قورغو نظريهسي دورتونون يالنيز الچاتماز و يا گيزلين اولماسيندان فايدالانمير، دورتو و دوشونجهنين بيرـبيرينه قاريشديريلماسيندان دا گئنيش يارارلانير. کسکينليکله دئمک اولار کي، قورغوشوناسليغين! باشليجا داياغي دورتو و دوشونجهنين بيرـبيرينه قاريشديريلماسيدير. بئلهجه قايناديب قاريشديرماقدان مقصد دورتونون حؤکملريني، اؤزلليکلريني دوشونجهيه ده اويغولاماقدير. اونلار «دانيشيق»ـي «دانيشان»ـدان آييرمادان، بيرينجينين (يعني دانيشيغين) دوغروـيالانليغيني، ايکينجينين (يعني سؤز دانيشانين) نيتلري بارهده حؤکم وئرمکله معينلشديريرلر. ايجازه وئرين اخلاقي سؤيلَمدن يارارلانيم: دورتو و دوشونجهنين بيرـبيرينه قاريشديريلماسي، يالنيز علمي آراشديرمانین آزغینلیغی کيمي قارشيدا دايانمير، جهالت نظریهسینین اساسینی یارادیر. بو کيچيک يانليشليق علمي يوزومون اؤزولونده دايانيرسا، اونون بیرینجی آغیر نتيجهسي اؤيرنمهيين مومکونسوزلويه اوغراماسيدير. چونکي بونا بنزهر اؤيرنمه گئديشلرينده، اينسان آنجاق اؤز نيتينين عکسصداسيني ائشيدير، يالنيز اؤز اينانجيني بير داها وورغولاییر. (هابئله سؤيلهديييمز چاتيشمازليغي اينقيلابلارين و ايجتيماعي حرکتلرين اوغورسوزلوغونون ايلکين ندنلريندن بيري کيمي گؤز اؤنونه آلماليييق).
بو قونويا باشقا يؤندن ياناشاق. اؤرنهيين، بير اولايين کئچميش تاريخيني اؤيرنمک، و يا اونون ايلکين قايناغينا گئري دؤنمک، همين اولايين ماهيتيني قاوراماغی عوض ائده بيلمير. سؤز اولايین تاريخينين و يا تاريخي ندنلرينين اؤنمسيزليييندن گئتمير. بونلار اؤز يئرينده اولدوقجا اؤنمليدير. سؤز، بللی فئنومئنين ماهيتينين اونون تاريخي ندنلريندن سئچيلديييندن گئدير. کئپلئر يوخسوللوق اوزوندن مُنجّملييه قورشاندي. آمما اونون علمي تاپینتيلاريني، اؤزهلليکله نيوتون′نون گؤز قاماشدیریجی يول آچان دؤرد قانونونو، يوخوسوللوق (سونرالار ايسه اونون زنگينلشمهسي) کانتئکستينده يوزماق دوزگون دئييل.
بو ايلگيسيزلييي داها ياخين ايلگيده اولان عاميللر آراسيندا دا آراشديرماق اولار. قورولوشچولارا [ساختارگرالارا] قدهر فئنومئنين کئچميش تاريخي ايله اينديکي ماهيتي بيربيرينه قاريشديريليردي. آمما سؤسور′دن ايلهام آلاراق، بديعي اثرين يارادانلارينين و يا اونون قايناقلارينين اثرين اؤزوندن فرقلي اولدوغو آنلاشيلدي. «بو مکتبين قوروجولارينا گؤره، بير فئنومئنين يالنيز تاريخيني ايزلهمکله اونون نئجه ايشلهمهسيني قاورايا بيلمهريک. هر بير توپلومو اونون تاريخيني ايزلهمکله دئييل، چئشيدلي بؤلوملرينين بيربيرلريله ايلگيسيني آراشديرماقلا تانيماق اولار. اؤرنهيين ديلين باشليجا ايشلهيي اينسانلارين قارشيليقلي ايلگي قورماسينا شرايط ياراتماقدير. "ديل"ين تاريخي گليشيمي ايله اينديکي دورومو آيريآيري مسئلهلردير. بو فئنومئنين ماهييتيني تکجه اونون تاريخيني آختارماقلا اؤيرنمک اولماز.»[9] چونکي تاريخي بير حاديثهنين باش وئرمهسيني سببلنديرن دورتولر، گئنلليکله اونون ماهيتيندن سئچيلير.
