مصیبتیمیز بودور: ائویمیز، وطنیمیز یوخ‌دور، شعرین بیزیم بیرجه وطنیمیز اولدوغونو اونودوروق. یالنیز شعرده اولاندا، وطنده یاشاییریق. شاعیر وارلیق و یئرین قارشیلیقلی ایلگی‌سیندن خبر وئرن موراجیعتی ائشیدیر، شعرده بیر داها سسلندیریر. شعر، ایسته‌نیلن ایمکانی دیله باغیشلاییر. شعر حتتا دیل¬له بیزیم آرامیزداکی اوچورومو آرادان قالدیریر. بیز دیل‌له اوغراشیرکن، ائله بیر دایاناجاغا یئتیشمه‌لیيیک کی، دیل اؤزونو دیللندیرسین. بیز دیلین اؤزو ایله گؤروشمه‌دن، دیلده یاشاییریق، و اونونلا تانیشیریق. دوغرودور، بیز اونونلا گؤروشمه‌دن بونلاری ائدیریک. بو چاتیشمامازلیغی آرادان قالدیرماق اوچون، باشقا سؤزله، شعرله گؤروشمک اوچون، هایدگئر شاعیرلییی دانیشیغا چاغیریر. بو شاعیرین نه تکجه دیل‌له سئچکین [ممتاز] ایلگی‌سی واردیر، بلکه بو ایلگی باره‌ده دانیشماغی باجاریر. بو باخیمدان «هؤلدئرلین، اشتئفان گئورگه، و راینئر ماریا ریلکه» اوچلویو اولدوقجا اؤنملی‌دیرلر. هایدگئر دؤنه‌لرله تکرارلادیغی سون سؤزو بیر داها دئییر. هؤلدئرلین بؤیوک فیلسوف‌لاردان داها درین، غربین گله‌جک آلین‌یازی‌سینی اؤز شعرلرینده جانلاندیریر. «هؤلدئرلین غربین تاریخی طالئعی ایله اولدوقجا دریندن تانیش ایدی. او، فیلوسوف‌لارین، دوشونرلرین گئتمه‌دییی بیر یولدان گئتمیشدی.»
شعر، اؤته‌ری آمما سارسیدیجی اولان اساس بیلگی‌نین بیر آنی‌دیر. ائله بیر آن کی، دئیه بیلمه‌ریک نه‌سه اؤیرنمیشیک، آمما بیزی دَییشدیره‌جک قده‌ر کؤکلودور. کوتله‌لرین تاریخی وارلیغی شعردن دوغور. اؤزگون بیلگی ده شاعیرانه‌دیر. بونا گؤره شعر، فلسفه‌دن داها درین‌دیر. دوشونجه فلسفه‌یه، فلسفه بیلییه episteme، بیلیک ایسه مدرسه آراشدیرمالاری [آسخولاستیک آراشدیرمالار] سویه‌سینه ائندیکده، دئمک تکجه شعر قالیر. فلسفه‌نین توتدوغو یولدا بیلیم یاراندی و شعر ویران اولدو. بئله بیر دورومدا، دوشونجه بیلیمی ترک ائتمک‌له اؤز قورتولوشونو شعرده آختارمالی‌دیر. مگر هؤلدئرلین دئمه‌میشدی انسان یئر اؤزونده شاعیرانه یاشاییر. بونونلا دا فلسفه‌نین جایناغیندان سوروشوب گئد‌ن گئرچک‌لیک ده، شاعیرلیک اؤلکه‌سینده یئرلشیر. شاعیر اؤزویله فلسفه‌نین اؤزه‌یینی، یعنی دوشونجه‌نی گتیریر؛ یول‌لاری آچان و بیلگی پئرسپئکتیوینی گئنیش‌لندیرن دوشونجه‌نی. شعر هر نه‌یین قایناغی‌دیر: تاریخین، سیاستین، و فلسفه‌نین. دیل‌لر و اویغارلیق‌لارین گئرچک قوروجولاری دوزگون شاعیرلردیرلر.
□ بوردا غریبه‌لیک وار، سیز هایدگئرین بو نظرلریله راضیلاشیرمی‌سینیز؟

■ بیزیم دوشونجه جوغرافیامیزدا تام کؤلگه‌ده قالمیش هایدگئر، بؤیوک فیلوسوف‌دور. اویغارلیغیمیزین تانیمادیغی نهنگ بیر دوشونر. اییرمینجی یوز ایللییین بوتون فیکری آخین‌لاری اونون چؤره‌یینی یئییر. هئرمونوتیکا مکتب‌لری بوتونلوکله اونون آدیلا باغلی‌دیر. باشدا بئنیامین، گادامئر، آدورنو، هورکهایمئر، و فوکو کیمی دوشونرلر اولماقلا، فرانکفورت مکتبی، پُست‌مدرنیست‌لر و بیر چوخ فئمئنیست آخین‌لار اونون ایزله‌ییجی‌لری‌دیرلر. هایدگئر درین، آنلاشیلماز، ائتکی‌لندیریجی و گؤرکملی فیلوسوف‌دور. آمما اونون دوشونجه‌سینده انسان اوچون اوچوروم‌لار وار. بیرینجی‌سی، او شعره معین قده‌ر رومانتیک باخیردی. «ملتی و اویغارلیغی یاراتماق» کیمی سیاسی وظیفه‌نی شعره یوکله‌دیکده، سانکی آلمان میللتی‌نین عیرقچی‌لیک ادعاسینا یول آچیردی. اونون شعرده صادالادیغی اؤزه‌للیک‌لرین چرچیوه‌سینه، داها چوخ آلمان شاعیرلری سیغیشیردی؛ مالارمه و بلئیک کیمی شاعیرلر سیغیشمیردی. نئجه‌ کی، هئچ‌واخت غئیرآلمان شاعیرلردن آد چکمیردی. بو دوشونجه‌نین باشقا بیر قورخونج یؤنو ده وار ایدی. هایدگئر بیزی قاچیلماز طالئعیمیزه ایناندیرماق ایسته‌ییردی. بوردا گؤزه‌للیک ساحه‌سیندن بیر آن اخلاق ساحه‌سینه کئچمه‌لی‌یم. چونکی بو باخیش، بوتون درین‌لیک و یئنی‌لیک‌لرینه باخمایاراق، فاجیعه اؤلچولو اخلاقی سونوج‌لار قویوب گئتدی. شعره بو بوجاقدان باخیرساق، یئنه ده صنعت گئج‌تئز اؤز بطنینده توتالیتئریزمی بئجه‌ره‌جک‌دی. هومئرین شعرلرینده، حتتا تانری‌لار دا آلین‌یازی‌لارینا بویون قویورلار. زئوس Zeusاسکی یونان‌لاردا تانری‌لار تانری‌سی‌دیر. رومالی‌لار اونو ژوپیتئر آدلاندیریرلار. او یئر و گؤی اوزونون حاکیمی‌دیر. تانری‌لار تانریسی اولدوغونو او، آسان اله گتیرمه‌میشدی. هر کس‌له، آتاسی ایله بیله مبارزه‌دن سونرا بونو هامییا قبول ائتدیرمیشدی. بونونلا بئله، «طالع» زئوسـا هئچ بیر باغلی‌لیغی اولمادان گئرچک‌لشیر. بونو تانری‌لارین قارشی‌سیندا طالئعین اؤزگورلویو آدلاندیرا بیله‌ریک‌می؟ هومئر آیدینلاتمانین ایلک دوشونری‌دیرسه، (گادامئر بونو دئییر) اونون شعریندن دولایی، طالئع، انسانین آلنینا یازیلیر. غرب انسانی یئنیلیر، و بوتون دونیایا آغالیق ائتدییی اوچون، بشریتی ده اؤزو ایله یئنیلگی‌یه اوغرادیر. هایدگئرین سؤزلریندن بئله چیخیر.
بیر آز دا موباحیثه‌نین آخاریندان قیراغا چیخماق یئرینه دوشردی. من بو هایدگئری هم تانری ائلچی‌سی گؤرکمینده گؤرورم، هم ده ابلیس. هایدگئرین فیکرینجه انسان «آتیلمیش» بیر وارلیق‌دیر. زامان آرخینا آتیلماق، بشر دورومونون باشلیجا و دَییشمز اؤزه‌للییی‌دیر. بیز زامان چاییندان قیراغا چیخماغا، یا اونون آخارینی دَییشمه‌یه قادیر دئییلیک. بیز وارلیغین تاریخی دورومونو پوزا بیلمه‌ریک، آنجاق قبول ائتمه‌لی‌ییک. هایدگئر، هؤلدئرلینـدن دانیشیرکن، داها دوغروسو «قاوراما و یوزمادان» سؤز آچیر، پوزماقدان، دَییشدیرمک‌دن دئییل. بونون نه‌یینده قباحت وار کی؟
دوغرودور، مارکس دئمیشدی فیلوسوف‌لار بوراجان دونیانی تانیماغا جان آتیردیلار، ایندن‌بئله دونیانی دَییشدیرمه‌یه چالیشمالی‌دیرلار. البته من دئمیرم کی، هر بیر دوشونجه‌نین دوغروـ یالانلیغینا اونون یاراتدیغی سونوج‌لارین گوزگوسونده باخاق. کاسیرئر، جبر دوشونجه‌سینی مقدس‌لشدیردییینه گؤره هایدگئری تنقید ائدیر. هر بیر فیکرین دوغروـ یالانلیغی اونون عملی نتیجه‌سیندن باشقا بیر مسئله‌دیر. باخمایاراق کی، دوشونجه اؤز ماهیتینه اویغون بیر عملی یارادیر.
□ بس بئله اولدوقدا بیز هایدگئری نییه قیناییریق کی؟

■ چوخ سئودیییم آلمان فیلوسوفو ائرنئست کاسیرئرین Ernest Cassirer (۱۸۷۴ـ۱۹۴۶) دئییشی ایله، هایدگئرین بو باخیشی، چاغداش سیاسی افسانه‌لره قارشی دیره‌نه بیله‌جک گوج‌لری دیز چؤکدوردو. اویغارلیق‌لارین سقوطونو، سیویلیزاسیالارین چؤکمه‌سینی و توپلوم‌لارین گله‌جک قارانلیغینی اؤن‌گؤرن تاریخ فلسفه‌سی‌دیر بو: اؤز بطنینده انسان یئنیلگی‌سینی بئجه‌رن فلسفه. هایدگئرین فلسفه‌سی. «آتیلمیش»لیغی انسانین باشلیجا خصلتی تانییان نظریه، سؤزسوز بشرین مدنی یاشامینی دَییشدیرمه‌یه گیریشمک اومیدینی پوچا چیخاراجاق. ائله بیر فلسفه، اؤز نظری و ائتیک ایده‌آل‌لاری‌نین بینؤره‌سینی اوچورور. سونوجدا، یوموشاق بیر آراج‌ کیمی، سیاسی اؤنده‌رلرین اویونجاغینا چئوریله‌ بیلیر.
شعرین و فلسفه‌نین بو آلچاق‌هوندور قونومونا [ایستاتوسونا، جایگاهینا] باخمایاراق، اونلارین بیرینجی‌سی ایییرمینجی یوز ایللیکده یئنیلدی، ایکینجیسی ایسه ۱۹- جو یوز ایللیکده.
—————-

قولو آغ‌سس‌ین ایواز طاها ایله

اولدوز ژورنالی اوچون آپاردیغی موصاحیبه‌نین گئنیلندیریلمیش متنی.

بو متنشعر وارلیغین ائوی‌دیرکیتابینین

بیرینجی چاپیندا درج ائدیلمیشدیر.

 

 2007/9/1

ایستئثنانین گوجو | ایواز طاها

سوْن واخت‌لاراجان غريبه بير سؤز آغیزلاردا گزیردی: «توٍركجه‌ميز دونیانين ان قايدالي ديلي‌دير». بو ادّعانين دوْغرو اولوب اوْلماماسيندان آسيلي اوْلماياراق، ديلين تام قايدالي اوْلماسیني بیلیم اونایلامیر. بو، هئچ بؤیوک اوٍستونلوک ده دئییل. بيلگي آليش ـ وئريشی گئنیش اوْلمايان چاغ‌لاردا تام قایدالی دیل گئرچك گؤرونسه ‌ده، ايندي بویوک خال دئييل، چاتيشماز یؤن‌دور! ديلين اينكيشاف مرحله‌سينده، اؤزلليك‌له باشقا ديل‌لرله گئنيش آليش‌وئريشه گيريشميش دؤنمده، ’تام قايدالي‘ آدلانان دوروم پوزولمالي‌دير. شخصن منيم اوٍچون تام قايدالي بير ديل قورخونج، شوم فئنومئن‌دير. تام نظارت آلتينا آلينميش، بوٍتون آلان‌لاری ديققت‌له پلانلاشديريلميش بير فئنومئن. جوْرج اوْروئل′ين 1984 باشلیقلی اثرینده جانلانديرديغي و يا آلدوكس هاكسلي‌نين يئني قشنگ دونيا آدلانديرديغي دوروم.

هئچ بير ديل ایستئثناسيز اولا بيلمز. ایستئثنا اوْلمايان يئرده هم دیل اؤله بیلر، هم ده سیاست. کارل ائشمیت دئميشكن «ایستئثنا قايدادان داها ماراقلي‌دير. قايدا هئچ نه‌يي آچيقلامير، ایستئثنا ايسه هر شئيي آچيقلايير. ایستئثنا يالنيز قايداني وورغولامير [تأييد ائتمير]، بلكه قايدا اؤزو ده اوندان قيدالانير».

ائشیمت′ين نظرينجه گئنل قایدانی گئرچك‌جه آراشديرماق ايسته‌ين كيمسه، يالنيز بير گئرچك ایستئثنا آختاريشيندا اوْلمالي‌دير.» تام اوٍست‌اوسته دوشمه‌سه ‌ده، بو سؤز كارل پوْپئر′ين «ابطال اولونما قابلييتي» آديندا نظريه‌سيني خاطيرلادير. پوْپئره گؤره، علمي بير فرضيه‌ني ثبوت ائتمك اوٍچون، تأييد ائديجي اوْلغولارین [فاكت‌لارین] عوضينه، ابطال ائديجي اولغولار آختارماليييق. بونون آنلامي قوْلای‌دير. توتاليم «بوتون قارغالار قارادير». بو فرضيه‌ني حاقلاماق اوٍچون مين‌لرجه قارا قارغانين عوضينه بيرجه آغ قارغا آختارماليييق، تاپيلماسا فرضيه قوّه‌يه مينه‌جك.

