سرّ اورتادا اوْتورور، بيز اوْنون باشينا فيرلانيريق
شعر، ديلده يارانير. سؤيلهييجي، دينلهييجي اوْلمادان ديل ده يوْخدور. ديل اولان يئرده دوٍنيا دا وار. چاشديرماسين بو "دوٍنيا" دئييلن، سيزي. اينسانلا داشکسک آراسيندا يئرلشن دوٍزهنليکدير؛ شاعيرله اولدوز آراسينداکي اوچورومدور. مارالين، يارپيزين، اولدوزون دوٍنياسي يوخدور، اينسانين دوٍنياسي وار. چئشيدلي وارليقلار ايچينده تکجه اينساندير بو اوچورومدا شاعيرانه ياشايان. اوْنون ديلي وار آخي. ديلين آلتياپيسي [زيرساختي] شاعيرانهدير، اوٍستقورولوشو دا. شعر يا ديلدن اؤنجه گلير، يا دا اؤلدورولمک اوٍزره اولان ديل کوٍللويوندن باش قالديرير. «سرّ اورتادا اوْتورور، بيزسه اوْنون باشينا فيرلانيريق».
روحون چاتلاق ياراسي ساغالمازدير
شعر يازيليرکن يارانيريق، گليشيريک. شعر هر کسين ايستهدييي آنلامي آچيق اوٍرهکله باغيشلايير. اينسانين گؤزهللييي اونون آنلاشيلمازليغيندادير؛ شعرين گؤزهللييي ايسه يوْزوم اوْلاناقلاريندا [ايمکالاريندا]. شاعير اؤز دوٍنياسيندان قوْپموش دانيلماز وارليقدير؛ رقصه گلميش قاپالي سؤزلرين اوْيناقجيل دوٍزومو؛ گوٍموش پردهدن چيخيب تاماشاچيلار آراسيندا اوْتورموش چالباش آكتيور. شعرين ميصراعلاريندا يوخلاشان موٍبهمليک، فلسفي دوٍشونجهلردن داها آرتيق، تاريخي ايرهلي سوٍرويور. آيدينليق هميشه، هر يئرده قارانليغا اوٍستون دئييل:
بير داها خالين گؤزهلليک آرتيرير روخسارينا
بير غلط سؤزدور دئميشلر آغ قارادان ياخشيدير.
سؤز يالنيز بوندا دئييل کي، آچيقليقدا، آيدينليقدا، نسنهلرده، اوٍستبيلينجده[1] دايازليق ياتير؛ آنلاشيلمازليقدا، قارانليقدا،اؤزنهده[2]، آلتبيلينجده ايسه اؤلمزليک وار، لذت، کئيف، اؤلوم، درينليک. موٍبهمليک "اثرين آچيق اولماسي"نين[3] شرطيدير، اوخوجويا ايستهديييني سوُنماق. بو، کسکين قاوراملاري پوچا چيخميش چاغداش ياشامين دؤنوشومو [بازتابي] دئييلمي؟ شعردهکي آنلاشيلمازليق، روحو دورغونلوقدان قورتارير. باخ! وارليغيميزين پارلاقليغي، کسکين عينيتدن آسيلي دئييل، آنلاشيلمازليغيميزين يوکسکلييي ايله باغليدير.
سؤزجوکلر ياغيشي الهنرکن، اينسان آدينا "بوتؤو وارليق"، روحوموزن چاتلاقلاريندان باش قالديرير. يازيقلار اولسون، روحون چاتلاق ياراسي ساغالماز قالير.
رؤويانين اؤرتدوٍيو نسنهلري شعر آچيقلايير
شعر خيالدان باش قالديران آرديجيل سؤزجوك دؤيوشچولريدير. شعر يازيلاركن، سؤجوكلر باشلاييرلار يول يئريمهيه، رؤوياني اوياتماغا، دوٍنياني دولاشماغا. بو دؤيوشچولرين گوٍجونه، او، دوٍنياني آلتاوٍست ائدير. من دئميرم، ايلهان بئرک دئيير:
سؤزجوكلر يئرلريندن اويناديغيندا، سؤزجوكلر يئرلريندن اويناديليب دوٍنيا يولچولوقلارينا باشلاديقلاريندا ياريش آتلارينا دؤنرلر. هر يئري، هر شئيي تالان ائدهرلر. دوٍنيادا اولدوقلاريني دا بئله آنلارلار. بو البته اونلار اوچون بؤيوك بير شئيدير. گؤردوكلري، توخوندوقلاري، قوخلاديقلاري هر شئيين ده يئيهسي اولورلار…
بيز سؤزجوکلرين هر اوخونوشوندا، دوٍنياني كشف ائتميريک، يئنيسيني ياراديريق: پارچالانميش، دَييشميش، طبيعي قانونلاري پوزولموش دوٍنياني. شعر بوندان دا اوزاغا گئدير. سؤزجويون آراجيليغي ايله قاوراملاري چاغلامير، بيرباشا نسنهلري قوجاقلايير. «شعر هرنهيي اونون ايلکين داياناجاغينا قايتارير»، هر شئيي اونون ايلکين کيملييينه چئويرير. ايندي او نسنهلر «سانکي بيرينجي کز گؤرونورلر»، بيرينجي کز گؤيده اوٍزهن سونا بولبوللر کيمي. ائليوت دئميرمي «گئنيش جادهلرده يولچولوغا چيخ، سونرا ائوينه قاييت، هر شئيه بيرينجي کز گؤردويون کيمي باخ!» شعر رؤويا دا دئييل. رؤويانين اؤرتدوٍيو نسنهلري شعر آچيقلايير. رؤويا کئچميشي آنديقدا، شعر گلهجهيي چاغلايير. حقيقتين سؤزوٍنو دانيشميريق، اؤزونو گؤروروک.