علمي آراشديرمالارلا مشغول اولاراق اوزون کئچميشه ماليک هانسيسا قورومو نظره آلاق. توتاليم بللي بيلگينلر جرگهسي همين قورومون تاپشيريغي ايله ايستهنيلن آراشديرما ايشي آپارميشلار. حتتا قورومون يارانما فلسفهسينين قارا قوهلر قوللوغوندا اولدوغونو بيلسک ده، آراشديرمانين سونوجلاريني او قوللوغون ايشيغيندا ايضاح ائده بيلمهريک. چونکي آراشديريلان مؤوضوعلار و بيلگينلرين گلدييي سونوجلار آنجاق علمي ايستانداردلارلا اؤلچولور، آراشديريجيلارين اخلاقي دونياگؤروشلرينه داياناراق يوخ. بو اؤلچولرين باشيندا اوبئکتيوليک [عينيت] دورور. اوبيئکتيولييين اؤلچوسو ايسه "گئرچکليک"له نهقدهر اويغون گلمهسيدير. اولايين ندنلري بارهده سؤيلنمش فيکيرلر هر بير خاريجي گؤزلمچي [موشاهيدهچي] اوچون بللي درجهده دوزگون گؤروندوکده آراشديرمالار داها چوخ علمي کاراکتئر داشيياجاقدير. اولا بيلسين، آراشديرماچيلارين تنبللييي يا آکتوالليغي، روحپوزونتوسو يا ساغلامليغي، قوللوق نيتي و يا خيانت ماراغي آراشديرما گئديشينده بللي ائتکي بوراخسين. دوغرودور بو بير چاتيشمامازليقدير و علمي آراشديرمالارين اؤلچولرينه سيغمير. آمما بو اؤنملي چاتيشمازليقلاري يالنيز اخلاق باخيميندان دهيرلنديرمک گرهکدير، آراشديرما اساسيندا الده ائديلن سونوجلاري سيناقدان کئچيرمک ايسه علمي يؤنتمين ايشيدير.
حتتا تام قورغو نظريهسي اساسيندا ياراديلميش قوروملاردا دا غيرتوطئهوي ساحه گوزدن قاچماماليدير. چونکي اينسانين دوشونولموش قرارلاري بير چوخ حاللاردا ايستهنيلمز سونوجلارا گتيريب چيخارير. (سوسيولوگييانين باشليجا گؤرهوي بو ايستهنيلمز نتيجهلري اؤيرنمکدير.) بئلهجه يارانميش اؤرگوتلرين اؤنملي اؤرنهيي شرقشوناسليق قوروملاريدير. بو قوروملارين يارانماسي شرق کوتلهلري احوالروحيهسيني اؤيرنمک، اونلارين مدني ايرثيني اوغورلاماق اوچون سؤمورگهچي [استعمارگر] دؤولتلرين قورغوسونون محصولو ايدي. آيديندير کي، بو چيرکين تاپشيريغا داياناراق، اونلار بير چوخ ساحهلري آراشديرديلار. لاکين بوتون بو آراشديرمالارين علمي سونوجلاریني سؤيلهنيلن چيرکين نيتين ايشيغيندا يوزماق دوزگون اولمازدي. هوللانديانين ليدئن شهرينين "بريل" کيتابخاناسينين[1] چاليشمالاريندان توتموش نيکولسون، ماسينيون، نولدکه، بارتولد، گولدزيهئر، مارگيلوس، روزئنتال و ماري شيمئل کيمي