نئجه یازاق: بیلمک / بیله‌مم | ایواز طاها

“بیلمک” فعلی‌نین یاردیمی ایله یارانمیش “گؤره بیلمه‌رم” کیمی انکار فورما واردیر. آنجاق  همین فعلین ایستانبول  تورکجه‌سینده ییغجام انکار [نفی] فورماسی واردیر: گؤره‌مم. بیزده فعلین بئله بیچیمی یوخدور (بعضی آغیزلاردا “گؤره‌ممه‌رم” گئدیر). بونو تورک دیلی‌نین بیر قولوندان باشقا قولونا گتیرمک تاپینتی اولاجاق.

بیزده کؤمکچی فعلین بؤیوک قوللانیش تئزلییی [فرکانسی] واردیر. نتیجه اعتیباری ایله، بو گیریشیم دیلیمیزی هم گؤزه‌للشدیره‌جک، هم ده ییغجاملیق یاراداجاق.

نئجه یازاق: ایندیکی، ایندی کی | ایواز طاها

هر بیر سؤزون بؤلمه‌جیک‌لرینی بیتیشیک، یاخین و آیری یازماق‌لا چئشیدلی آنلام‌لاری ایفاده ائده بیله‌ریک. مثلن “کی” باغلاییجی‌سی اؤزوندن قاباقکی سؤزه بیتیشدیکده بللی بیر آنلامی ایفاده ائدیر، آیری یازیلدیقدا ایسه باشقا آنلامی. اؤرنک:

– ایندی کی، توْی قوْرتاردی، گل گئدک [حال که جشن پایان یافت، بیا برویم].
– ایندیکی توْی قورتاردی، گل گئدک [جشن فعلی تمام شد، بیا برویم].

نئجه یازاق: “کی” باره‌ده | ایواز طاها

“کی” باغلاییجیسی‌ دیلیمیزده منیمسه‌نیلسه ده اونون منفی ائتکی‌لری آز دئییل. “کی” ساده‌جه بیر باغلاییجی اولسا دا اؤزو ایله گئنیش اؤزگه گراماتیک چالار گتیریر. هارا گلدی “کی”دن یارالانماق، جومله‌لرین فورماسینی دییشیب آجیناجاقلی بیچیمه سالیر. دئمک فارسجادان گلمه “کي” سؤزونون ديليميزده ايشلنمه‌سي چوْخ‌واخت یئرسیزدیر. بئله اولماسایدی آشاغيداکي عئيبه‌جر جومله‌لرله قارشيلاشمازدیق:
ـ اوْ آدام‌لار کي، داريخيريرلار، ائل گؤلونه گئديرلر.
ـ اوْ کيتاب‌لاري کي، ساتين آلميشديلار کيتابخانايا باغيشلاديلار.
ـ آدام‌لار کي، بورا گلديلر.

بئله حال‌لاردا فعلين موصول و يا توصيف فوْرماسي‌نين يارديمي ايله “کي” سؤزوندن چکينمه‌ليييک. باشقا سؤزله، اوْنون وظيفه‌سیني فعلين موصول فوْرماسي‌نين اوزه‌رينه دوشورمک‌له ألیندن یاخا قورتاماق اولار:
ـ داريخان‌لار [داريخان آدام‌لار] ائل گؤلونه گئديرلر.
ـ ساتين آلديقلاري کيتاب‌لاري، کيتابخانايا باغيشلاديلار.
ـ بورا گلن آدام‌لار.

هردن فعلين يئرينه مصدر قوُللانماق‌لا “کي” سؤزونو سیلمک اولار. اؤرنه‌يين، «ايسته‌ييرم کي، گله‌سينيز» جومله‌سي‌نين يئرينه، «گلمه‌يينيزي ايسته‌ييرم» يازماق داها دوزگون‌دور.

یوخاریدا سؤیله‌دیکلریمه باخمایاراق، “کی‌” باغلاییجی‌سی‌نین خئیرینه دئییلمه‌میش بیر سؤز قالیر. اوندان چکينمک ديليميزين گرامکاتيک قورولوشونا اويغون اوْلسا دا، بو سؤزون ايشلنمه‌سي بعضن قاچيلمازدير. چونکی “کي” بعضن سؤزون قاوراييشيني آسانلاشديرير. حسن‌بَي ضردابي دئییر: «لازيم‌دير کي، هر کس ائله دانيشسن.، ائله يازسين کي، اوْنو موٍمکون مرتبه عاوام دا باشا دوٍشسون.» بونا گؤره، من اؤزوم ده بو أثرده آراـ سیرا آنلاییش‌لاری قولایجاسینا اوخوجویا چاتدیرماقدا “کی”دن یارارلانیرام. هابئله، جومله‌نی آنلاشیق‌لی بؤلمه‌لره خیردالاماقدا “کی” یاردیچیمیز اولا بیلر. اؤرنک اوچون کیتابلاریمین بیرینده بئله بیر سوال‌ـ جاواب وار:
ـ دیل‌له تانیش اولمادان، سس‌لری میکروفونا اوفورمک جسارتی هاردان گلیر؟ بو یانلیش گوماندان گلیر کی، آنادیلی آذربایجان تورکجه‌سی اولان کیمسه، بو دیلده آپاریجیلیق قابلییتینه مالیک اولمالی‌دیر. (بوردا “کی”دن چکینمک‌له، اوخوجولاری جومله‌نین قاوراییشیندا چیتینلیییه سالا بیلردیم.)