ایستئثنانين بو غئيرعادي گوٍجونه باخماياراق، نييه بيزده بو قده‌ر ايیرنج گؤروٍنور، قايدا ايسه قودسال. بيزده ایستئثنا نييه هر شئیي قارانليغا سوٍروك‌له‌يير، آچيق اولغولارین اوستونه قالين پرده چكير؟

منجه سورغونون جاوابي بيزده‌كي ایستئثنانين ماهييتينه قاييدير. ایستئثنا بيزده قايدادير. بيزده بونلارين يئري دَييشيليب، ایستئثنا قايدالارين يئريني آليب. ديليميزده‌ـ البته گونئي لهجه‌سينده‌ـ ایستئثنالارين چوْخلوغو قايداسيز قايدالارا چئوريليب، خائوس. بونونلا دا ایستئثنالار قوروجو و آچيقلاييجي ماهيّت‌لريني ألدن وئريب‌لر. اؤرنه‌يين، بير چوخ ديل‌لرده شعرين اينقيلابي ماهيّتي ديلين گراماتيك سينيرلاريني آشماقدا دوغرولورسا، بيزده بو ماهيّت ديلين گراماتيك قورولوشونا باغلي‌ليق و وفالي‌ليق‌لا اؤزونو گؤسترير. چوٍنكي بوردا گئرچك‌ليك خائوس‌دورسا، ایستئثنا گئرچكلييين ايچينده‌كي چات‌دير. بونا گؤره من گراماتيك قورال‌لاري پوزماغي سرسري‌ليك گؤرورم، اينديكي دورومون أسارتي كيمي باشا دوٍشورم. خائوسا قاپيلماق. بیز عقلانيت يوخوشونو آشديقدان سونرا أدبیاتین اوس‌دیشی [فراعقلانی] اویون‌لارینا قورشانا بیله‌ریک. بيز ایستئثناني قايدايا چئويرديكدن سونرا خائوسون آوانگارد مرحله‌سينه چاتا بيله‌ريك. آوانگارد ايندي بيزده گراماتيكاني، يعني ایستئثناني، برپا ائتمك، قايدايا چئويرمك‌دير.

 

قیسا سئچمه‌لر: کارل پوپئر`دن رولان بارت`ـا

دوغرودور، پست‌مدرنیزم عاغیلین کلاسیک آنلامینا اینانمیر، جیددی و سارای صنعتینه ایسه ایستئهزا گؤزویله باخیر. آمما بو اونون گولونج ماهییتینه دلالت ائتمیر، اینسان توپلوموندا یایغین اولان و کلاسیک فیلوسوف‌لارین گؤزوندن یاییینان فئنومئن‌لره دیققتله باخدیغینی گؤسته‌ریر. کارل پوپئر کیمی عاغیلچی بیر فیلوسوف‌ ایله رولان بارتین اؤته‌ری موقاییسه‌سینده گؤرورسن کی، کلاسیک عاغیلچیلیق ایدئولوژیک ماهییت داشییاراق نه قده‌ر خولیالاردا یاشاییر. ائله بیر فیلوسوف کسیک باش کیمی “لیبئرالیزم” دئیه‌، دئیینه‌رک نه قده‌ر گونده‌لیک یاشامین آجی گئرچک‌لیک‌لریندن اوزاقلاشیر. عوضینده بارت کیمی بیر دوشونر حتتا گون‌آشیرا یئدیییمز یئمک‌لره قده‌ر بیزه یاخینلاشیر. اونون بو یئمک‌لرین قورولوشونا گؤز قویماسی تصادوفی دئییل. باخمایاراق کی، بوتون بونلار پست‌مدرنیزمه ده برائت قازاندیرمیر، چونکی بو آنلاییشدا غریبه شارتانلیق‌لار گؤره‌ن‌لر آز دئییل‌دیر. اؤرنه‌یین لوس ایریگاری دئیه‌نده کی، «نیچه اؤزونو ego هر آن پارتلایاجاق آتوم چکیرده‌یی تیمثالیندا گؤروردو» چوخ‌لاری پیققیلتی ایله گولوشور. نه یازیق کی، بو گؤروش‌لرین بعضی‌سی دوغرودور، گولوش‌لر ایسه یئرسیز دئییل.

قایناق: پُست‌مُدرنیزم و آرخادان آتیلان داش | ایواز طاها

کيمليييميزي دانان سئوگي مکتوبو

يئني تحصيل ايلي موناسيبتي ايله

يارپاق قزئتي‌نين باش يازاري ايواز طاهانين ايراندا يئني تحصيل ايلي‌نين باشلانماسي موناسيبتي ايله شاگيردلر و اؤيره‌نجي‌لره آچيق مکتوبو

ايراندا 14 ميليون شاگيرد و 3 ميليونا ياخين اؤيرنجي تحصيل اوجاق‌لارينا گئتديلر. مکتب‌لرين زنگي‌نين چالينماسي ايله صينيف‌لره يوللانميش بو اوشاق‌لارين 60 فايزي‌نين آنا ديلي فارسجا دئييل. اونلارين اکثريتي آذربايجان تورکجه‌سينده، قالاني ايسه کورد، عرب و باشقا ديل‌لرده دانيشسالار دا، مکتب و بيليم‌يوردلاردا فارسجا دانيشيب يازماق مجبوريتينده‌ديرلر Continue reading “کيمليييميزي دانان سئوگي مکتوبو”

قیسا سئچمه‌لر: پاتریارخال دوشونجه

قادين­/کيشي جوٍتلوٍيونون قارشي دورماسي، و بونونلا ايلگي­لي قارشي دورمالار، فئمینيزم آخيم‌لاری‌نين دیققت مرکزينده دورور. اونلار، توپلومدا کيشييه اوٍستونلوک وئرميش قورولوشو داغيتماق ايسته‌­يير. پسيکولوگ و سيياسي قورامچی جئين فلکس Jane flax يانيلمير، فئمینيست ائپيستئمولوگييا­نين گؤره­‌وي بونو آيدينلاشديرماق­‌دير کي، پاتریارخال دوشونجه هم بيزيم صنعته و بيليمه باخيشميزا نفوذ ائتميشدير، هم ده صنعت‌له بيليمين اؤزه­‌لليک­‌لرينی دییشدیرمیشدیر. دونيا باره­‌سينده و بو دونيادا کئچديييميز تاريخ حاققيندا ياخشيجا بيليييميز اولمادان، (حتتا دونياني نئجه اؤيره­‌نه­‌جه­‌ييميزي یاخشیجا آنلامادان) أل­‌وئريشلي توپلومسال داورانيش­‌لاري گئنيش‌لنديره بيلمه‌ريک.

______________________

قایناق: ایواز طاها، “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی، “شعر، قادین شاعیرلر و فئمینیزم” بؤلومو

KİMLİYİMİZİ DANAN SEVGİ MƏKTUBU

Yarpaq qəzetinin baş yazarı Eyvaz TAHAnın İranda yeni təsil ilinin başlanması
münasibəti ilə şagirdlər və öyrəncilərə açıq məktubu

İranda 14 milyon şagird və 3 milyona yaxın öyrənci təsil ocaqlarına getdilər. Məktəblərin zənginin çalınması ilə siniflərə yollanmış bu uşaqların 60 faizinin ana dili farsca deyil. Onların əksəriyyəti azərbaycan türkcəsində, qalanı isə türkmən, kürd, ərəb və başqa dillərdə danışsalar da, məktəb və universitetlərdə farsca danışıb yazmaq məcburiyyətindədirlər.
Prezident Əhmədi Nəjad bu məcburiyyəti unudaraq məhhəbət anlamını daşıyan “Mehr” ayında məktəbə geden uşaqlara sevgidən danışdı: “Əminəm ki, bu ildə bizim gənc nəslimiz ədalət, sevgi bəsləmək və ölkənin hər tərəfli inkişafına dair sözləri öyrənəcək.”
Məncə bu sözlər “Ədalət”-i hayqıran populist siasətçilərin yalnız ədalətsizlik doğuran iqtisadi götürüşünün başqa bir göstəricisidir. Yoxsa kim bilmir ki, dili danılmış hər bir varlıq “kimlik” gərginliyinə sürüklənərək inkişaf edə bilməz. Ədalətdən, sevgidən və inkişafdan bu sayaq danışmaq uşaqların gözünə baxaraq onların həm Quaran-i kərimdə, həm anayasada, həm də uluslararası insan haqları bəyannamələrində açıq-aşkar vurğulanmış dil və düşüncə azadlığını ayaq altına alıb tapdalamaqdan başqa bir şey deyildir.
Söhbət “bəşəriyyətin ən gözəl, mükəmməl və ən yaxşı talei”-indən gedirsə, güc quruluşları və güc kürsülərinə dirsəklənmiş adamların sevgi məktubları təkcə susqun kütləyə ərməğan edilməməlidir, haqqını istəyən vətəndaşlara da göndərilməlidir. Yoxsa ağzını açıb ən vacib, ilkin və danılmaz haqqını, yəni anası danışan dildə danışmaq diləyini dilə gətirənlərin yeri həbsxanaların qaranlıq kamerası olursa, o məhəbbət məktubları əsirlik bəlgəsinə çevriləcək.
Sevimli öyrəncilər! öz ana dilinizi mümkün yollarla öyrənməklə gerçək kimliyinizi qoruyun.

Sevgilər və sayqılarla
Eyvaz TAHA
Təbriz 22.9.2008

قیسا سئچمه‌لر: آغلاسام سسيمي دويارمي­سينيز ميصراع­‌لاريمدا؟

ليريک شعرده، هم تانيش، هم ده آنلاشيلماز بير «من» سسله‌­نير: ياخينلاشديقجا اوزاقلاشان بير «من». نئجه ­کي، رومان و اؤيکونون قهرماني، و يا سؤيله­‌يه‌ني اونون يازيچي­سي دئييل، شاعير ده اؤز شعريني اؤزو سسلنديرمير. اونو يازماغا باشقا بير «من» يا «سؤزچو» قوندارير. بونو دئدیکده يالنيز مضمونو نظرده توتمورام و شعري «يازارين نييتي» آدلانديريلان جيندير ایلکه‌یه داياناراق يوزماق ايسته­‌ميرم. «من» دئديييم، شعرين بیچیم و ایچیمی [فورماسی و مضمونونو] ایله باغلي بوٍتون اؤزه‌لليک­‌لريني سسلنديرير. جاناتان کالئرين گؤزه‌ل بير سؤزو وار، شعري سن اوخومورسان، باشقاسي اوخويور. ايلک باخيشدا شعر، بير دانيشيق­دير، آمما آنلاشيلماز يئردن باش قالديران سسين دانيشيغي. بيز آنجاق شعرلري، سؤيله‌يه‌­نين باشقا بير سس اولدوغونو تصووور ائتمک­‌له، اوخويوروق: يازيچي­‌نين ياراتديغي سؤزچونون سسي. بونونلا دا، هر شعرين بير اوجوندا شاعير تاريخي فرد کيمي دايانير، او بيري اوجوندا ايسه، بللي سؤزلري دانيشان اونون سسي. ليريک شعرده قارشيلاشديغيميز «من»، شعري سؤيله­‌يير. اولا بيلسين او، شعري قوشموش يازيچي­دان تام سئچيلسين. قوجا بير شاعيرين شعري، اولا بيليسن بير گنج «من»ـين ديليندن سسلنسين، يا دا گنج بير شاعيرين “من”ي­‌نين ساچ­‌ـ‌ساققالي تام آغارسين.

ريلکه­نين آغيت­لاريندا [مرثيه‌­لرينده]، آلمان اينساني‌­نين سسي ائشيديلير. اورحان ولي‌نين ده البته اؤزونه اوخشار بير «من»ـي وار شعرلرينده. ائله بير «من» کي، آغلاياندا شاعيرين اؤزو کيمي آغلايير:

آغلاسام سسيمي دويارمي­سينيز

ميصراع­‌لاريمدا،

توخونا بيلرمي­سينيز

گؤز ياش­لاريما،

أل­‌لرينيزله؟

بيلمزديم ماهني‌لارين بو قده‌ر گؤزه‌ل

كلمه‌لرين‌سه يئترسيز اولدوغونو

بو درده دوشمه‌دن اؤنجه.

______________________

قایناق: ایواز طاها، “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی، “شعر، قادین شاعیرلر و فئمینیزم” بؤلومو

قیسا سئچمه‌لر: مرکزین داغیلماسی و کيشي/­قادين قارشيلاشماسي

کيم­ليک‌­لري و مدنييت‌لري کيشي/­قادين قارشيلاشماسي أساسيندا ساهمانا سالان بير ماتريس [قليب] وار. بو ماتريسين باشليجا اؤزه‌للييي اونون تاريخه سيرانميش ائرکک سؤيلمي اولدوغودور. بونا گؤره ده،‌ فئمینيست­‌لر بو ماتريسي  چاليب­ سينديرماق ايسته­‌ييرلر. گؤره‌ن بو ايسته‌يين علمي، يا دا فلسفي داياغي وارمي؟ دوبووار بونو ائگزيستانسياليزم‌له اساسلانديريردي. ائگزيستانسياليزم اوخولونا گؤره، اينسانين دييشمز کيم‌لييي يوخ‌دور، اينسان اؤزونو گليشديرير. بئله‌ديرسه، قادينين داها چوخ ائموسيونال (يعني عاطفي، دويغولو) اولماسي، کيشي‌نين ايسه عاغيل‌لي اولماسي باره‌ده ادعالار ناغيل‌دير، بوش سؤزدور. بو سؤزلر گله‌نک‌لردن، توپلومسال نورمالاردان گلمه اويدورمالاردير. دوبووار بو باخيشدان يارالارناراق قادين‌لاري اؤزلري حاقدا یانلیش دوشونمه‌لردن چکينديرمه‌يه چاليشيردي. اونون گومانينجا، قادين‌لار گله‌نک‌لردن گلمه يانليش اؤن‌يارغي‌لاري سيليب تاریخین زيبيل‌قابينا تؤکمه‌ليديرلر. دوبووارين بو ايسته‌يي ايندييه­‌دک دوغرولماييب­سا اونون بير ندنی قاديندان کوبود کيشي بنزه­‌ري ياراتماق­‌دير. دئمک بوردا يالنيز کيم‌ليک‌لر دييشير. کيشي‌نين يئريني قادين آلير، مرکزين يئريني اوجقار آلير، اوجقار اؤزو ده يئني مرکزه چئوريلير. اؤته‌ري اولاراق بو چوخ ياخشي چؤزوم يولودور، آمما عدالت‌سيزليک قايناغي اولان کيشي/قادين قارشي‌دورماسيني قورويوب ساخلايير. بونا آلتئرناتيو اولاراق ژاک دريدانين اؤنريسي واردير. دريدا، مرکزي داغيتماق تکجه يو‌لدور، دئییر. آمما بو اؤنرييه ده اعتیراض‌لار وار. سن دئمه دريدانين اؤزو ده کيشي اولدوغوندان کيشي خئيرينه مرکزي داغيتماق ايسته‌ييرميش! قادين‌لار بئله دئييرلر. ايندي کي قادين منليک قازانير و اوزون سوٍره آپارديغي موباريزه سونوجوندا مرکزي أله کئچيرمک ايسته‌يير، دله‌دوٍز کيشي‌لر همين مرکزي قادین‌لارین ألینه کئچمه‌سین دئیه داغيديرلار. بو کيشي‌لرين نؤوبتي فيريلداغي‌دير.