شعر فلسفهيهمي چئوريلمهليدير؟
هئردئر «سوْيوموز، اؤز بئشييينده شعر سؤيلهميش» دئيير. جميل مئريچ «فلسفه شعري تعقيب ائتميش» سؤيلهيير. هولدئرلين[4] ايرهلي گئدير: شاعير بيلهرکدن ياخاسيني سؤزجوکلرين ايشلهک ايستيفادهلريندن قورتارير؛ سؤزلرين عادي، آليشديغيميز چالارلاريندان. چئورهسينه باخارکن بيرينجي دؤنه بامباشقا بير دوٍنيايا باخير؛ سانکي تانينماز انگينليکلره دوْنوخور. دوٍشونجهنين منيمسهنيلميش اؤلچولريني آسيلي ساخلاماقلا، عالمين يئني گؤرکميني يارادير بؤيوک شاعير. «اينسان يئر اؤزونده شاعيرانه ياشايير. بونونلا دا فلسفهنين جايناغيندان سوٍروشوب گئدن حقيقت ده، شاعيرين اوْوجونا دوٍشور».
بلکه ده بونون اوٍچون ويتگئنشتاين بير گون يازدي: «فلسفه شعره چئوريلمهليدير.» جورجو آگامبئن’ـه گؤره، سانکي بو سؤيلمده سسله آنلام اوْلايداش[5] اوْلور. فلسفي نثر، شعرين سوْنو آدينا دوٍشکونلوک باتاقليغينا باتماق قْورخوسونو ياشايير؛ دوٍشونجهنين چوٍرومه تهلوکهسي. شعر ايسه آشيري داوامليليق و آغير دوٍشونجه تهلوکهسينه معروض قالير. غريبهدير، ويتگئنيشتاين’ين سؤزوندن بئله بير سوْنوج چيخير: «شعر فلسفهيه چئوريلمهليدير». قولاغينيزي يومون، بونو ائشيتمهيين، اؤز يولونوزا گئدين!
9 اوٍستبيلينج: خودآگاهي،consciousness؛ آلتبيلينج: تحتالشعور، تحتالادراک، ناخودآگاه، the subconscious.
[2] اؤزنه: سوبيئکت subject؛ نسنه: اوبيئکت [فارسجادا بيريجيسي "سوژه" يا "فاعل شناسايي" و ايکينجيسي "اوبژه" کيمي ايشلهنير]. فلسفي متنلرده سوژهنين باشليجا آنلامي "تانييان فاعيل"دير، اوبژهنين آنلامي ايسه «تانينان شئي»دير، ذهنين خاريجيندهکي اشيادير. سيز دونياني اوبژه کيمي نظره آلين، اينسانين ذهنيني ايسه سوژه کيمي. (باخ: ا. طاها، نئجه يازاق، يارپاق قزئتينين خصوصي علاوهسي، "اؤزنه/نسنه" مدخلي)
[3] بو دئييمي اوُمبئرتوْ ائکوْ’نون Umberto Eco "آچيق اثر" The Open Work کيتابيندان آلميشام. ائکونون آچيق اثردن مقصدي بودور: اثرين گؤروٍجوسو، دينلهييجيسي، اوخوجوسو اونو اؤزونه مخصوص منطيقي اوٍسلوبلا قاوراغا ايمکان ياراتماليدير. آنجاق، اوخوجونون اؤز ده اثره قارشي آچيق اولماليدير. گومان ائتدييي آنلاييشي زورلا اثره يوٍکلهمهمهليدير. ائکونون 1962ـجي ايلده ايشيق اوٍزو گؤرموش بو کيتابي، 25 ايل موددتينده متن و اوخوجونون تعاملو بارهسينده ايرهلي سوٍرولموش دارتيشمالارين باشلانغيج نؤقطهسي ايدي. رولان بارتدان توتموش وولفگانگ آيزئر’ه قدهر همين باخيشين گئنيش شرحينه قالخيشميشلار.
[4] يوهان کريستين فرئدريک هؤلدئرلين Johan Friedrich Holderlin Chiristian (1770-1843) آلمان ليريک شعرينين گؤرکملي نومايندهسي. او، کلاسيک يونان نظم بيچيملريني آلمان ديلينده يئنيدن جانلانديرميشدي.
[5] "اوْلايداشي"ي coincidence سؤزٍونون قارشيليغي کيمي ايشلهديرم. سوٍزون فارسجا قارشيليغي "همرويداد"دير.
قایناق:
چاپا حاضیرلانمیش "آنجاق شعر؛ بيرآز دا سئوگي، دوشونجه و سياست" باشلیقلی کیتابدان