اوسته‌لیک فارسجادان فرقلی اولاراق “کی” بیزده آیری‌آیری  آنلام‌لاردا دا گئدیر. بونلارین بیری اونون صیفت وظیفه‌سینی داشیماسی‌دیر. “کي” اساسَن اسم‌لرين و خبرلرين يئرليک حالينا قوْشولوب نسنه‌لر [اشيا] و اوْلاي‌لارين [حاديثه‌لرين] يئريني بيلديرن صيفت¬ يارادير. سنده‌کي، بيزده‌کي، وطنده‌کي. و يا اسم‌لرين آدليق حالينا قوْشولوب، زامان بيلدير‌ن صيفت يارادير. دونن‌کي، بيلديرکي، سحرکي آخشام‌کي.

یازی‌لاریمیز و دانیشیق‌لاریمیزدا “کی”دن باجاردیقجا چکینمه‌لیییک. آنجاق دیلی بئله بیر ایمکاندان تام محروم ائتمکده حاقلی دئییلیک. بو گیریشیم ایستانبول تورکجه‌سینده ده اوغورلو آلینمادی. دیل‌ قورخونج فئنومئن‌دیر. اونونلا داورانیشدا احتیاطلی اولمالیییق.

_____________________

“ساغلام دیل” کیتابیمدان.

بو کیتابین یئنی و گئنیش رئداکته‌سی چاپا حاضیردیر.
“کی” باره‌ده داها گئنیش آنالیز اوچون باخ: “نئجه یازاق” ، “کی” باش سؤزو [مدخلی]

نئجه یازاق: قزئت، درگی، ژورنال | ایواز طاها

یازی‌لاریمیزدا بعضن “قزئت” و “درگی” ایصطیلاح‌لارینی یانلیش اولا‌راق بیربیری‌نین یئرینه ایشله‌دیریک.

درگی سؤزو اینگیلیسجه “ژورنال” عربجه “مجلّه” سؤزونون قارشیلیغی‌دیر. آنادولو تورکجه‌سینده ایشلک اولان بو سؤز ایضاحلی لوٍغتده گئتمه‌میشدیر. توٍرکجه سؤزلویه گؤره «سیاست، أدبیات، تئکنیک، ایقتیصاد و باشقا قونولاری اینجه‌له‌ین و بلیرلی آرا‌لیق‌لارلا چیخان سوٍره‌ک‌لی یایین و توپلو» درگی آدلانیر. قزئتین ده آنلامی بونا یاخین‌دیر. قزئت اصلینده “رسمی گونده‌لیک”ـه دئییلیرمیش آمما گئت‌گئده اونون آنلامی گنیشله‌نیب. ایضاحلی لوٍغتده دئییلیر: هر گون، بعضن واخت‌آشیری نشر ائدیلن و ایجتیمایی‌ـ سیاسی حیاتین جاری مسئله‌لریندن سؤز آچان، هابئله تنقیدی و کوٍتلوی علمی مقاله‌لر درج ائدن بؤیوک صحیفه‌لر شکلینده دؤوری مطبوعات اورگانی.

اینگیلیزجه gazetta سؤزو «سیاست، ایقتیصاد، مدنیت و آیری قونولاردا خبر و بیلگی وئرمک اوٍچون یوْروم‌لو و یوْروم‌سوز، هر گوٍن و یا بللی زامان آرا‌لیق‌لاری ایله چیخان یایین» اورگان‌لارینا دئییلیر. چئشیدلی اؤلکه‌لرده قزئت‌لرین هرگوٍن مونتظم چیخا بیلمه‌دییینه گؤره “گونده‌لیک” و “هفته‌لیک” کیمی صیفت‌لردن یارارلانماق مجبوریتینده‌ییک: گوٍنده‌لیک قزئت، هفته‌لیک قزئت، دیوار قزئتی [روزنامه‌ی دیواری].