______________________

قایناق: ایواز طاها، “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی، “شعر، قادین شاعیرلر و فئمینیزم” بؤلومو

قیسا سئچمه‌لر: شعر، سئکس و ائرکک باخیشی

بعضي­‌لري‌نین گومانینجا، فئمینیستیک سؤيلم [گفتمان] سئکس اطرافيندا باش وئر­ن آکسيالارين چؤزوم‌له‌مه‌سی [آناليزي] ايله باشلانمالي‌دير. باشقا سؤزله، اونلارين گومانينجا، قادينين سسي ايلک اؤنجه سئکس قاورامي بوغازيندان اوجالسين گره­‌ک: ميصراع­‌باشي ديله­‌نن و يا أسيرگه­‌نن اؤپوجوک­‌لر، يا گله‌نک­‌لره دا آيغيري اولاراق اؤز آتاسي ايله جینسي ايلگي­ده اولماق. ايش ده  ائله بوردان کورلانير. قادينا بوتونلوک­‌له سئکس آچيسيندان باخيلديقدا، هئچ بير يئني­ليک باش وئرمير. دئمک، بيز کئچميشين سوسقونلوغونا چاغداش فورمادا قاييديريق. دوننکي شهوتين يئريني بو گونکو سئکس آلير. دونن اونون سسي شاه حرمخاناسيندان گليردي، بو گون شاعير حارامخاسيندان. آمما بوراسي دا وار کي، بيزيم بير چوخ سورون‌لا‌ريميز بو أيري باخيشدان قايناقلانير. حتتا سؤزده  وطن­سئوه­‌رليک، رومانتيزم، واختسيز سئوگي‌ناغيل‌لاري، و چوٍروک اخلاقياتين شعر ميصراع‌لاريندا بول­‌بول گؤزه چارپماسي، سئکسه دوزگون ياناشماغي باجارماماغيميزدان گلير. گونئيده بو ياساق­‌ديرسا، قوزئيده شاعير گؤزونو يوماراق بو حاقدا آغزينا گله­‌ني سؤيله­­‌يه بيلير کي. بس نييه بيز ايکيميزده بير قاپي­يا چيخيريق؟ البته ايستثئنالار دا وار.

سؤز او اؤزگورلوکده و بو ياساقليقدا دئييل. سؤز جنسييت gender مسئله­‌سي‌نین تاريخي بيلينجيميزده توخونولماز بير تابو اولاراق قالدیغیندادیر. بيز اونون گيزلي مئکانيزميني قاورايا بيلميريک. بيز اونون داورانيش‌لاريميزدا فوواره‌له‌نن قاپالي ماهييتيني فرويدون يازديقلارينا داياناراق آچا بيلميريک. نيوتونون فيزيکده­‌کي، مارکسين ايسه ايقتيصادداکي دئوریمی بيزه گليب چاتدي­سا، فرويد دئوریمی گليب چاتمادي. من سئکس دئيه­‌نده چيلپاقليغي نظرده توتمورام. بوتون اؤرتوک‌لري ييرتاراق جینسييت­‌له ايلگي­لي آکسيالارين آچيق ايضاحي­نين شعره دخلي يوخدور. بو پاپاق آوروپالي­‌لارين باشيندان چوخدان دوشموشدو. بونا گؤره ده بئله بير آکسيالارين آچيقلاماسينا قورشانميش أثرلر منيم اوچون ماراق‌لي دئييلدي. آياز سالايئوين “ياراسا” فيلمينده باش وئردييي کيمي، بو شعرلرين مضمونو باياقکي پاپاغي بير داها يئردن قالديريب، باشا قويماق کيمي گلير آداما. دوغرودور جينسي تابولاري سينديرمادان شعريميز اؤزونه يول آچماقدا چتينليک چکه‌جک. آنجاق آلت‌بيلينجيميزده ياتان جینسي موتيولري گون قاباغينا چکمک­‌له، اونلارا آيدينليق گتيره بيلمه­‌ريک. اونلاري چوٍروده­‌ريک. قوزئيده سئکسه بئله بير ياناشما، گونئيده چاخير، سيگارئت، اؤپوجوک و سئوگي سؤزجوک‌لري­ ايله يامسيلانير. سن دئمه بو سؤزجوک­‌لر اولمادان شاعيرين آوانگارد اولدوغونو تلم­‌تله­‌سيک وورغولاماق اولمور!

______________________

قایناق: ایواز طاها، “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی، “شعر، قادین شاعیرلر و فئمینیزم” بؤلومو

قیسا سئچمه‌لر: أدبی متن و ائرکک باخیشی

متنين اؤزونو تحليل ائده­‌رک سؤزلرين فونکسيالاريني آیدینیلاشدیرماق، ائله­‌جه ده سؤزجوک­‌لره يوٍکلنميش ايدئولوژيک قاورام‌لاري اوٍزه چيخارماق، تنقيدين باشليجا وظيفه­‌لريندن­‌دير. جاناتان کالئرين Jonathan Culler سؤزو ايله دئسک، گؤرونور أدبي متن­‌لر و اونونلا باغلي تفسير گله­‌نک­‌لري یالنیز کيشي اوخوجولاري نظرده توتموشلار. اونلار قادين­‌لاري کيشي­‌لر کيمي اوخوماغا مجبور ائتميشلر؛ ائرکک باخيشي ايله اوخوماغا. فئمینيست تنقيدچي­‌لر «کيشي باخيشيني نورمال باخيش کيمي أدبي أثرلره آشيلايان آيري­‌آيري استراتئگييالاري» افشا ائتميشلر. اونلار، کيشي باخيشيني نورمال باخيش کيمي قلمه وئرن قورولوش­‌لاري اؤيره‌نيب رد ائتمه­‌يين يارارلي اولاجاغينا اينانيرلار. بو ايسه، أدبي متنين اوخونوش طرزيني‌ـ ايستر قادين‌لار، ايسترسه ده کيشي­‌لر اوچون ـ دَييشديره‌جک.

______________________

قایناق: ایواز طاها، “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی، “شعر، قادین شاعیرلر و فئمینیزم” بؤلومو

يئني نسيل، يئني ايز( 1 ) قرافیست مهيار عليزاده (آيخان) | دانيشيغي آپاران: محمود مهدوي

تهراندا اولدوغوم چاغ­لاردا، تبریزده­کی یولداش­لارین طریقی ایله «یارپاق» قزئتی­نین یاریچی­لارییلا تانیش اولدوم. بو تانیش اولماق و اوردا یازیچی و ژورنالیست کیمی چالیشان ائیواز طاها، سعید موغانلی، رضا کاظمی و باشقالارییلا تانیش اولماغیم آذربایجان نشریاتیندا دوزگون چالیشماغیما سبب اولوب. آرتیرمالی­یام کی، اوندان قاباق دا، تبریزده «احرار» نشریه­سییله امکداشلیق آپاریردیم آمما اوردا امکاناتین آز اولدوغو و چاپ کیفیتی­نین آشاغی اولدوغو اوچون ایسته­دیییم کیمی ایشله­یه بیلمه­دیم.

 

هر ندن اؤنجه، مهيار عليزاده‌يله آپارديغيم دانيشيقدا آدلاری چکیلن کیتاب­لارين جيلد و ایچَری طرح­لری اساسیندا سورغولاريمي حاضيرلاميشام: 1ـ باش چيخاران اؤلوم 2ـ گون آيدين نيفرت 3ـ  قيزيل موجاهيدلر 4ـ گؤي اوزو داش ساخلاماز 5ـ ساواش 6ـ قوردلار 7ـ قورشون هاردان آچيلدي 8ـ دونيادان قادين اييسي گلير 9ـ ياساق سؤزجويوم 10ـ اؤپ اؤلومونو 11ـ لاپ او اوزاق‌لاردا

اؤرنك اولاراق، مهيار عليزاده، «باش چيخاران اؤلوم» كيتابي­نين آديني افقي حالتينده قوروب، «چيخاران» كلمه‌سيني ده عمودي ساخلاييب. ائله بيل افقي دوزولوب قبيره بنزه‌ين آد، قبيردن چيخماغيني بيزه گؤسترير. آنجاق آشاغيداكي اؤلونو خاطيرلادان شكيل، بو گؤزل يئني­لييي كورلايیر. دئمه‌لي، مهيار عليزاده‌نين بديعي دوشونجه‌سي پارا قالير. ماراقلي بودور کی، «باش» كلمه‌سي ده، اؤلونون باشينا ايشاره ائله‌مك نييتينده ايشلَنه ­بيلير…

 

1ـ اؤزوندن دئه، آدين، دوغوم، تحصيل، ياراديجيليق، عايله‌ن… لوطفن اؤزونو بيزه آرتيق تانيتدير.

مهیارعلیزاده­یم، 1361 ـجی ایلین خرداد آییندا تبریزده آنادان اولموشام. «شهناز» اوشاغی­یام. 1367ـده تبریزین «نور» مدرسه­سینده تحصیلیمی باشلادیم و دیپلم آلینجا، «اشرفی ­اصفهانی»، «سروش»، «سجاد» و «باقرالعلوم» مدرسه­لرینده تحصیل آلدیم. 1375ـده، «آذربایجان مدنییت سرایی»ـندا «نوریان» جنابلاری­نین کیلاس­لاریندا قرافیک­له تانیش اولدوم و بو ساحه­ده تجروبه قازانماغا باشلادیم. بو مدنیت­سرایی، او زامان «شهناز» خیابانی­نین سونوندا، «خسروی» بیناسیندا، یارانمیشدی. تاسوف­لرله بیر ایکی  ایلدن آرتیق عؤمور سورمه­دی و بیلمه­دیییم سبب­لره گؤره باغلاندی. هر حالدا، هنر ساحه­سینده اصلی چالیشماغیم 1378ـدن سونرا باشلادی. 1378ـده «پیش­دانشگاهی» دؤورونو، هنر قولوندا، «بهشتی» هنریستانیندا اوخودوم و ائله اوردان تبریزین مدنیت، هنر و ضیالی فضاسییلا تانیش اولدوم. سئویملی یولداشیم «سجاد باغبان» توسطی ایله «قاناد هنری قروپو»ـنا عوضو اولدوم.  بو قروپلا و اوردا تانیش اولدوغوم یولداش­لار ذهنی و هنری انکشافیمدا چوخ تاثیرلر بوراخیب. تاسف اولسون کی، او زمان یارانان بئله قروپ­لار اؤز یولونو تاپا بیلمه­ییب و داغیلدیلار ! آمما ائله او قیسا مودتده، اوردا تانیش اولدوغوم یولداش­لار منده چوخ تاثیر بوراخیب، علاقه­میز ایسه بو گونه قدَر سوروب. 1379ـدا تهران بیلیم­یوردلاری­نین بیرینده، نقاشی قولوندا عالی تحصیل آلماغا باشلادیم. او ایلدن اعتیبارن تهراندا یاشاییرام.

تهراندا اولدوغوم چاغ­لاردا، تبریزده­کی یولداش­لارین طریقی ایله «یارپاق» قزئتی­نین یاریچی­لارییلا تانیش اولدوم. بو تانیش اولماق و اوردا یازیچی و ژورنالیست کیمی چالیشان ائیواز طاها، سعید موغانلی، رضا کاظمی و باشقالارییلا تانیش اولماغیم آذربایجان نشریاتیندا دوزگون چالیشماغیما سبب اولوب. آرتیرمالی­یام کی، اوندان قاباق دا، تبریزده «احرار» نشریه­سییله امکداشلیق آپاریردیم آمما اوردا امکاناتین آز اولدوغو و چاپ کیفیتی­نین آشاغی اولدوغو اوچون ایسته­دیییم کیمی ایشله­یه بیلمه­دیم.

1383ـده آتام رحمته گئتدی و یاشاییشیمدا بعضی شرایط دَییشیلدی. داها جیددی ایشلمه­یه باشلادیم. هم مستقیل یاشاماغا، هم ده بیر پرفسیونال طراح کیمی ایشله­مه­یه. «یارپاق» قزئتی چاپدان دایاندیقدان سونرا، «یارپاق»ـداکی یولداش­لارین بعضی­سی ایله «یاشماق» درگی­سینی یولا سالدیق. تخمینن 1385ـدن سؤز گئدیر و او واختدان ایندی­یه کیمی «یاشماق»­ـدا چالیشیرام.  

«لاله» و «شهریار» آدلی بیر باجی قارداشیم وار. 1386ـدا «پریسا پورحسینی»­ ایله ائولندیم. او دا منیم کیمی هنر ساحه­سینده چالیشیر. رسام و قرافیست­دیر. «یاشماق» یاییملادیغی «اولدوز» آدلی اوشاق­ شعر کیتابی، ها بئله «قاریشقا» آدلی تقویمی­نین رسم­لری و «یاساق سؤزجویوم» باشلیقلی کیتابی­نین جیلد طرحی اونا عاییددیر.

 

2ـ «آيخان» قويدوغون تاخما آدين معناسي؟

منیم آدیم «مهیار» اولدوغو اوچون، اونو تورکجه­یه چئویرمه­سینی آختاریردیم. بونو تاپا بیلمه­دیییمه گؤره (مه=آی) «آی»ـ­لا باشلانان تورکجه اوغلان آدی گزدیم و «آیخان» آدینا راستلاشدیم. بو آدی چوخ بَیَندیم. یانیلماسام، «آیخان»، «اوغوز خان»ـین ائولادلاریندان بیریسی­دیر. یقین بیلمیرم، اما ائشیتمیشم تورک میتولوژیسینده «آی» رب­النوعو ساییلیر. نه ­ایسه … بو آدی 1385 ـده سئچدیم و او واختدان بری، اثرلریمده «مهیارعلی­زاده.آیخان» ایمضاسینی قویموشام.

 

3ـ سيز هانسي ادبي ژانرا ماراقلي‌سينيز؟ و نييه؟!

باخ! قرافیستدن بیرینجی تخصصی سوالینی ادبیاتا گؤره سوروشورسان ­ها! یادیندا اولسون! نه ایسه… ادبیاتچی دئییلم، آمما اؤزومو ادبیاتین مخاطبی کیمی- جیدی موخاطبی کیمی- سانیرام. کلاسیک ادبیاتدا بایاتی هر شئیدن آرتیق منی ماراقلاندیریر. دفعه­لرله ائشیتدیییمیزه گؤره، بیر او قدَر بیزه تانیش گلیرلر کی، گؤزللیک­لرینی آنمیریق. بو متن­لری، «براهنی» دئمیشکن «غریب­گردانی» پروسه­سیندن کئچیردندن  سونرا، شیرین­لیینی باشا دوشورسن و بو شیرین­لییی داها نوستالژیدان دوغولمور؛ متنین اؤز گؤجوندن و ایچینده اولان استئتیکدن دوغولور. بو شیرین­لییی ایلک دفعه بایاتی­لارین بیرینی فارس یولداش­لاریمین بیرینه ترجومه ائله­ینده داددیم. چئویرنده، متنین نوستالژیسی و تانیشلیغی پوزولور و اونا تزه و غریبه بیر متن کیمی باخا بیلیرسن و گؤزللیینی یئنیدن کشف ائله­ییرسن. «قارپیز کسدیم بال کیمی/ دیلیمله­دیم نار کیمی/ گؤردوم یاریم اَیله­شیر/ گئجه یاغان قار کیمی». تصویر سون درجه­ده گؤزل­دیر. آغ بک­قراند اوستونده قیرمیزی بیر داش. «قار»، «قارپیز»، «نار»، «یار» قودرت­لی بیر اینستالیشن گؤز اؤنونده جانلانیر و یارین حرکتی­نین ریتمی اینجه و ظریف اولدوقدا، گئجه سکوتوندا قارین اوینایا اوینایا یئره دوشدویو کیمی­دیر.