بؤيوک شرقشوناسلارا باخین. بوتون بونلاردا بير نؤوع حقيقت سئوگيسي و دوزگون گؤرهن گؤز نظره چارپير کي، سؤمورگهچي دؤولتين گوجو اونو يييهلنمهيه يئتمير. دوغرودور، غرب اويغارليغي اؤزونون اژدها ايشتهاسي ایله بوتون چاليشمالاردان پاي گؤتورور، بونونلا بئله، حتتا ائدوارد سعيد′ين[2] «اوريئنتاليزم»[10] باشليقلي کيتابيندا يئر آلميش پارلاق و قارامسار چوزوملهمه لر [تحليللر]، نئجه دئيهرلر بو دجل علمي عاميلي دانا بيلمير: بورداکي حقيقت سئوگيسينی و دوزگون گؤرهن گؤزو گؤرمهمک اولماز. سؤمورگهچي دؤولتلر او آراشديرمالارين سونوجلاريندان اؤزگه اولوسلارا حؤکمرانليق اوچون يارارلانسالار دا، او آراشديرمالارين علميلييي بامباشقا مؤوضوعدور. (هرچند کي، حقيقت و بیلیم آنلاييشي، غرب اويغارليغينين تاپينتيلاريندان بيري اولدوغونا گؤره، علمي سؤيلم [گفتمان] همين اويغارليغين دونيا گؤروشو، ايقتيصادي منفعتلري و ائستئتيک ذووقو ايله هارمونييا ايچيندهدير.)
بو مولاحيظه ديني تئکستلرده نقل اولونموش بير روايتده اؤز عکسيني تاپميشدير: «سؤيلهيهنه دئييل، سؤيلهنهنه باخ!» بو فرقليلييه سايماز ياناشیرساق یانیلاجاغیق، آراشديرمالاري يوخلاماقدا علمي معيارلارين یئرینه ائتيک [اخلاقي] اؤلچولردن فايدالاناجاغیق. حقيقت و يالان بارهده ايرهلي سورولموش آرگومئنتلر بئله بير ترهزيده اؤلچولورسه، علمي کشفلرين بير چوخو شاشقين هذيانلار و خسته یانیلسامالار گؤرکمينده گؤزه چارپاجاق. اؤرنهیین، ماکس وبر کيمي بؤيوک بير سوسيولوقون احوالـروحيهسينين ائتکيسي آلتيندا اونون اثرلريني آراشديرديقدا، بیلیم قوراللارینا اؤزگه بیر سورونلا اوغراشمالي اولاجاغيق. وبر’ين و يا هر هانسي باشقا بير بيلگينين پسيخولوژيک خاراکتئرينين يارديمي ايله اونلارين ياراديجيليغيني يوخلاماق او قدهر ده بؤيوک بير زحمت ايستهمير. آنجاق بونون بیلیمه دخلی یوخدور. اؤرنک اوچون، ماکس وبر «کاپيتاليزمين گليشمهسينده پروتئستانتليغين ائتکيسي»ـينه[11] ماراقلي بوجاقدان باخير، اولدوقجا کسکين مولاحيظهلر ايرهلي سورور. آنجاق همين ماکس وبر روحي باخيمدان آغير خسته ايدي. بونونلا دا اونون روحپوزونتوسونو آختاريب اوزه چيخارماقلا بوتون اثرلرينه بطلان دامغاسيني باسماق اولار. سووئتلر بيرلييينين حاقسيز اولاراق مارکسيزم آدينا کوتلهيه سيراديغي يؤنتم [مئتود] بودور.