بس قزئت‌له درگی‌نین فرقی نده‌دیر؟ درگی کیتابچا شکلینده نشر اوْلونور، آمما قزئت عوٍمومیتله درگی‌دن بؤیوک فورماتدا و تیکی‌لی‌سیز بوراخیلیر. زامان باخیمیندان دا قزئت درگیدن داها قیسا موٍددتده ایشیق اوٍزو گؤرور. اولدوقجا گوٍنده‌لیک قزئت وار، آمما گوٍنده‌لیک درگی نادیر حال‌لاردا چیخا بیلر. ئمک اولار “یارپاق” بیر قزئت‌دیر، “وارلیق” ایسه بیر درگی.

جلیل محمدقولوزاده ده “ژورنال” و “قزئت” سؤزلرینی آیری‌آیری آنلام‌لاردا ایشله‌دیر: بو آخیر واخت‌لاردا موسلمان قزئت‌لری و موسلمان ژورنال‌لاری عؤورت‌لریمیزه دایر بیر پارا مقاله‌لر یازیب‌لار.

ژورنال سؤزونه گلدیکده، رسمی دیلده اونون باشقا بیر آنلامی دا وار: اولای‌لاری و سایره‌نی موٍنتظم صورتده قئید ائتمک اوٍچون دفتر. معلم ژورنالینی [نؤمره دفترینی] گؤتوروب گئتدی، بیز ده کیتاب‌لاریمیزی صینیفده بوراخیب کوچه‌یه چیخدیق. (ت.ش. سیمورغ)

باشقا بیر یانلیشلیق قزئت سؤزجویونون یازیلیشی ایله باغلی‌دیر. اونو چئشیدلی واریانت‌لاردا یازان‌لار واردیر. آنجاق قزئت آذربایجان تورکجه‌سینده‌ “qəzet”، آنادولو تورکجه‌سینده gazete یازیلیر.

Kahvelerde ikinci bir oyalanma yolu,  gazetelerdi. (N. Cumali)

 

نئجه یازاق: سؤزلری دَییشدیرک‌می؟ | ایواز طاها

اوتایلی-بوتایلی آذربایجان تورکجه‌سی‌نین بیرجه گراماتیکاسی وار. بونا تام رعایت ائتمه‌لیییک. آمما اوتایدا ایشله‌نن یانلیش و یا عئیبه‌جر سؤزجوک‌لری بوردا ایشلتمه‌یین یئری یوخ‌دور. اؤرنک:

ــ​ فارسجادا آزغین آداما “گمراه” دئییلیر. آمما رسمی دیلده گومراهدان gümrah مقصد قیوراق، ساغلام و قوت‌لی آدام‌دیر. “یاشینا باخمایاراق چوخ گومراه‌دیر.”

ــ أمک‌پرور: أمک‌سئون. “نئفت قورغولارینداکی [تأسیسات-لارینداکی] أمک‌پرور فهله‌لر.”

ایلک باخیشدا بئله نظره چارپیر کی، یوخاریداکی سؤزلری کؤچورمه زامانی دییشدیرمه‌لیییک.

آنجاق بونلاری بهانه ائده‌رک کؤچوردویوموز متن‌لری شوملاما حاققیمیز یوخ‌دور. باشقا سؤزله، اوتایدان کؤچورولن متن‌لرده ائحتییاطلی داورانمالیییق. چونکی اوردا یازیلمیش متن‌لرین گراماتیک چرچیوه‌سی گئنللیک‌له ساغلام‌دیر. پروبلئم گئنه-بولا ایشله‌نن آلینما سؤزجوک‌لرده‌دیر. کیمی‌لری آلینما سؤزجوک‌لری دوغمالاری ایله دیشدیرمک ایسته‌ییر. بو یاخشی ایش‌دیر. لاکین بو ایش درین دیققت و گئنیش دیل بیلییی طلب ائدیر. همین متن‌لرده “نئجه‌گلدی” [دل‌بخواهی] أل‌گزدیرمک‌لردن گولونج سونوج‌لار چیخا بیلر. اؤرنه‌یین “یارپاق” قزئتی‌نین اوفیسی مفتح خیابانی‌نین آغزیندا یئرلشیردی. قزئتین ایکینجی صحیفه‌سینده بیز بونو “مفتح خیابانی‌نین اولی” یازیردیق. أمکداش‌لاریم گؤزومو اوغورلاییب، “اول” سؤزونو ایلک سؤزو ایله دیشدیریردیلر. باخمایاراق کی ایلک سؤزو هانسی‌سا کوچه‌نین باشلانغیجی آنلامیندا گئتمیر.