منه ائله گلیر کی، بایاتی­نین آیری دیل­لره ترجومه­سی، او دیل­لرده مدرن ادبیاتدا تزه ژانرین یارانماسینا سبب اولا بیلر. مثلن «هایکو» ژاپونون خالق ادبیاتی – کلاسیک ادبیاتی ساییلیر. آیری دیله ترجومه اولاندا، تورکجه­یه یا فارسجایا، یا آیری دیل­لره، او ­دیل­لرده تاثیر بوراخیر و بو تاثیردن یارانان اثرلر مدرن ادبیات ساحه­سینده تعریف­ اولور. بایاتی­یا مدرن ذهنییتله یاناشماق اؤز ادبیاتیمیزدا دا یئنی جیغیرلار آچا بیلر. «حامد احمدی»ـ­نین «راسیم قاراجا»ـنین «ر حرفی اولمایان آی­لار» کیتابینا یازدیغی تنقیدی بیر اوخویون (دیلماج35/36 ص14). «پست بایاتی» اصطیلاحینی ایشله­دیر. اولده فانتزی و ژورنالیستی بیر ترکیب نظره گلیر آمما، منجه ائله تام ده اولا بیلمز و دوغرودان دا «پوست بایاتی» یارانا بیلر. «راسیم»ـدن سونرا، اؤرنک اولاراق، بو تایدا «دومان اردم»ـین شعرلری ده بو سویه­ده­دیر.

معاصیر ادبیاتدا، «ساهیری» ده سئویرم، «راسیم»ـی ده، «آتیلا»ـنی دا! و بو تناقضی توضیح وئره بیلمیرم! ساده­جه سئویرم. آمما حیکایه شعردن آرتیق ماراغیمی قازانیر. «رضا براهنی»، «غلامحسین ساعدی»، و تورکجه­ده  «ناصر منظوری» ، «صالح عطایی» و «رضا کاظمی»، «آنار رضا»، «آفاق مسعود» و…

بونلاری دئیندن سونرا، نهایت ادبیاتچی دئییلم و هر شئیدن آرتیق، تصویر و اوندان آرتیق یئنی هنرلر – کانسئپچووال آرت و…- منی اؤزونه ساری چکیر. بیزیم اؤلکه­ده و بوتؤولوک­له اورتا شرقده، ادبیات باشقا هنرلره کؤلگه سالیب­دیر. منجه، بو کؤلگه­دن چیخماق لازیم­دیر.

 

4ـ هانسي ژانرا جيلد طرحي چكنده، ال آياغين آچيق اولور؟

ژانر ائله فرق ائله­میر. موضوع­ ایله ارتباط قوراندا، راحاتراق ایشله­یه بیلیرم. بیلیرسیز، کیتاب جیلدی ایشلمک اوچون اولجه اونون متنی­نی اوخویارام، کیتاب کیچیک اولورسا، هامیسینی، کیتاب حجملی اولدوقدا ایسه اؤن سؤزوندن، باشلانغیجیندان، بئله یئرلرینی اوخوماقلا کیتابین فضاسینی باشا دوشرم. سونرا، باشلارام اِتود وورماغا. کیتابین متنی ذهنیمی چالیشدیراندا، ایش داها گؤزل چیخیر. اوردا کی ایش صاحیبی طرحده دخالت ائله­میر داها راحاتجاسینا ایشله­یه بیلیرم. منجه کیمسه طراحین الینی آچیق قویماقلا ضرر ائلمز. هردن اولور کیتابین یازاری یازا یازا طرحه گؤره ده ذهنینده بیر شئی­لر تصور ائلیر. نمنه چکیرسن، نمنه اِتود وورورسان، ذهنینده­کی ایله قیاس ائلیر و … بئله اولمور، ایش ایسته­دییین کیمی چیخمیر. من حرفه­ای طراحام، حرفه­ای طراح دئینده یعنی چؤره­ییم بو ایشدن چیخیر. هر ایشده، یوزه یوز یارادیجی اولا بیلمزسن. هر گلن ایشه ذهن یاندیرماق اولماز. هر حالدا بیر سئری پارامترلری رعایت ائله­مک­له تمیز و استاندارد بیر تصویر موشتری­نین الینه وئرمک اولور. بونلار بیر سیرا کومپوزیسیون و بویا قایدالاری­دیر. بیلیرسن و ایشده گتیریرسن. منیم بئله ایش­لریم چوخدور. گونده سککیز دوققوز ساعات ائله بئله ایشله­ییریک دا! او ایش­لری اؤز ذهنیمدن قایناقلانماماغینا گؤره، اؤز ایشیم کیمی حساب ائتمیرم و غالیبن تمیز ایش­لر چیخدیق­لارینا رغمن، اونلارا ایمضا قویمارام. کیتاب جیلدینه، و عمومیت­له مدنی ایش­لره بئله ایشلمک اورییمدن گلمز. بو ایش­لره واخت قویمالی­یام. هئچ اولماسا مدنی ایش­لرده یارادیجیلیق گؤزه چارپمالی­دیر. منلیق اولسایدی، ائله بازار قرافیکاسی ­دا ائله اولمالی­دیر آمما، او جوره­سی ایش­لر هله یئرینه دوشمه­ییب. هامی کوپی­لاماغا فیکیرلشیر، موشتری­ ده ائله بونو ایسته­ییر!

کئچک اؤز سؤزوموزه، بعضی یازیچی­لار، شاعیرلر، یا دا ناشیرلر طراحدان یارادیجیلیق ایسته­میر، تکجه دئییر من دئیه­نی چک! من بو شراییطده اولدوقجا ایشلَمرم، بئله وضعیتده فاجیعه باش وئریر! بئله­سی یاناشماق، طراحین یارادیجیلیغینی و تخصوصونو سایماماق­دیر!

 

5ـ هانسي ناشيرلرله امكداشليغين وار؟

«اندیشه نو»، «ستوده»، «اختر»، «مینا»، «سوره مهر». تهران کیتاب­ سرگی­سینده ده، زنجانین «پینار» نشری ایله دانیشیغیمیز اولدو، امکداشلیغا قرارا گلدیک. آللاها توکل گؤره­ک نئجه اولاجاق.

 

6ـ «ستوده» آدلي يايين ائوينه ايشله‌ديين فلسفي كيتاب­لارا نه فاكت‌لار اساسيندا جيلد طرح‌لريني چكدين؟

«ستوده» یایین ائوینه من «سید جواد طباطبایی»ـنین سیرا کیتاب­لاری­نین جیلدلرینی چکمیشم. بو متن­لرله ائله­ ده غریبه دئییلدیم. البته او کیتاب­لار محض فلسفی دئییل، تاریخ و  فلسفه­ تاریخینه عاییددیر. قاباقجا دا، «سید جواد طباطبایی­»ـنین اثرلریندن آزجا اوخوموشدوم. بو ایشی سیفاریش آلاندا، اولجه چالیشدیم ساده و تمیز بیر یونیفورما چاتام. بو یونیفورم کیتاب­لاردا تکرارلاناراق، سیرا اولماغینی گؤسترسین دئیه. سونرا هر کیتابدا مؤوضوعا گؤره تصویر ایشلنیب. بو تصویرلره ده،  باشقا کیتاب­لار کیمی بیر آز متنله اوماقدان سونرا، ناشیر، «جلالی» جنابلارییلا، ها بئله یازیچی­نین اؤزویله دانیشاراق نتیجه­یه چاتمیشام. هله­لیک  بو کیتاب­لاردان اوچو یاییملانیب: «مکتب تبریز»، «خواجه نظام­الملک» و «نظریه حکومت قانون».

 

7ـ هر كيتابا اؤزل اولاراق، يئني فورمادا ایشله­دییین فونت­لارلا باشلیق­لاری يازيرسان. آيري بير طرفدن جيلدلرده اولان قرافيكي طرح‌لر ايسه كيتابين ايچينده‌كي يازي­لارين لاپ ائله سؤزون دوز معناسيندا روحونا عاييدير. مهيار عليزاده بونلارا نئجه ياخينلاشير؟

بیلیرسیز، قرافیکده هر شئیدن آرتیق ذهنیمی چالیشدیران فونت، یازی­نین فورمو و تایپوقرافی اولموشدور. ساعات­لارلا بیر یازییلا اللَشیرم، خصوصییله عرب الیفباسیندا اولان یازی­لاردا. ایسته­ییرم بوردا بیر آز حاشیه گئدیب عرب الیفباسی و اونون تایپینا گؤره بعضی مساله­لری بیر آزجا آچیقلایام. من عرب الیفباسینی چوخ سئویرم و منجه چوخ گؤزل، اینجه و انعطافلی فورم­لاری وار و اونسوز دا، بیز 1400 ایل­دیر بو الیفبایلا یاشامیشیق. بو الیفبا بیزیم وارلیغیمیز و بیزیم کئچمیشیمیزله ارتیباط وسیله­سی ساییلیر. آمما تایپدا بیزیم تمیز و هر جهتدن عئیب­سیز فونتوموز یوخدور، و بو دا عرب الیفباسیندان فایدالانان خالق­لارین فونت اوزره ایشلمه­مه­ییندن آسیلی­دیر. باخین لاتین الیفبادا حرف­لرین هر بیریسی بیر بلوک کیمی­دیر. یعنی ائله بیل بیر مستطیلین بعضی یئرلرینی کسمیسن، آمما نهایتده اؤز فورمون الدن وئرمه­ییب. حرف­لر کرپیج کیمی بیر بیری­نین یانیندا دوزولور و ساده، گؤزل و اوخوناقلی گؤزه گلیر. تایپدا تام، ال یازی­سیندا ایسه آز- چوخ بئله­دیر؛ یعنی اوردا، تایپ، ال­یازی­سینین داها قانونلاشماسیندان تؤره­نیر. اونلار تایپ ماشین­لارینی اؤزلری یارادیبلار، ایستر قورغوشون حرف­لری، ایستر تایپ ماشینینی، ایستر کامپیوتر تایپینی. یاراداندا دا، لاتین الیفباسی­نین شرط­لرییله یارادیب­لار. نییه کی، اؤز ایستک­لرینه و احتیاج­لارینا گؤره، بو ایشی گؤروب­لر. لاتین الیفباسی­نین ده بیرینجی شرطی حرف­لرین بولوک اولماغی­دیر. آمما بیزده ائله دئییل. بیزیم الیفبامیزدا، حرف­لر بیر بیرینه یاپیشیر، یاپیشاندا دا، چئشیدلی فورم­لار یارادیر. اونا گؤره، دولو و بوش فضا­لاری سؤزجوک­لرین هر بیرینده فرق­لنیر. بو فضالاری کنترل ائله­مک لازیم­دیر. بیز بو ایشی ال یازی­میزدا گؤروروک، آمما تایپدا هئچ­واخت ال­یازی­سیندا فایدالاندیغیمیز قانون­لاردان فایدالانمیریق.

 نه ایسه، بو، چوخ اوزون سؤزدور آمما سؤزون قیساسی، من همیشه یازی­نین دولو و بوش فضالارینی یا اصطیلاحن مثبت و منفی فضاسینی کنترل ائله­ییب متعادل فضایا چاتماغا چالیشمیشام. بو ایشی گؤرمه­یه ده، خطاطلیق و اوندان آرتیق عادی ال­یازی­لاریندا اولان فورم­لارا دیقت ائله­میشم. بوندان کئچک سیز دئدییینیز طرح­له کیتاب محتواسی­نین اویغون­لوغونا. بو دا، کیتابی اوخوماقدان آسیلی­دیر. دئدیییم کیمی کیتابی اوخومامیش، اونا جیلد طرحی چکمرم. منجه، طراح گرَ­ک کیتابا بیر شئی آرتیرا؛ خصوصییله ایلستراسیوندا (تصویر­سازی). کیتابین متنینده اولانی اوخوجو اوخویاجاق. گرک کیتابین فضاسینا گیره­سن و یازیچی­نین گؤرمه­دییی یاخود یازا بیلمه­دییینی گؤرسن و اونو چکه­سن. بئله­لیک­له، سن کیتابا بیر شئی آرتیریرسان. من چالیشارام ایشیم بئله اولسون.

 

8ـ ایش­لری­نین ایچینده، جانينا سينان ان گؤزل جيلد طرحی؟

چاپا گئتمه­دن ایش­لریمین هامیسینی سئورم آمما، چاپ اولوناندا چوخو هئچ اولوب. اؤرنک اولاراق، «زبان ترک­های تهران» چاپ اولاندا، ائله­ بیل، طرح قتله یئتیریلدی! ائله اولدو کی، یازیچی اوز ائله­مدی بیر نمونه منه گؤندَرسین. چیخاندان سونرا، اونو کیتابچی­لاردا  گؤروب بیر نوسخه آلدیم. بیلدییینیز کیمی، تورکجه­ کیتاب­لارین چوخو شخصی هزینه­لرله چاپ اولور و چوخراق دا آز پول­نان. چوخ واخت چاپین باشی اوستونده دایانا بیلمیرسن. آپاریب ایشی اوجوز چاپخانادا چاپ ائله­ییرلر. اونلار دا کیفیته فیکیر وئرمیرلر. ماشین اوستونده ده دایانماغی قبول ائله­میرلر، چاپچی دئییر: «نئچه وئرمیسن، هله چؤپ ده قویاسان!»، بئله­لیک­له ایش­لر کورلانیر، هئچ اولور. «قورشون هاردان آچیلدی»ـنین دا باشینا بئله اویون گلدی! چاپ اولاندا هئچ اولدو گئتدی ایشینه. آمما چاپ جهتیندن تمیز چیخان، دوزگون صحافلیق اولونان و طرحینی ­ده بَیندیییم کیتاب­لاردان «قوردلار»ـین بیرینجی چاپی، «لاپ او اوزاق­لاردا»، «قیزیل موجاهیدلر»، «اؤپ اولومونو»ـنون آدینی چکه بیلرم. باشقا کیتاب­لار دا وار، آمما ایندی ذهنیمه گلمیر.

 

10ـ شعر سني چوخ ماراقلانديرير يوخسا اؤيكو؟ نييه؟

قالیب شعر هانسی شعر اولا، اؤیکو هانسی اؤیکو! آمما اؤیکو اؤرنک­لری آز اولدوغو اوچون، گوجلو بیر حیکایه­یه راست گلنده، آرتیق ماراقلانیرام. یازیچی­لارا باخاندا، گوجلو شاعیریمیز چوخدور. باخ کلاسیک­لردن توت «نسیمی»، «فضولی»، … گَل یاخینا، «شهریار»، سونرا داها معاصیرلشن «سهند»، «ساهیر»، سونرا «اوختای»، «سحر» و یا ایندی­ «نیگار خیاوی»، «کیان»، «هادی قاراچای»، چوخلو جوان و گوجلو شاعیرلر، ذهنیمده اولان­لاردان «آتیلا»، «سعید موغانلی» و … ماشاللاه ائله دالیسی گلیر. آمما نثرده، اؤزللیک­له حیکایه­ده بئله دئییل. «ساهیر» قودرتینده یا مثلن «سحر خانیم»ـین گوجونده حیکایه یازاریمیز وار؟ من اوخومامیشام.

 

11ـ منجه «قيزيل موجاهيدلر»، «لاپ او اوزاق‌لاردا» و «اؤپ اؤلومونو» سنين ان گوجلو و گؤركملي ايش‌لريندن­دير. ائله‌ديمي؟ بو سورغويلا باغلي ايضاحلایا بیلَرم کی، «قيزيل موجاهیدلر»ـ‌ده آدام شكلي­نين باشينداكي بؤيوك قان لكه‌سي، آشاغيداكي قانلا يازيلان كيتابين آديیلا يئني بير دوشونجه داشيماسيندان سؤز آچير. زمينه‌ده‌كي رنگ ده كؤهنلميش زاماني گؤستريب اوره‌يه ياتان جيلد يارانيب. «لاپ او اوزاق­لاردا» كيتابينا چكدييين جيلد طرحينده، يازيچي‌نين اؤيكولرينده ياراتديغي سايخين و ساكين دورومو گوجلو سويه‌ده عكس ائتديريليب.  «اؤپ اؤلومونو» كيتابيندا دا، بوشقابدا چنگل اوستونده گؤستريلن دوداق، ائله بيل حاضيردي اؤپمه‌يه. شاعيرين كيتابي­نين آدينا گلديكده، حزين باخيش، هم شاعير همي ده جيلدده بيزه يئتيريلير.