تروتسکي، گؤزهلليک دهيريني صنعت اثريندن آييردي
سووئتلر بيرلييينده ان ساده بير اصوللا، يعني اينسانلارين صينفي ماراقلاريني اؤيرنمکله، اونلارين دوشونجه و ذؤوقلريني آچيقلاييرديلار. بو بارهده ان ياخشي اؤرنک لئو تروتسکي[3] و يوزئف ايستالين′ين موسيقي ذؤوقودور. ايلک باخيشدا بئله نظره چارپير کي، موسيقي، بستهکارين و ايفاچينين شخصيتيندن تجريد اولونموش بيچيمده دهيرلنديريلمهليدير. بئله ده اولور. تروتسکي «دونيانين محوي» آدلي موسيقي پارچاسيني دينلهيرکن اؤلومو خاطيرلاییردیسا، او پارچانين مؤلفي واگنئر[4]دن خوشو گلمهسي خاطرينه دئييلدی. او داهيانه موسيقينين اوريژينالليغي و گؤزهلليک دهيريدير کي، دونيانين ان سرت اوردوسونون (يعني قيزيل اوردونون) قوروجوسونون اورهيينه ياتيردي. سووئت ادبياتينين يازديغينا گؤره، واگنئر بورژوازيا نمايندهسي ايدي، اثرلري ايسه نازيستلرين قولاغيندا خوش سسلهنيردي. بونا گؤره تروتسکي سرت ايدئولوژي باخيشلاري اوزوندن بورژوا واگنئري سئوه بيلمزدي، لاکين "دونيانين محوي" پارچاسيني نئجه؟ او، «قوجاليق ضروريدير، چونکي اوندا راحاتليق و مودريکليک وار» عيبارهسيني سؤيلهيندن سونرا دئيير: «بلکه بو دوشونجهلر منده اونا گؤره اويانميشدير کي، راديودان واگنئرين “دونيانين محوي” اثري سسلنديريليردي».[12]
تروتسکي بير آنليغا صنعت اثرينين گؤزهلليک دهيريني ياراديجينين شخصيتيندن آييردي[5]. باشقا سؤزله، واگنئرين اؤزونو داندي، اثريني ايسه قبول ائتدي.[13] آمما موسيقينين صنعت دهيريني ياراديجيسينين شخصيتيندن آييرماق، اونون اؤلکهسينده چتين بير ايش ايدي. تروتسکي’نين عکسينه اولاراق، ايستالين بو ايکي یؤنون قاريشديرماسينين يئتکين اوزماني ايدي. چونکي بئرتراند راسئلين دئدييي کيمي ايستالين ديکتاتورلوغوندا غريبه ايشلردن بيري چوخلارينين سياستدن اوزاق سانديقلاري نسنهلري سياسته سوخوشدورماق ايدي. هانسيسا موسيقيدن خوشو گلميرديسه، اونون بستهکاري و ايفاچيسي گئريجي بورژوا کيمي قلمه وئريليردي.[14]
ماکس وبرين مسئلهسينه قاييداق. اونون دورومونو تخميني بيچيمده آراشديرساق دورتو ايله دوشونجهنين نئجه قاريشديریلماسي داها دا آيدينلاشاجاقدير. بؤيوک سووئت ائنسيکلوپئدیياسيندا ماکس وبر بارهده سؤیلنميش “بورژوا سوسيولوقو”[15] ايفادهسي، اونون اثرلرينين اولدوغو کيمي دئييل، ايستهنيلن بيچيمده باشا دوشولمهسي اوچون الوئريشلي شراييط يارادير. سانکي کيمسهنين باغلي اولدوغو طبقهنين معينلشديريلمهسي ايله اونون اثرلرينين بوتون اؤزهلليکلري و سؤزلرينين دوغروـيالانليغي آيدين اولاجاقدير. آنجاق هئربئرت مارکوزهنین نظرینجه، معین اثرین هانسیسا ایجتیماعی قاتا باغلیلیغی اونو اوریژیناللیق قازانماسینا گتیریب چیخارمیر.