سؤزلرین دییشدیریلمه‌سینده، اونلارین ایشلندییی اورتام و قورولوش گؤز اؤنونه آلینمالی‌دیر. هر یئرده هر بیر سؤزون یئرینه اونون هانسی‌سا قارشیلیغینی قویماق اولماز. اؤرنه‌یین بوتون حال‌لاردا “بؤحران” سؤزونون یئرینه “گرگینلیک”دن یارارلانماقدا حاقلی دئییلیک. “سینیر گرگینلیی”نین آنلامی “عصبی بؤحران” دئییل، ساده‌جه عصبی راحاتسیزلیغا ایشاره‌دیر. اوسته‌لیک، رسمی دیلده “گرگین‌لیک” سؤزو ایصطیلاح کیمی ده ایشله‌نیر: ائلئکتریک جریانین گرگینلیک درجه‌سی، یعنی voltage سؤزونون قارشیلیغی اولاراق.

سونوج: سؤزلره قارشیلیق آختارماقدا معده‌ی شریفدن خرجله‌مه‌یه گره‌ک‌ یوخ. چوخ‌واخت بیر آز آختاریشلا دیلین زنگین سؤز-داغارجیغیندان یاخشی قارشیلیق‌لار تاپماق اولار. یانیلمیرام‌سا، گئنیش اوخومادان چوخ یازان بیر باجیمیز، اؤز یازیسیندا “دلی سؤیود” کیمی سؤزبیرلشمه‌سینه یئر وئریب. آز اوخویوب آز یازان بیر قارداشیمیز دا “یاییلان خسته‌لیک”دن آد چکیب. بیرینجیسی فارسجا “بید مجنون”ـون قوندارما قارشیلیغی‌دیر، ایکینجسی ایسه “بیماری مسری‌”نین. حالبوکی هر ایکی آنلامی ایفاده ائتمک اوچون بیزده گؤزل سؤزلر وار: سالخیم سؤیود، یولوخوجو yoluxucu خسته‌لیک.

بوردا باشقا سورون دا چیخا بیلر. مثلن تورکجه گومان ائتدیییمیز بیر سؤز یابانجی اولا بیلر. بعضی‌لرینه گؤره، “اؤرنک” سؤزو ائرمنیجه‌دن گلمه‌دیر. (من اؤزوم “باشقا” سؤزونه شوبهه ایله باخیرام!) و یا فارسجا گومان ائتدیییمیز بیر سؤزون کؤکو اولا بیلسین گئدیب تورکجه‌یه چیخسین. بعضی‌لرینه گؤره “آرمان” سؤزونون بئله بیر دورومو وار. حتتا “گومراه” سؤزونون تورکجه اولدوغونو ثبوت ائدن‌لر وار. بوتون بونلارا أساسن سؤزلری دییشدیرمکده گئنیش آراشدیرمالارا سؤیکنمک گره‌کیر.

نئجه یازاق: جان/ جن/ دک

 

آشاغیداکی جوٍمله‌لرین هانسی دوزگون‌دور:

تبریزه‌جک اوْنونلا یوْلداش اولدوم.

تبریزه‌دک اوْنونلا یوْلداش اولدوم.

تبریزه‌جن اوْنونلا یوْلداش اولدوم.

آشاغیداکی جوٍمله‌لرین هانسی دوٍزگون‌دور.

بابک قالاسینا‌جاق یوٍرودوم.

بابک قالاسینادک یوٍرودوم.

بابک قالاسیناجان یوٍرودوم.

یوخاریداکی قیرمیزی جوٍمله‌لرده‌کی “تبریزه‌جک” و “قالاسیناجاق” اؤرنک‌لری یانلیش‌دیر. بونون اوٍچون بئله حال‌لاردا آنجاق “جن/ جان” و “دک” اک‌لریندن یارارلانمالیییق. باخمایا‌راق کی، بو ایکی اک بیر باخیمدان بیربیرلریندن سئچیلیرلر.

“دک” أکی همیشه سؤزجویه یاخین یازیلیر، اؤزوندن قاباقکی سؤزون سسلی حرف‌لرله ــ ایستر قالین اولسون‌لار، ایستر اینجه‌ــ  اویوشمور: تبریزه‌دک اوْنونلا یوْلداش اولدوم. بابک قالاسینادک یوٍرودوم.

آمما “جن/ جان” اکی اؤزوندن قاباقکی سؤزه یاخین یازیلیر، و سس اویوشماسی قانونو باخیمدان سؤزون سون سسلی حرفی ایله اوُیوشور: [جودارین] قارداش‌لاری او واختاجان بیربیریندن قاضییه شیکایت ائله‌دیلر کی، آخیردا پول‌لاری تام اللریندن چیخدی، اوچو ده تام کاسیبلاشدیلار. (مین بیر گئجه، ج 6، س 7) [جودار] گون اورتا‌دان خئیلی کئچه‌نه‌جن ائله هئی بیر یئردن باشقا یئره کئچیب تور آتدی. (مین بیر گئجه، ج 6، س 10)