لوطفوز آرتیق­، من آیری جیلد جیلدلریمی ده سئویرم، مثلن «دونیادان قادین اییسی گلیر» یا «قوردلار» و باشقالاری. آمما سیز سایدیق­لارینیزی دا، ان گؤزل ایش­لریمدن اولدوغونو سانیرام. منی ماراقلاندیران سیزین بو قدَر دقتلی و ظریف یاناشماغیزدیر.

 

12ـ كيتاب­لارين جيلدي­نين قالانيني دال طرفده باشينا بوشلاماييب، اونلاري كيتابين اوزو كيمي ايشله‌ييرسن. آخي ساتيشدا ويترينه قوياندا سنين ايشي­نين ياريسي گيزلي قالير. بو سني اينجيتمير؟

یوخ. باشلیق، لاتینجه دالدا یازیلمالی­دیر، و اونو دا باشینا بوراخماق اولماز. سیز کیتابی آلیب کیتابخانازدا دوزنده، تکجه عطفی گؤرونور، اوندا گرَک منیم ائویم لاپ ییخیلا!

 

13ـ ائشيتديیيمه گؤره، «ثالث» يايين ائوي­نين ايش بيرلييي ایله تهراندا سرگين اولوب. بو باره ده آچيقلامان اولسون لوطفن.

1384 ـجی ایلین آبان آییندا، «ثالث» یایین ائوی­نین قالری­سینده «تجروبی پوسترلر» آدلی بیر سرگیم اولدو. اوردا تخمینن اون­سککیز اون­دوققوز اثر، سرگی­لنمیشدی. دقیق یادیمدا دئییل، بو اون­سککیز اثری اوچ ایل مودتینده ایشلدیییم هشتاد دوخسان تجروبی پوستردن سئچمیشدیم. بو اثرلر 1381ـدن 84 ـدک ایشله­میشدیم. بو پوسترلرین اساس موضوع­لاری آذربایجان مدنیتی، تاریخی شخصیت­لری، و فولکلورو ایدی. بو سرگی یاخشی قارشیلاندی. اوندان سونرا، باشیم چوخ شولوقلاشیب، داها تجروبی ایشلمه­یه فورصتیم اولماییب. آمما گلن ایله آیری بیر سرگی فیکیرینده­یم.

 

14ـ «ياشماق» چيخارتديغي سيرا كيتاب­لارين چوخونا سن جيلد طرحي چكيرسن. سنين نظرينه «سعيد موغانلي»ـنين بو ايشي، ادبياتدا نه ائتگي‌لري اولوب و يا اولاجاق؟

«یاشماق» ایشینی باشلایاندا، اونون بیرینجی نؤمره­سینده (صیفیر ساییندا) اؤن­سؤز آدلی بیر یازی درج اولونوب. او یازیدا هدف­لرینی یازمیشدی. او هدف­لری خلاصه ائله­سک، ایکی اصلی هدفه راستلاشیریق. بیرینجیسی «مدرن ادبیات انکشافی» و ایکینجیسی «نشر حوزه­سینده کیفیتین یوکسلمه­سی» و یا باشقا سؤزله «قرافیکین انکشافی». البته ایکی هدف دئینده، ایکیسی ده، بیر سؤزدور، «مدنیتین مدرن­لشمه­سی و انکشافی».

«یاشماق»ـدا هر زامان بو هدف­لره چاتماغا جهد اولونوب­دور. آمما بو آرادا، اوچونجو بیر وضعیت ­ده یاراندی کی، منجه مخاطب گؤزوندن ایراق­دیر. او دا روابطین پروفسیونال­لاشماسی­دیر. منیم ایشیم «یاشماق»ـدا بدیعی مودیرلیک­دیر. «سعید» ایسه رئداکتوردور. «سعید» هئچ واخت منیم ایشیمده دخالت ائتمز.  قرافیکه گؤره ده منیم نظریمی قبول ائلر. هردن اولوب یولداش­لاردان بیریسی، کیتاب­لارین بیرینه طرح چکیب­ گؤندریب، بَیَنمه­میشم. اوتوروب دانیشمیشیق، نئچه گون ایشی دایاندیرمیشیق، باشقا بیر طرح حاضیرلانسین دئیه. من ده یازی­لاردا هئچ دخالتیم اولماز. نظریمه گلن سؤزلری دئمیشم، «سعید» ائشیدیب، منطقی اولاندا دا قبول ائله­ییب. آمما یازی­لارا گؤره سؤز اونون سؤزودور.

«یاشماق»ـدا چئشیدلی یازی­لاردان و طرح­لردن فایدالانیلیب. سیزین دئدییینیزه رغمن، «یاشماق» کیتاب­لاری­نین چوخونا من جیلد طرحی چکمه­میشم. کیتاب جیلد­لرینده، «یاشماق»ـین چاپ ائتدییی ایش­لرینده، بیر ده درگی­نین اؤز ایچینده چوخلو طراح­لار «یاشماق»ـ­لا امکداشلیق ائدیب، او جومله­دن «اردشیر رستمی»، «علی نامور»، «آتابای»، «عادل برازنده»، «شهرام برازنده»، «شهرام شاهرخ»، «علی رضایی»، منیم حیات­یولداشیم «پریسا پورحسینی»، «رسول اکبرلو»، «رضا صادقی» و باشقالاری. بونلارین  بعضی اثرلری هله چاپ اولونماییب یا دا یاییملانماییب­دیر.

بعضی­لر ده، «یاشماق»ـ­لا ایش­بیرلییی آپارماق نییتینده­دیرلر. مثلن قاشقای­لارین گنج و گوجلو قرافیستی «حبیب ایلون»، «ناظیم حیکمت»ـین شعرلرینه تصویر ایشله­ییر. منجه، «یاشماق» یئنی ادبیاتین انکشافیندا اومید نؤقطه­سی ساییلا بیلر و منیم کیمی طراح­لارا دا تجروبه اوچون بیر فضا.

 

15ـ كيتاب جيلديندن باشقا نه طرح‌لر چكيرسن؟ باشقا ايش­لریندن سؤیله.

من قرافیک ساحه­سینده نه ایش دئسن گؤرموشم. کیتاب جیلدیندن توت، کاتالوق، پوستر، بیلبورد، استیشنری، وئب فضاسی، درگی و … آمما بونلارین چوخونا ایمضا قویمارام. اونلار پول قازانماق­دیر.  هنر ساحه­سینده اؤز رئزومه­م ساندیغیم ایش­لر، تکجه مدنی قرافیک ساحه­سینده گؤردویوم ایش­لردیر. بو ایش­لره گؤره، مسئولیت حیس ائله­ییرم. مدنی قرافیک دئیه­نده، فرق ائله­میر «یاشماق»ـ­دان توتدو «شعر» درگیسی ، «سوره مهر»ـین ایش­لریندن توتدو «اندیشه نو»ـون ایش­لرینه دک. موضوع فرق ائله­میر منه. بیر قرافیست کیمی اؤز ایشیمین حرفه­ای اولماغینا چالیشیرام.

سوررئالیسم جانیفتاده؛ چهارچوب محکم داستانی | احمد صیقلی

پیرامون کتاب “قورشون هاردان آچیلدی” نوشته‌ی ایواز طاها

“قورشون هاردان آچیلدی”عنوان یکی دیگر از معدود کتابهایی است که در طی چند سال اخیر درزمینه‌ی ادبیات ترکی عرضه و منتشر شده است. موقعیت زمانی وقوع داستان به چند دهه قبل برمی‌گردد که ظاهرا ساختار اقتصادی جامعه، نظام ارباب‌رعیتی را پشت سر نهاده‌ و روستاییان مالک زمینهای زراعی خود هستند و بر سر مشکل دیرینه‌شان، یعنی تقسیم آب و دیگر اختلافات آباء و اجدادی خود به کشمکش و نزاعهای کورکورانه‌ی قبیله‌ای می‌پردازند. ایواز طاها عمق کورکورانه بودن این قبیل دعواهای گروهی و درجه‌ی پوچی آن را بدین نحو زیبا توصیف می‌کند: “بیز قیرخی آشیرمیریق؛ قیرخدا بیر چاخناشیریق… قیرخینجی گون گلیب چاتدی؛ هر ایکی طرف یورغان‌دوشک‌لرینده گیزله‌دیک‌لری قلینج‌لاری چیخاردیلار… رجز دئیه‌رک ائنیش‌ یوخوش کوچه‌لردن آخیب گلن آداملار سانکی یوخودان یاخشی آییلمامیشدیلار. گؤزلری شیشیک، تومانچاق دویوشچولر، اسنه‌یه اسنه‌یه یویوردولر. یوخودا یول گئدن‌لره بنزه ییردیلر.” نویسنده با گزینش این موضوع به عنوان سوژه وتشریح ابعاد فاجعه‌بار آن، که هراز چندگاهی پیکر نحیف جوامع روستایی را به شدت تکان داده تلفات و خسارات جبران ناپذیری را بر آنان تحمیل می‌کرد، داستان خود را پیش می برد.

کاراکترهای اصلی این داستان سه نفر هستند که شخصیتهای فرعی داستان حول محور آنها می‌چرخند. نخستین کاراکتر شخصیت اول داستان است که در هیبت راوی نیزظاهر شده است و نقش محوریت داستان را هم بر عهده دارد. دوم آسیابان تنومندی است که با زور تفنگ و منطق گلوله خواسته‌هایش را به دیگران دیکته می‌کند و سوم مادر سالخورده‌ی داستان است که با مهاجرت از ان طرف مرز و کشته شدن شوهرش بدست آسیابان و تبعات بعدی آن در شکل‌گیری و دوام داستان تاثیر بسزایی دارد. یکی از خصوصیات ویژه‌ی داستانهای  ایواز طاها این است که چهره‌های داستانی‌اش هیچکدام نام اختصاصی ندارند و عموما با نام موقعیت شغلی و جایگاه اجتماعی‌شان متمایز می‌شوند، مانند: چوپان (چوبان)؛ گاوچران (ناخیرچی)؛ شخم زن(جوتچی)؛  آسیابان(دییرمانچی)؛ راننده (سوروجو)؛ مادر(ننه)؛ گولشچی(کشتی‌ گیر) و… شخصیت اول داستان “قورشون…” که نام خاصی ندارد، ظاهرا روشنفکری است که در انبارکاه کتاب می‌خواند؛ به مبارزه‌ی طبفاتی می‌اندیشد و دغدغه‌ی مردم فقیر را نیز دارد. بطوری که در یک اقدام آنارشیستی و به همراه گروهی از افراد معدود خود به قصد مصادره‌ی انبارهای گندم و تقصیم گندم آنها دربین مردم فقیر روستاها و بخصوص ساکنان حاشیه‌ی” توراب آرخی” به انبارهای گندم شهر یورش می‌برند اما در این اقدام نافرجام یارانش کشته شده، خود نیز دستگیر شده و به پانزده سال زندان محکوم می‌شود. پس از بازگشت نیز فکر زخم کهنه‌ی انتقام خون پدرکه توسط آسیابان ریخته شده لحظه‌ای او را ترک نمی کند و در این میان او در یک اقدام جنون‌آمیز و در گرماگرم یکی دیگر از درگیریهای طایفه‌ای میان “آیازبیلی‌ها” و “سارخان بیلی‌ها”، که خود نیز بدانها تعلق دارد، هر دو طرف را با رگبار زهرآگین مسلسل درو می کند و در نهایت درجایی دیگر و موقعیتی دیگر با شلیک تک‌گلوله‌ای به زندگی آسیابان خاتمه داده و انتقام پدر را می‌گیرد.

با اندکی تامل در شخصیت قهرمان داستان، درهمان نگاه اول مخاطب با یک تضاد درونی مواجه می شود که حیطه‌ی عمل او را اغتشاشی میان باورهای اجتماعی و رفتارهای ناهنجار و انفعالی تلقی می‌کند. ریشه‌های روانی کردار جنون‌آمیز قهرمان داستان در قتل عام طرفین دعوا نامکشوف می‌ماند و اصرارکور شخصیت اول داستان بر خواباندن اشتیاق انتقام با قتل آسیابان (به جای مدیریت در حل یک بحران به عنوان روشنفکر) بر شدت این تضاد می افزاید. کاراکتر آسیابان (دییرمانچی) اندکی متفاوت‌تراست. با بسط شخصیت انحصارطلب و زورگوی او به کل اجتماع می‌توان ناظر بوجود آمدن طبقه و یا قشر نوکیسه‌ای از دل نظام قبلی بود که در صدد است ازهمه‌ی امکانات جامعه (دراینجا آب) به نفع خود بهره‌برداری نموده و در این راه از هیچ اجحاف و ستمی به دیگران رویگردان نباشد. با صرف نظر کردن از بخشهای سوررئالیستی شخصیت دییرمانچی که در درون تابوت قاتل خود را عفو می‌کند، شخصیت تاویل پذیر او شاید نمونه مناسبی از شخصیت‌رداری در داستان باشد.

اما شخصیت مادر. بنظر نقش محوری زنان سالخورده (آق بیرچک) در اداره‌ی خانواده و تصمیم‌گیری‌ها و موقعیت احترام‌آمیز آنها درمیان ایلات و عشایر مغان منبع الهام ایواز طاها در این داستان بوده باشد. تجربیات اجتماعی، نگرش منطقی، لحن اطمینان‌بخش و به وقت مصلحت زیر پا گذاشتن غرور فردی و قبیله ای برای پیش‌گیری از فجایع بیشتر از خصوصیات مادر این داستان است. پهن کردن روسری”یایلیق سرمک” در میان طرفین دعوا و انداختن ساز توسط آشیق وسط معرکه (قوپوزآتماق) به عنوان دو رسم و سنت نیک چه حاصل تخیل نویسنده و چه برگرفته ازاقعیت این طوایف باشد تاکید دیگری بر جایگاه احترام آمیزمادر (وآشیق ها) و پذیرفتن بزرگی آنهاست و بر استحکام تار و پود داستان نیز تاثیر مناسبی باقی گذاشته است. همچنان که در بخشی از داستان که مادر روسری‌اش را در میان دعوا پهن می‌کند، کسی از طرف مقابل می‌گوید: “آنانین یایلیغیندان کئچمک اولماز” و متارکه‌ی دعوا می‌کنند.