[16] وبري سئومهين کيمسه يئنه ده بئله بير ايدراکي يانليشليغا يول وئرمک ايستهسه، بورژوا سوسيولوقو دامغاسينين يئرينه باشقا اؤرنکلر، چئشيدلي بهانهلر تاپا بيلر. او، اؤرنهيين وبرين اينجيک روحونون گونجـبوجاغيني ائشهلهمکله اوخوجولاری اونون اثرلريني دهيرلنديرمکدن محروم ائده بيلر. 1898ـجي ايلين باشلانغيجيندا اورهيينين درينليکلرينده جوجهرن آغير روحي خستهليک ماکس وبري ياخالاديغینی بیلیریک، بو گرگینلیک اونو تدريسدن، اوخودان [موطاليعهدن] بوتونلوکله آييردي. دؤرد ايل سونرا وبر، آشيري قارامسارلیغا دالدیران روحدوشکونلويو ايله البهياخا قالدي. بوندان باشقا، سينير پوزونتوسوندان اذيت چکن يوموشاقخاصيتلي بير قيزلا بئش ايل بويو ياخين ايلگيده اولماسي دا باشا بلا اولدو. او، سونرالار بو کدهرلي، ديله گتيريلمهميش، اوغورسوز سئوگيده اؤزونو سوچلو دويوردو. اولا بيلسين، بو قيزين بدبينلييي وبرين روح دوشکونلويونو داها دا قيزيشديرميشدي. وبرين هابئله اؤز آتاسيندان برک زهلهسي گئديردي. آتاسينين اؤلوموندن آز اؤنجه اونونلا قارشیلاشدیقدا اوزون ايللر بويو اورهيينده داشيديغي سرت اينجيکليکلريني نهايت اوزه چيخارتدي، آتا ايسه نئچه هفته سونرا اؤلدو.[17] وبرين آناسينا بسلهدييي درين محبتله ياناشي آتا قاتيلي اولماسي عينيله "اوديپ دويونونو"[6] يادا سالير.
بورادا، دورتونون دوشونجه ايله قاريشيق سالينماسینا رغبت بسلهين کيمسهنین ایشی اولدوقجا قولایدیر. او، بو مسئلهني ثبوت ائتمک اوچون ائله بير چتينليک چکمهيهجکدير کي، بوتونلوکله هذيانلار هيکلي اولان ماکس وبردن سوسيولوگييا دئييل، سادهجه بیلیم آدي داشييان بير سيرا قاراباسمالارين شرحي ياديگار قالا بيلردي. اوستهليک، او، وبرين اثرلريني اوديپ دويونونون سيزينتيلاري فرض ائده بيلر کي، بو دا زيگموند فرويدون تحليلي ايله تام اويغون گلير. بئله اينسان، البته، بو ايشده اوغور قازانا بيلمير. چونکي صينفي موناسيبتلرين آراشديريلماسي و وبرين روحي آلیزلیغینین[7] اینجهلنمهسی [تدقيق ائديلمهسي] اونون فيکيرلرينين اؤنميني ایینه اوجویجا آزالتمير. ایلک باخیشدا وبرين روحي خستهلييي اونون علمي اوغورلاريني گؤزدن سالماق اوچون گئنيش ايمکانلار يارادیر. لاکین بو ایمکانلار ایلغیمدان باشقا بیر شئی دئییلدیر، چونکی علمي اوبيئکتيولييين بو روحي دويونه، و يا او ايجتيماعي قاتا باغليليغي يوخدور. بونا گؤره بیلیم چئورهلری وبرين روحن اوزگون شخصيتينه اعتينا ائتمهدن، اونون مئتودولوژي تاپينتيلارينا هومانيتار علملرين ان بؤيوک تؤحفهلري کيمي باخيرلار.