طاها با انتخاب فرمی مناسب در محدوده‌ی ادبیات مدرن گام گذاشته و در بستری از زمان‌های متفاوت و پس و پیش از نظر توالی داستانش را پیش می برد. اما درست در موقعیتی که وارد حیطه سوررئالیسم شده و حوادثی از قبیل زنده شدن آسیابان در درون تابوت بالای صخره و گفتگوی آن دو (شخصیت اول وآسیابان) را رقم می‌زند در می‌یابیم که ظرفیت‌های رئالیستی داستان بیش از آن بوده است که نویسنده با ریسک‌پذیری به مرزهای سوررئالیسم نزدیک شده و خطر یک پایان‌بندی نامناسب داستانی را به جان بخرد: “اؤلو آسقیریب اؤله‌جک”! گرچه سوژه‌ی داستان ایواز طاها متعلق به دهه‌های گذشته‌ی تاریخ این سرزمین است و دعوای قبیله‌ای و طایفه‌ای دیگر بسبک و سیاق قبلی چندان مرسوم نیست اما پرداخت قوی و روان داستان در قالب ترکی طراوت و جذابیت خاصی به اثر بخشیده است که مخاطب را دریک موقعیت ناخودآگاه تا انتهای آن رهنمون می‌شود. به نظر من آنچه در نقد یک داستان ترکی حایز بیشترین اهمیت است این است که ساختار زبانی داستان و نحوه‌ی بکارگیری واژه‌های ترکی مورد مداقه و بررسی قرارگیردکه متاسفانه در این زمینه خود را فاقد صلاحیت لازم می‌دانم اما آنچه که بدان اعتقاد راسخ دارم این است که واژه ها و اصطلاحات مختلف ترکی که درجای‌ جای مناطق ترک‌نشین سرزمین‌مان کاربرد دارند تنها آنگاه به واژه‌های رسمی و همه‌گیر تبدیل خواهند شد که از فرط استعمال در این و آن نوشته بطور ناخوداگاه به کلمات مستعمل و مورد قبول عام مبدل شده و از این رهگذر یک هماهنگی غیرارادی و یک گزینش غیر‌تعمدی موجب پالایش و زیباتر شدن این زبان خواهد شد. همچنانکه واژه ها و اصطلاحات زیادی در”قورشون هاردان آچیلدی”برای برخی از خوانندگان تازه گی دارد که در مناطقی از مغان رایج است. بطور مثال شاید کمترکسی اصطلاح “تارلایاچینقیل آتماق”را که برخلاف معنی چینقیل (سنگ ریزه)، آتش‌زدن مزرعه از آن استنباط می‌شود تا بحال شنیده باشد؛ یا “سوییخماق” (آب را به مزرعه بازگرداندن) و… که در این کتاب آمده است.

چند ایراد فنی و موضوعی نیز درارتباط با این داستان مصداق داردکه میتواند شامل موارد زیر باشد: موقعیت جغرافیایی روستا به همراه فرهنگ و نوع کشت محصولات کشاورزی (گندم وجو) و نوع آبیاری و همچنین هم‌جوار بودن با رود ارس (آراز)؛ مجموعه اطلاعاتی است که نویسنده در اختیار ما قرار می‌دهد تا آنجا را یک روستای ترک‌نشین درمنطقه‌ی مغان بدانیم. اما نزدیکی آن با دریا “دنیز” و توصیف چندین باره‌ی آن که مانند “دوزنلیک” (جلگه‌ی سبز و هموار) دیده میشود، مخاطب را به این توهم دچار می‌کند که نکند این یک روستای ساحلی باشد که در این صورت نوع فرهنگ، زبان و همچنین محصولات کشاورزی باید متفاوت باشد.  در این صورت از شالیزار، برنج وماهیگیری باید سخن به میان آوریم. همچنین در شروع داستان کاروان شتری را می‌بینیم که چوپان به همراه گاری حامل جنازه با خود آورده است که هیچگونه کاربری در پیش‌برد داستان نداشته و صرفا” جهت کاربرد واژه‌های “آغ لوک”و”قیزیل کؤشک”به داستان تحمیل شده است. یک شتر نیز برای بار کردن جنازه کافی بنظر میرسد. و نیز به هنگام دور شدن این کاروان که از زاویه ی دید قهرمان داستان است چنین می‌خوانیم: “دوه قاتاری گونشین باش قالدیردیغی یؤندن اوزاقلاشیردی. کروان اوزاقلاشدیقجا آرخادا قالمیش قصبه کیچیلیر کیچیلیرگؤزدن ایتیردی… کروان گؤزدن ایتر ایتمز باشیمی قالدیریب قایایا باخدیم.” با توجه به اینکه زاویه‌ی دید راوی (قهرمان داستان) از پشت سر کاروان است “آرخادا قالمیش قصبه کیچیلیرگؤزدن ایتیردی” توصیف نادرستی خواهد بود. همین طورمنظور نویسنده از تشبیه زیر نامشخص است: “سنیخدیغینی گیزله‌ده بیلمزدی… ارییب بیر دری، بیر سوموک اولموشدو. ایراق اولسون شیش گتیرن آداما اوخشاییردی”. آدم پوست و استخوان شده چه شباهتی به آدم باد کرده و چاق شده دارد؟ مگر اینکه این” شیش گتیرمک”برخلاف نامش یک مریضی لاغری بوده باشد.!! تا آنجا که اطلاع داریم در دهات آذربایجان ومغان، در آخر زمستان و اسفندماه در صحرا علفی برای چرا وجود ندارد. پس عبارت: “قیشین سون آیی ایدی. آخشام چاغی سورو کنده قایدارکن چوبان‌لا قارشیلاشدیم.” یک توصیف غیرواقعی برای شرح یک اتفاق است. مطلب دیگر اینکه “نماد”و توصیف نمادین یک موضوع و یا یک اتفاق در تم‌های متفاوت،کاربردهای متفاوت‌تری نیز دارد. اما در این داستان قرار دادن تابوت آسیابان که چهره‌ی ظالمی در بطن داستان دارد، بر بالای صخره‌ی بلند، نمادی از چه چیزی می‌تواند باشد؟ به هر حال، صرفنظر از جنبه های سوررئالستی این داستان که در پیکره‌ی آن به درستی جا نمی‌افتد، تلقی من از آن تاکید بر رئالیستی بودن هسته‌ی اصلی داستان است و در این راستا جایگاه پاسگاه و نیروهای دولتی را در خواباندن غائله و یا مجازات قاتلی نظیرآسیابان و یا قهرمان داستان خالی می‌بینم.

در نهایت و در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت که “قورشون هاردان آچیلدی” از یک چهارچوب محکم داستانی و شیوه‌ی بیان مناسبی برخوردار است که می‌تواند اعتماد بنفس را در میان فعالین عرصه‌ی ادبیات ترکی تقویت نموده وگام موثری در جهت خلق آثار دیگری در این رهگذر باشد.

قیسا سئچمه‌لر: شعریمیز و آوروپالی‌لارین باشیندان دوشموش پاپاق

بوتون اؤرتوک‌لري ييرتاراق جینسييت­‌له ايلگي­لي آکسيالارين آچيق ايضاحي­نين شعره دخلي يوخدور. بو پاپاق آوروپالي­‌لارين باشيندان چوخدان دوشموشدو. بونا گؤره ده بئله بير آکسيالارين آچيقلاماسينا قورشانميش أثرلر منيم اوچون ماراق‌لي دئييلدي. آياز سالايئوين ياراسا فيلمينده باش وئردييي کيمي، بو شعرلرين مضمونو باياقکي پاپاغي بير داها يئردن قالديريب، باشا قويماق کيمي گلير آداما. دوغرودور جينسي تابولاري سينديرمادان شعريميز اؤزونه يول آچماقدا چتينليک چکه‌جک. آنجاق آلت‌بيلينجيميزده ياتان جینسي موتيولري گون قاباغينا چکمک­‌له، اونلارا آيدينليق گتيره بيلمه­‌ريک. اونلاري چوٍروده­‌ريک. قوزئيده سئکسه بئله بير ياناشما، گونئيده چاخير، سيگارئت، اؤپوجوک و سئوگي سؤزجوک‌لري­ ايله يامسيلانير. سن دئمه بو سؤزجوک­‌لر اولمادان شاعيرين آوانگارد اولدوغونو تلم­‌تله­‌سيک وورغولاماق اولمور!

______________________

قایناق: ایواز طاها، “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی، “شعر، قادین شاعیرلر و فئمینیزم” بؤلومو

قیسا سئچمه‌لر: شعريميزده­‌کي کيشي، اصيل آنلاميندا کيشي اوغلو کيشي‌دير

شعر تاريخيميز، باشقا اولوس‌لار کيمي، بَي‌لريميزين تاريخي­‌دير. قادين­‌لار بو آلاندا يوخ درجه‌سينده‌ديرلر. سووئت دؤنمي­‌نين هاي­کوي­‌لرينه باخماياراق، مهستي گنجوي­ ياراديجيليغي­‌نين شعريميزه دخلي يوخ­‌دور. حئيران خانيم و خورشيد­بانو ناتوان­ـي­ دا بارماق­لا سايماق اولار. بئله اولدوقدا فئمينيستيک تنقيد، بو کيشي ائگه‌منلییینی [هئگئمونياسيني] سارسيتماغين تکجه يولودور. آمما هله کي، بو يولا چيخان قادين قوشونوموز يوخ­دور. سئيرک چاليشمالار وار؛ تک أل­‌لر، تک‌باغيران بوغازلار. بو بوغازلار ايسه بيلميرلر «کور اوغلو، کور اوغلو» دئيه، لووغالانان­‌لاري تنقيد آتشينه توتسون، يوخسا ساوالانين سرين چارداق‌لاريندا آرخايينليق یاستیغیندا اويويان‌لاري… شعريميزده­‌کي کيشي، اصيل آنلاميندا کيشي اوغلو کيشي‌دير. حتتا شعريميزين “حئيدر بابايا سالام” کيمي کؤيرک اؤرنک‌لرينده سرت کيشي باخيشيني گؤروروک: حئيدربابا مرد اوغول‌لار دوغگينان. بو کيشي سسي‌دير، بيز قادينين سسيني آز ائشيديرک.

______________________

قایناق: ایواز طاها، “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” کیتابی، “شعر، قادین شاعیرلر و فئمینیزم” بؤلومو

EYVAZ TAHA QUMSALLIQDA BOY ATAN ÇİNAR |Güntay CAVANŞİR

Eyvaz Taha qumsallıqda boy atan çinar Ana dili sadəcə kəndimizdə, yörəmizdə öyrəndiyimiz dil deyildir. Bu, dilin ilkin evrəsidir. Dil, insanın bilgilərinin qaynağına və göstərgə aracına dönüşmədikcə axsaqdır, evrənsəl istəklərdən, düşüncülərdən yoxsundur. Dilin tükənməyən bir dərinliyi var. Bu dərinliyə varmadıqca, dalmadıqca önəmli bir yapıt (əsər) yazmaq mümkün olmaz. Bu dərinliyə varış kəndiliyindən insan beyninin əngin uzayına bir yol açmış olur. Bu yolda yürüdükcə düşüncə deneyimləri (təcrübələri) qazanım və yaradıcılıq biçimində ortaya çıxar. Bunun üçün dilin yaradıcılıq dilini bulmaq ilkin qoşuldur (şərtdir). Zehnin kəndini alqılama (idraketmə) mekanizmi bilimsəl olaraq kəşf edilmiş deyildir. Ancaq genişləyən, kəndi uzayında qapsadığı məkanları qavralara dönüşdürən zehn, buluşlarını nəsnəlləşdirmiş olur. Sürəkli olaraq uzay və zamandan parçalar qapsayan qavramlar zehnin kəndi işləyişini somutlaşdırma örnəyi kimi ortaya çıxar. Qavramlar həm zehnin işlərliyini, çalışma dinamiyini oluşdurur, həm də zehnin buluşları yenə də qavramlarla somutlaşır (konkretləşir). Bu nədənlə də dil kəndi yaşamsallığını (həyatiyətini) qavramlar yoluyla və qavramsallaşdırma dolayısıyla sürdürmüş olur. Keçmişdəki zamanlar, bir çox davranışlar və təpkilər qavramlar yolu ilə indilikdə gəələcəklə ilətişimə girə bilirlər. Dil yalnız bu şəkildə “varlığn evi” ola bilir. Varlıq dünü, bugünü və gələcəyi ilə dil güzgüsündə görünər. O üzdən də dil bilgisi dərinləşdikcə varlıq haqqındakı bilgilərimiz və imgələrimiz də genişlər. İnsan- varlıq ilişkisində dil tanımlayıcı etkəndir (amildir). Anlamaq, tanımaq varın (varlığın) varla (zehni varlıqla) örtüşməsidir. Bu iki varlığı örtüşdürən dildir. Bu üzdən də həm zehni varlıq, həm də kosmos və uzay, dili özünə ev olaraq bəlirtmiş olurlar. Dil kullandıqca varlığın evi saraylaşır, kullanılmadıqca bu ev örənə dönüşür. Ən gözəl varlıq belə, doğru kullanışından yoxsun buraxıldığında çirkinliyə və kötülüyə yuvarlanır. Eyvaz Tahanın “Şeir varlığın evidir” yapıtı bir dil abidəsidir. Türk dilinin dərinliyinə enmiş bir kişi ancaq böylə önəmli yazınsal (ədəbi) eleştiridə bulunabilir. Yalnız bu yolla dilimiz öz sayqınlığını qura və qoruya bilər. Taha “Hər şeydən öncə mənim böyük diləyim Azərbaycan türkcəsinin nəzəri yöndən zənginləşməsidir. Dilimiz düşüncə sahəsində dil açmalıdır”- yazır öz yapıtının giriş bölümündə. Kitabı oxuyub bitirən hər bir oxucu geniş bilgilər qazanmaqla bir yerdə Tahanın dilimizi düşüncə dili yapmaqda nə qədər başarılı olduğunun bilincinə varmış olur. Bu qədər evrənsəl bilgini öz içində barındıran kiçik həcmli bir kitab son yüz ildə nə Bakıda, nə də Təbrizdə yazılmışdır. Yazarın bu kitabı yazmadan öncə nə qədər oxuyub bilgi birikdirdiyi diqqətlərdən yayınmır. Qorxunc basqılar altında Quzeydə və Güneydə quraqlaşdırılan, qumsallaşdırılan dilimiz Tahanın yaradıcılığı ilə yaşıl xəyallarını gerçəkləşdirmişdir. Kitabı oxuyub bitirdikdən sonra adamın ağlında “kitabın içəriyi ilə (məzmunu ilə) adı uyum içində deyil” kimi fikir yaranır. Çünkü kitabda yalnız şeirin fəlsəfəsi, əldə etdiyi evrənsəl təcrübəsi və evrələri haqqında danışılmır. Fəlsəfənin özü, varlıq və sənət fəlsəfi haqqında geniş bilgi verilir. Dünyanın fəlsəfi fikrini etkiləmiş bir çox düşünürlərin sənət və varlıq haqqında fikirləri ilə tanış olmaq mümkündür. Ayrıca Tahanın bu sənət və fikir axımlarına eleştirəl tutumu da çox ilgiçəkici və öyrəticidir. Eleştiri olmadığı yerdə böyük sənət yapıtları yarana bilmir. Çünkü yalnız eleştiri yolu ilə bilincaltında saxlı olanlar bilincə daşınır. Bu eleştiri dediyimiz yalnız sənət yapıtı üzərinə deyildir, qavramlar üçün də keçərlidir. Ya bilincaltında, ya da toplumsal yaşamda unudulmuş, yetim kimi kimi yaşayan bir çox qavramlara eleştimən dəyər verir, onları dilə qazandırır. Bu qavramlara heysiyət yüklənir. Tahanın bu əsərində dünya yazını (ədəbiyatı) bağlamında Azərbaycan ədəbiyatına fəlsəfi eleştiri diqqəti çəkməkdədir. Bir çox ciddi şairlərin və sənət adamının yaradıcılıq və zehni olanaqları bu kitab aracılığı ilə genişləyəcəkdir. Çünkü hər eleştirəl əsər bilincaltından bilincə doğru bir yönəliş sağlar. Tahanın bu kitabında günümüzdə dilin qurtuluşu uğruna bir ocaq yaxılmış, dilin gələcəyi aydınlığa qovuşmuşdur. Ulusların gələcəyini bələrləyən onların dilidir. Siyasi, iqtisadi sistemlər çökdüyündə onarıla bilər. Lakin dil sistemi çökdüyündə hər şey bitər. Bu üzdən də Tahanın bu kitabı hər şeydən öncə dilimizin gerçəkdən dil olduğunu isbatlamaqdadır. Bu yapıt bir dil antropolojisidir. Kitabda son 100 ildə üzərinə yanlış yozumlar yapılmış bir çox qavramların doğru açıqlaması verilmişdir. Bunlardan biri heç xoşlanmadığım “ideoloji” sözüdür. Yalnız evrənsəl bilgiyə yiyələnmiş olan bu yanlışlıqları toplumun bulanıq zehnindən silə bilər. Bu açıdan da Eyvaz Taha böyük cəsarət göstərmişdir. Kitabın bütün sətirləri bilgi ilə dolu olduğu üçün onun haqqında yazmaq çətin işdir. Bu çətinliyi ortadan qaldırmaq üçün kitabı diqqətlə və əldə qələm altını çizə-çizə oxumaq gərəkir.

ايواز طاها قومسالليقدا بوي آتان چينار | گونتای گنجالپ

آنا ديلي سادجه کنديميزده، يؤره ميزده اؤيرنديگيميز ديل دئييلدير. بو، ديلين ايلکين ائوره سيدير. ديل، اينسانين بيلگيلري نين قايناغينا و گؤسترگه آراجينا دؤنوشمه ديکجه آخساقدير، ائورنسل ايستکلردن، دوشونجه لردن يوخسوندور. ديلين توکنمه يَن بير درينليگي وار. بو درينلييه وارماديقجا، دالماديقجا اؤنملي بير ياپيت (اثر) يازماق مومکون اولماز. بو درينلييه واريش کنديليگيندن اينسان بئيني نين انگين اوزايينا (فضاسینا) بير يول آچميش اولور. بو يولدا يورودوکجه دوشونجه دئنئييملري قازانيم و ياراديجيليق بيچيمينده اورتايا چيخار. بونون اوچون ديلين ياراديجيليق ديليني بولماق ايلکين قوشولدور(شرطدیر). ذهنين کنديني آلقيلاما (ایدراک ائتمه) مئکانيزمي بيليمسل اولاراق کشف ائديلميش دئييلدير. آنجاق گئنيشله ين، کندي اوزاييندا قاپساديغي مکانلاري قاوراملارا دؤنوشدورن ذهن، بولوشلاريني قاوراملاشدیراراق نسنللشديرميش اولور. سورکلي اولاراق اوزاي و زاماندان پارچالار قاپسايان قاوراملار ذهنين کندي ايشله ييشيني سوموتلاشديرما (مشخصلشدیرمه) اؤرنگي کيمي اورتايا چيخار. قاوراملار هم ذهنين ايشلرليگيني، چاليشما ديناميگيني اولوشدورور، هم ده ذهنين بولوشلاري يئنه ده قاوراملارلا سوموتلاشير. بو ندنله ده ديل کندي ياشامسالليغيني (حیاتییتینی) قاوراملار يولويلا و قاورامساللاشديرما دولاييسييلا سوردورموش اولور. کئچميشده کي زامانلار، بير چوخ داورانيشلار و تپکيلر قاوراملار يولو ايله اينديليکده گله جکله ايله تيشيمه (ایرتیباطا) گيره بيليرلر. ديل يالنيز بو شکيلده “وارليغن ائوي” اولا بيلير. وارلیق، دونه نی، بوگونو و گله جگی ایله بیر بوتون اولاراق دیل گوزگوسونده گؤرونر. بو اوزدن ده دیل بیلگیسی درینلشدیکجه، وارلیق حاققینداکی بیلگیلریمیز ده گئنیشلر. اينسان- وارليق ايليشکيسينده ديل تانيملاييجي ائتکندير (عامیلدیر). آنلاماق، تانيماق وارين (وارليغين) وارلا (ذئهني وارليقلا) اؤرتوشمه سيدير. بو ايکي وارليغي اؤرتوشدورن ديلدير. بو اوزدن ده هم ذهني وارليق، هم ده کوسموس و اوزاي، ديلي اؤزونه ائو اولاراق بليرتميش اولورلار. ديل کوللانديقجا وارليغين ائوي سارايلاشير، کوللانيلماديقجا بو ائو اؤرَنه (örən-viranə) دؤنوشور. ان گؤزل وارليق بئله، دوغرو کوللانيشيندان يوخسون بوراخيلديغيندا چيرکينلييه و کؤتولويه يووارلانير.
ائيواز طاهانين “شعر وارليغين ائويدير” ياپيتي بير ديل آبيده سيدير. تورک ديلي نين درينليگينه ائنميش بير کيشي آنجاق بؤيله اؤنملي يازينسال (ادبي) ائلئشتيريده بولونابيلير. يالنيز بو يوللا ديليميز اؤز سايقينليغيني قورا و قورويا بيلر. طاها اؤز ياپيتي نين گيريش بؤلومونده “هر شئيدن اؤنجه منيم بؤيوک ديلگيم آذربايجان تورکجه سي نين نظري يؤندن زنگينلشمه سيدير. ديليميز دوشونجه ساحه سينده ديل آچماليدير” – يازير. کيتابي اوخويوب بيتيرن هر بير اوخوجو گئنيش بيلگيلر قازانماقلا بير يئرده طاهانين ديليميزي دوشونجه ديلي ياپماقدا نه قدر باشاريلي اولدوغونون بيلينجينه وارميش اولور. بو قدر ائورنسل بيلگيني اؤز ايچينده بارينديران کيچيک حجملي بير کيتاب سون يوز ايلده نه باکيدا، نه ده تبريزده يازيلميشدير. يازارين بو کيتابي يازمادان اؤنجه نه قدر اوخويوب بيلگي بيريکديرديگي ديقتلردن يايينمير. قورخونج باسقيلار آلتيندا قوزئيده و گونئيده قوراقلاشديريلان، قومساللاشديريلان ديليميز طاهانين ياراديجيليغي ايله ياشيل خياللاريني گئرچکلشديرميشدير. کيتابي اوخويوب بيتيرديکدن سونرا آدامين عاغليندا “کيتابين ايچريگي ايله (مضمونو ايله) آدي اويوم ايچينده دئييل” کيمي فيکير يارانير. چونکو کيتابدا يالنيز شعرين فلسفه سي، الده ائتديگي ائورنسل تجروبه سي و ائوره لري حاققيندا دانيشيلمير. فلسفه نين اؤزو، وارليق و صنعت فلسفي حاققيندا گئنيش بيلگي وئريلير. دونيانين فلسفي فيکريني ائتکيله ميش بير چوخ دوشونورلرين صنعت و وارليق حاققيندا فيکيرلري ايله تانيش اولماق مومکوندور. آيريجا طاهانين بو صنعت و فيکير آخيملارينا ائلئشتيرل (تنقیدی) توتومو دا چوخ ايلگي چکيجي و اؤيرتيجيدير.
ائلئشتيري اولماديغي يئرده بؤيوک صنعت ياپيتلاري يارانا بيلمير. چونکو يالنيز ائلئشتيري يولو ايله بيلينجآلتيندا ساخلي اولانلار بيلينجه داشينير. بو ائلئشتيري دئديگيميز يالنيز صنعت ياپيتي اوزَرينه دئييلدير، قاوراملار اوچون ده کئچرليدير. يا بيلينجالتيندا، يا دا توپلومسال ياشامدا اونودولموش، يئتيم کيمي ياشايان بير چوخ قاوراملارا ائلئشتيرمن دَيَر وئرير، اونلاری ديله قازانديرير. بو قاوراملارا حئيثييت يوکله نير. طاهانين بو اثرينده دونيا يازيني (ادبيياتي) باغلاميندا آذربايجان ادبيياتينا فلسفي ائلئشتيري ديقتي چکمکده دير. بير چوخ جيدي شاعيرلرين و صنعت آدامي نين ياراديجيليق و ذهني اولاناقلاري بو کيتاب آراجيلیغی ايله گئنيشليه جکدير. چونکو هر ائلئشتيرل اثر بيلينجآلتيندان بيلينجه دوغرو بير یؤنه لیش ساغلار. طاهانين بو کيتابيندا گونوموزده ديلين قورتولوشو اوغرونا بير اوجاق ياخيلميش، ديلين گله جگي آيدينليغا قوووشموشدور. اولوسلارين گله جگيني به ليرله ين اونلارين ديليدير. سياسي، ايقتيصادي سيستئملر چؤکدويونده اوناريلا بیلر (تعمیر ائدیله بیلر). لاکين ديل سيستئمي چؤکدويونده هر شئي بيتر. بو اوزدن ده طاهانين بو کيتابي هر شئيدن اؤنجه ديليميزين گئرچکدن ديل اولدوغونو ايثباتلاماقدادير. بو ياپيت بير ديل آنتروپولوژيسيدير. کيتابدا سون ۱۰۰ ايلده اوزرينه يانليش يوزوملار ياپيلميش بير چوخ قاوراملارين دوغرو آچيقلاماسي وئريلميشدير. بونلاردان بیری هئچ خوشلانماديغيم “ايدئولوژي” سؤزودور. يالنيز ائورنسل بيلگييه يييه لنميش اولان بو يانليشليقلاري توپلومون بولانيق ذهنيندن سيله بيلر. بو آچيدان دا ائيواز طاها بؤيوک جسارت گؤسترميشدير. کيتابين بوتون سطيرلري بيلگي ايله دولو اولدوغو اوچون اونون حاققيندا يازماق چتين ايشدير. بو چتينليگي اورتادان قالديرماق اوچون کيتابي ديقتله و الده قلم آلتيني چيزه- چيزه اوخوماق گره کير.
۲۱.۰۷.۲۰۰۸

 

Güntay Gəncalp

 

Eyvaz Taha qumsallıqda boy atan çinar

 

Ana dili sadəcə kəndimizdə, yörəmizdə öyrəndiyimiz dil deyildir. Bu, dilin ilkin evrəsidir. Dil, insanın bilgilərinin qaynağına və göstərgə aracına dönüşmədikcə axsaqdır, evrənsəl istəklərdən, düşüncələrdən yoxsundur. Dilin tükənməyən bir dərinliyi var. Bu dərinliyə varmadıqca, dalmadıqca önəmli bir yapıt (əsər) yazmaq mümkün olmaz. Bu dərinliyə varış kəndiliyindən insan beyninin əngin uzayına bir yol açmış olur. Bu yolda yürüdükcə düşüncə deneyimləri (təcrübələri) qazanım və yaradıcılıq biçimində ortaya çıxar. Bunun üçün dilin yaradıcılıq dilini bulmaq ilkin qoşuldur (şərtdir). Zehnin kəndini alqılama (idraketmə) mekanizmi bilimsəl olaraq kəşf edilmiş deyildir. Ancaq genişləyən, kəndi uzayında qapsadığı məkanları qavramlara dönüşdürən zehn, buluşlarını nəsnəlləşdirmiş olur. Sürəkli olaraq uzay və zamandan parçalar qapsayan qavramlar zehnin kəndi işləyişini somutlaşdırma örnəyi kimi ortaya çıxar. Qavramlar həm zehnin işlərliyini, çalışma dinamiyini oluşdurur, həm də zehnin buluşları yenə də qavramlarla somutlaşır (konkretləşir). Bu nədənlə də dil kəndi yaşamsallığını (həyatiyətini) qavramlar yoluyla və qavramsallaşdırma dolayısıyla sürdürmüş olur. Keçmişdəki zamanlar, bir çox davranışlar və təpkilər qavramlar yolu ilə indilikdə gəələcəklə ilətişimə girə bilirlər. Dil yalnız bu şəkildə “varlığn evi” ola bilir. Varlıq dünü, bugünü və gələcəyi ilə dil güzgüsündə görünər. O üzdən də dil bilgisi dərinləşdikcə varlıq haqqındakı bilgilərimiz və imgələrimiz də genişlər. İnsan- varlıq ilişkisində dil tanımlayıcı etkəndir (amildir). Anlamaq, tanımaq varın (varlığın) varla (zehni varlıqla) örtüşməsidir. Bu iki varlığı örtüşdürən dildir. Bu üzdən də həm zehni varlıq, həm də kosmos və uzay, dili özünə ev olaraq bəlirtmiş olurlar. Dil kullandıqca varlığın evi saraylaşır, kullanılmadıqca bu ev örənə dönüşür. Ən gözəl varlıq belə, doğru kullanışından yoxsun buraxıldığında çirkinliyə və kötülüyə yuvarlanır.
Eyvaz Tahanın “Şeir varlığın evidir” yapıtı bir dil abidəsidir. Türk dilinin dərinliyinə enmiş bir kişi ancaq böylə önəmli yazınsal (ədəbi) eleştiridə bulunabilir. Yalnız bu yolla dilimiz öz sayqınlığını qura və qoruya bilər. Taha “Hər şeydən öncə mənim böyük diləyim Azərbaycan türkcəsinin nəzəri yöndən zənginləşməsidir. Dilimiz düşüncə sahəsində dil açmalıdır”- yazır öz yapıtının giriş bölümündə. Kitabı oxuyub bitirən hər bir oxucu geniş bilgilər qazanmaqla bir yerdə Tahanın dilimizi düşüncə dili yapmaqda nə qədər başarılı olduğunun bilincinə varmış olur. Bu qədər evrənsəl bilgini öz içində barındıran kiçik həcmli bir kitab son yüz ildə nə Bakıda, nə də Təbrizdə yazılmışdır. Yazarın bu kitabı yazmadan öncə nə qədər oxuyub bilgi birikdirdiyi diqqətlərdən yayınmır. Qorxunc basqılar altında Quzeydə və Güneydə quraqlaşdırılan, qumsallaşdırılan dilimiz Tahanın yaradıcılığı ilə yaşıl xəyallarını gerçəkləşdirmişdir. Kitabı oxuyub bitirdikdən sonra adamın ağlında “kitabın içəriyi ilə (məzmunu ilə) adı uyum içində deyil” kimi fikir yaranır. Çünkü kitabda yalnız şeirin fəlsəfəsi, əldə etdiyi evrənsəl təcrübəsi və evrələri haqqında danışılmır. Fəlsəfənin özü, varlıq və sənət fəlsəfi haqqında geniş bilgi verilir. Dünyanın fəlsəfi fikrini etkiləmiş bir çox düşünürlərin sənət və varlıq haqqında fikirləri ilə tanış olmaq mümkündür. Ayrıca Tahanın bu sənət və fikir axımlarına eleştirəl tutumu da çox ilgiçəkici və öyrəticidir.
Eleştiri olmadığı yerdə böyük sənət yapıtları yarana bilmir. Çünkü yalnız eleştiri yolu ilə bilincaltında saxlı olanlar bilincə daşınır. Bu eleştiri dediyimiz yalnız sənət yapıtı üzərinə deyildir, qavramlar üçün də keçərlidir. Ya bilincaltında, ya da toplumsal yaşamda unudulmuş, yetim kimi kimi yaşayan bir çox qavramlara eleştimən dəyər verir, onları dilə qazandırır. Bu qavramlara heysiyət yüklənir. Tahanın bu əsərində dünya yazını (ədəbiyatı) bağlamında Azərbaycan ədəbiyatına fəlsəfi eleştiri diqqəti çəkməkdədir. Bir çox ciddi şairlərin və sənət adamının yaradıcılıq və zehni olanaqları bu kitab aracılığı ilə genişləyəcəkdir. Çünkü hər eleştirəl əsər bilincaltından bilincə doğru bir yönəliş sağlar. Tahanın bu kitabında günümüzdə dilin qurtuluşu uğruna bir ocaq yaxılmış, dilin gələcəyi aydınlığa qovuşmuşdur. Ulusların gələcəyini bələrləyən onların dilidir. Siyasi, iqtisadi sistemlər çökdüyündə onarıla bilər. Lakin dil sistemi çökdüyündə hər şey bitər. Bu üzdən də Tahanın bu kitabı hər şeydən öncə dilimizin gerçəkdən dil olduğunu isbatlamaqdadır. Bu yapıt bir dil antropolojisidir. Kitabda son ۱۰۰ ildə üzərinə yanlış yozumlar yapılmış bir çox qavramların doğru açıqlaması verilmişdir. Bunlardan biri heç xoşlanmadığım “ideoloji” sözüdür. Yalnız evrənsəl bilgiyə yiyələnmiş olan bu yanlışlıqları toplumun bulanıq zehnindən silə bilər. Bu açıdan da Eyvaz Taha böyük cəsarət göstərmişdir. Kitabın bütün sətirləri bilgi ilə dolu olduğu üçün onun haqqında yazmaq çətin işdir. Bu çətinliyi ortadan qaldırmaq üçün kitabı diqqətlə və əldə qələm altını çizə-çizə oxumaq gərəkir.
۲۱.۰۷.۲۰۰۸

 

YARPQ qəzetinin 14-cü sayısı

Yarpaq-latin-kichikEyvaz Tahanın buraxdığı nəşr orqnlarının bir də YARPAQ qəzeti idi. Qəzet 2004-cü ildən etibarən Tehran və Təbrizdə çıxırdı. Yarpaq Güney Azərbaycan mətbuat tarixində tam Azərbaycan türkcəsində çıxmış yeganə qəzetdir. Bundan öncə buraxılmış nəşr orqanları ümumiyyətlə Farsca və Azərbaycan türkcəsində çıxırdı. Qəzet məzmun və dizayn baxımından Güney Azərbaycan mətbuat tarixində dönüş nöqtəsi olmuşdur. Qəzet 2011-ci ildə iran dövlətinin əmri ilə bağlandı .Örnək üçün onun bir sayısında gedən yazıların başlığını veririk.

YARPQ qəzetinin 14-cü sayısında gedən yazıların bəzisinin başlığı:

– Züleyxa Qazizadə: Araz küsür bu şəhərdən (arazın ermənilər vasitəsi ilə çirklənməsi)

– Çingiz Aytmatov: Yazıçı kimdir, yazıçılıq nədir

– Eyvaz Taha: Şəms və Mövlana

– Səlim Babulla Oğlu ilə Orahan Pamuk barədə müsahibə

– Adonis:Yaşam məndə qorxu yaradır.

– Eynulla Baqirzadə: Hana Arent, totaliterizm və ideologiya.

– Cəlal Bəydili: Miflərdə günəşə necə baxılır.

– Heydər bəyat: Yazıçılar qapısında Əzrayıl.

-Aytən Haciyeva: Antologiya yoxsa təzkirə.

– Məhəmməd Əli Fərzanə: Dil, dünya dilləri və Azərbaycan türkcəsi (rəhmətlik alimin Yrpağın ixtiyarında qoyduğu arxivindən)

– Frens Papenheym: Texnika və yadlaşma.

– Məhəmməd Əli Niqabi: Təbrizli Saib və unun çap olunmamış qəzəlləri.

-Cəmil Meriç: Bir faciənin hekayəsi.

– Hümmət Şəhbazı: Şeir sınırsızdır (E.Tahanın “Şeir varlığın evidir” başlıqlı kitabının tənqidi).

– Ramin Cəbbari Əlqənnab: Musiqimiz öz yolunu Getməkdədir (H. Asəfinin tənqidinə cavab)

– Səadət Şıxıyeva: “Ənəlhəq” Mövlana və Nəsimi yozumlarında.

– Bəhruz Sədiqi: Gəl qarnına qaytar məni (qarabağ qaçqınları barədə)

– Günel Mövlud: Futbol, qadınlar və kişilər.

– Rəsul cəfəri: Ora.

– Fətulla Zövqi: Tarixin təhrifi.

– Şerlər və hekayələr: Nitsşe, Çingiz Aytmatov, Haşim Tərlan, —–İmran Səlahi, İsmayıl Şıxlı, Heydər bəyat, Həmid Herisçi, Ərəstu  Mücərrəd, Rza Kazimi, Əlisəmid Kür, Artur Rembo, Balayar Sadiq, Murad Köhnəqala, Lida Fəllah, Yusif Behnəmun, Baraz və…

– Başqa yazılar, reportajlar, yumorlar, xəbərlər. (Yarpağn bir saıyısını bir il oxuyacaqsınız!)

ميغ‌ميغا، هؤرومچك، خوخان يازيچي، بير ده بوينو يوغون‌لار! / محمود مهدوي

“بیر اوتاقدا بئش قوناق” اؤیکوسونه بیر باخبش

 اؤيكوده بئش كاراكتئر وار: راوي، بيرينجي و ايكينجي سوروجو، گولش­چي و سوباي كيشي.

روايت خطيني آچيقلاساق، سوروجولر بير بيرلرينه هده قورخو گلمك حدينده قاليب‌لار. او بيري‌ كاركتئرلر آنجاق فرقلي‌دير. يازيچي بو بئش نفري بير يئرده گتيرمكله توپلومداكي، گرگين دورومو تنقيده چكمك نييتينه‌دينده اولوب آيدينجاسينا دئيير: «دونندن  او كاغيذين اوزه‌رينده قورخا قورخا بو حئکايه­ني يازيرام، اؤزگه بير آدام ايچه‌ري گيرديكده ايسه اونو ياستيغيمين آلتينا باسيرام.» حالبوكي، عمومن ياراديجيليق دونياسيندا ياراديلميش اثر، ياشاييشين آيناسي اولور. ياشاييشدان ‌دا قات قات آجي اولان بير گئرچك!  Continue reading “ميغ‌ميغا، هؤرومچك، خوخان يازيچي، بير ده بوينو يوغون‌لار! / محمود مهدوي”

کامال آبدوللا و ايواز طاهانين سئمانتيک/ا-سئمانتيک سايريشمالاري | پروفئسور نيازي مهدي

کامال آبوللانین “یاریمچیق ال‌یازما” رومانی ایشیق اوزو گؤردوکدن سونرا، ایواز طاها آذربایجاندا گئرچک آنلامدا پست‌مدرن رومانین یاراندیغیندان سؤز آچمیشدی. طاهانین بوباره‌ده کیچیک بیر کیتاب حجمی قده‌ر گئنیشله‌نه‌لن یازیسی “متندن باشقا بیر دونیا یوخدور” آدینی داشیییردی. قوزئی آذربایجانین ادبی چئوره‌لرینده ماراقلا قارشیلانمیش مقاله‌نین کیچیک باشلیغی ایسه بو ایدی: «پست‌مدرنیزم قارانلیغیندا  یاریمچییق ال‌یازما». مقاله همین یازینی اساس گؤتوره‌رک تانیمش فیلوسوف نیازی مهدی آشاغیداکی مقاله‌نی یازمیشدی. 

 

 منجه، هر بير يازار ندن نئجه يازماق و نه اوچون يازماق پروبلئمي‌نين عؤهده‌سيندن گلمه‌يه محکومدور. آنجاق آزادليقدان، بوخووسوزلوقدان چوخ دانيشان چاغيميزين پارادوکسو اودور کي، حتتا آزادليقدان دانيشماغين دا گيزليسينده محکوملوق وار، آزادليغين هاواسيندا چوخلاري بو لاتئنت محکوملوقلاريني رئفلئکسييا ائده‌مميرلر. چاغيميزين آذربايجان يازي مکانيندا (و يا آدورنو دئميشکن، لوقو-مکانيندا) اؤز سئمانتيک گرگينليک‌لريني و نبض‌ساياق دؤيونتولريني ياراتميش کامال آبدوللا «ندندير؟» سوروسونو جاوابلاماق اوچون «کيتابی دده قورقود»و و شاه ایسماعيل ختایي‌نين بيوقرافيک فاکت‌لاريني گؤتورموشدو. آنجاق «ندندير؟» سوروسونا جاواب وئرمک محکوملوغوندا بوتون تئکست ياپماق ايدئاسيندا اولان‌لارين بير محکوملوغو دا وار، سوالا جاوابين ياراتديغي آيدينليغي، چالارلي کئچيدلرين تيترنتي‌لرينه، دؤيونتولرينه سالماق. اونا گؤره ده کامال آبدوللانين، آرتيق، روس، تورک، فرانسيز مکانيندا ماراق دوغورموش «ياريمچيق اليازما» روماني «ندندير؟» سوروسونون جاوابينا «دده قورقوددان و شاه ایسماعيلدان‌دير» آيدينليغيني گتيرندن سونرا بيلينمزليیين قارانليغيني گتيرير. ايواز طاهانين، ─ بو اينتئللئکتوال سايريشديرما هوسکاري‌نين يازيسي ايسه آيدينليغي بوش بوراخيب «ندندير؟» سوروسونون بيلينمزليک‌لرينه حساسلاشماق ايسته‌يير… گؤرونور، ايواز طاهانين پوست-مودئرنيزمي قارانليقلا جوتلشديرمه‌سي ده همين حساسلاشما ايسته‌یينده آچيلا بيلر. يادا سالاق، پوست-مودئرنيزم باتي مدنيتي‌نين اينواريانتي، پاراديگماسي اولان ايشيق و اونون چئوريملري اولان آيدينليق، حقيقت، دوزوم پرينسيپلرينه قيام قالديراراق اونلارسيز تئکست ايدئياسينا گلميشدي. ايواز طاها کامال آبدوللاني بهانه ائده‌رک تئکست‌لرله باغلي «ندنليک؟» سوروسونون جاواب‌لاريني ايشيقدان يوخ، قارانليقدان آلماق ايسته‌يير. هرچند بو زامان قارانليقلا سيخ آنيشمادا اولان سئمانتيک «ايبليسانه‌ليک» ده ساواشي ساخلاماق ايسته‌يير. کامال آبدوللانين روماني‌نين يازيليشي ايله باغلي «نئجه‌ليک؟» سوالي‌نين جاوابي « ندنليک‌له؟» سوالي‌نين جاوابی قدر آسان اولماسا دا، ايواز طاها يئنه پوست-مودئرنيزمي دادينا چاغيريب روماني اؤنجه  ياريمچيقليق»، نون-لينيارليق، تاپماجالاري خيردا، مقصدسيز تله‌لره چئويرمک علامت‌لريندن قوردوغو ماتريتسايا پرويئکسييا ائدير. بو پرويئکسييادان پوست-مودئرنيزمين آذربايجان ائپيقونچولوغو آلينماغا باشلايان کيمي ايسه همنجه ائله او علامت‌لرين ايچينده پوتئنسيال‌لار کيمي دورموش قارانليقلاري، بلليزسيزليک‌لري رومانا بوراخيب اونون نئجه يازيلماسينا جاوابين آيدينليغيني قارانليغين نامينه گودازا وئرير. ايواز طاهانين بوتون يازيسي کامال آبدوللانين روماني‌نين نئجه‌ليیي ايله باغلي «بيريني قويوب او بيريسينه کئچمک‌له» آچماق و باغلاماق کئچيدلري‌نين سو ستيخيياسيندا، آرخئتيپينده آخيمينا توتولوب. اگر آچديغيني يئنه، باشقا يؤندن آچيرسانسا (کوممئنتاري‌نين کوممئنتاريسي)، دئمه‌لي، آچديغيني باغلاييرسان کي، بير ده آچاسان. ايواز طاها، اوندان اؤنجه ايسه کامال آبدوللا و اونلارين ايکيسيندن سونرا ايسه من «آچماق/باغلاماق» چئور‌ سينه اؤزوموزو دوچار ائديريک کي، ايشيقدان قارانليغا، قارانليقدان ايشيغا کئچمه‌یين فيرلانتيسيني، کاروسئليني و داها نيينيسه ياشاياق. بس «نه اوچون؟» سوروسو کامال آبدوللانين روماني، ايواز طاهانين آچيقلاماسي سيراسينا هانسي آيدينليقلاري، هانسي قارانليقلاري گتيرير؟ «نه اوچون؟»ون جاوابيندا «ياريمچيق اليازما» رومانيني ميللي غورور، ميللي زنگينلشمه، کئچميشيميزي آنلاتماق و س. يؤنونده فونکسييونلاشديرماق، ايدئولوژيلشديرمک و ائله بونونلا دا باياغيلاشديرماق اولار (اونا گؤره باياغيلاشديرماق کي، مارکسيزم بو يؤنومده کي آچيقلامالاري ايله بوتون ايلگينج تاپينتي‌لاري سانکي بيتيريب و ايندي باياغي تکرارلار قاليب). باخ، اونا گؤره ده ايواز طاهانين يازيسي کامال آبدوللانين «ياريمچيق اليازما»سيني اؤز «بدنينه»، اؤز کورپوسونا پرويئکسييا ائدنده « آچيب/باغلاماق» کاروسئلينه «نه اوچون؟»ون جاواب‌لاريني دا سالير کي، دولاشيقليقلا، قارانليقلا باياغيليغا قاليب گلسين. بس، بو سؤيله‌ديکلريمدن سونرا يئنه «نه اوچون؟» سوروشماق اولارمي؟ اولسا، نه دئمک اولار؟ بونا بير جاواب: چاغيميزين اؤزلليیي اولان اينفورماسييا و يا ديجيتال توپلوم گؤزلنمز سونوج‌لار وئريب: بوللوقدا، الده ائتمه‌یین آسانليغيندا، فالسيفيکاسييا ائتمه‌یين، ساختالاشديرماغين ديجيتال ايمکان‌لاريندا هر شئي اوجوزلاشيب، دادسيزلاشيب، قوخوسوزلاشيب. آللاه-تعالانين تئکست ياپماق وئرگيسيني آلميش سئچمه‌لر کوتله‌نين و کوتلوي‌ليیين (يعني کوتلوي تئکست ياپمانين) باسيب يئديیي دونيادا السيز-آياقسيز قالميش کيمي‌ديرلر. باخ، بو دورومدا کامال آبدوللا، ايواز طاها «آچيب-باغلاما»، «ايشيق/قارانليق» سايريشمالاريندا «دؤيونن» تئکست‌لر ياپيرلار کي، اؤزلريني و بيزي پسيخي يوخسوللوقدان خيلاص ائتسينلر، – بوندان سونرايا پوست-مودئرنيزمه گوونه‌رک ريتم، ريتوريک سينتاکسيس خطرينه «قورتارسينلار»ي، «آزاد ائتسين‌لر»ي دوزمه‌يه‌جم.

[30.06.2008]