بئله آداملارين سايي آز دئييل. اؤزباشينا حؤکمدارلارين بؤيوک بؤلويوندن توتموش تالکوت پارسونز سويهلي سوسيولوقلارا قدر دورتو ايله دوشونجهني قاريشديرماق سهوينه قاپيلا بیلرلر. نئجه کي، فونکيسوناليزم[8] مکتبينين بعضي قاباقجيل نمايندهلري، مؤوجود ايجتيماعي قوروملاري قورويوب ساخلاماغا بؤيوک اؤنم وئرديکلري اوچون بو یانیلمادان یاخا قورتارا بیلمهمیشلر. ميثال اوچون، آمئريکا سوسيولوقو ائلتون هايو بئلهجه آرگومئنت گتيرير کي، «فابریکالارین مديريتينین بعضي ايشچيلري ضعيف امکداشليقلارينا گوره اتهام ائتمهلري، اونو گؤسترير کي، بو ايشچيلر بير تهر خسته اولماليديرلار».[18] بو سؤزو پسيخولوقلارين گؤزلملري [موشاهيدهلري] ايله موقاييسه ائتسک، سورون آيدين اولاجاقدير.
پسيخولوقلارین ائلهسی وار کی، فردين داورانيشلارينين چؤزوملهمهسينده [تحليلينده] قاپالي دورتولري، دولاشيق دويونلري آختارماغا باشلايير. او، بو دويونلري خستهنين ووجودونداکي آلتبيلينجدن اوستبيلينجه داشيماق ايستهيير. پسيخوآناليزين [روانکاوينين] ايلکين مرحلهلرينده حکيم و خسته آراسيندا هارداسا دوشمنچيليک باش وئريردي. چونکي پسيخولوق، خستهيه چيخيش يولو قويمادان اونو بئلهجه اتهام ائديردی: «سنين بو حالين اوشاقليق چاغيندا باشلانميش بللي کومپلئکسدن قايناقلانير. و يا بو، سندهکي اولان "من"ين باسقيسي آلتنيدا گيزلي قالميش اينستيکتينين [غريزهسينين] نتيجهسيدير کي، اؤزونو بروزه وئرير». خسته انکار ائديردیسه، پسيخولوقون بئله بير اعتراضي ايله قارشيلاشيردی: بو اعتراضين اؤزو ده سنين گيزلي قاليب سيخيشديريلميش کومپلئکسينين موجودلوغونا باشقا بير ثبوتدور.[19] مديرلرين ايشچيلر حاققيندا سؤيلهديکلري اؤرنکده ايسه، بو پسيخولوژيک يؤنتم بوتونلونکله اويغولانيردی [تطبيق اولونوردو]. باشقا سؤزله، ايشچي اؤز مديرلرينين باخيش طرزينه قارشي چيخيردیسا، بو اعتراض اؤزلويونده اونون خستهلييينه باشقا بير ثبوت دا آرتيردی. تئودور آدورنو اؤزونون پارلاق "ائستئیک قورامی" باشلیقی کیتابیندا دئییر: «بیر قادین رسام پسیخولوگون مطبیندهکی دوشکون کندهکاریلرین آشاغی سویهلی اولودوغونو حکیمه سویلهدیکده، حکیم بونو قادینین آگرئسیولییی کیمی قلمه وئریر.»[20] حالبوکی نه اثرین اؤزونو، نه ده مخاطبین اوندان آلدیغی دویغونو اینسانین آلتبیلینجینه [تحتالدراکینا] آلچالماق اولماز. بو، آیاق اوستو شابلونلاشدیرمادیر. بدیعی اثر بیر مضمون قاوراییشینین بیر نؤوع سیناغی دئییل.
آخماق کيشينين حکايتينده دورتو و دوشونجه
بؤيوک شاعیر جلالالدين مؤولوي آيينين يالتاقليغينا اويموش آخماق کيشي حاققيندا يازديغي حکايتده دورتو ايله دوشونجهنين بيربيرينه جالانماسينا توخونور. مؤولانا «سؤزون ايضاحيني گيزلي دورتولرين ايشيغيندا آختارماق»ين سونوجونو دقيق بيچيمده اوزه چيخارير: کيشي آييني اژدهانين جايناغيندان قورتاردي، بو ايسه آيينين اورهيينده اونا قارشي باغلیليق دويغوسو اويانديردي. بئله کي، هارا گئديرديسه، آيي دؤزوملو کئشيکچي کيمي اونون آردينا دوشوردو. کيشي هارداسا يول يورغونلوغونو جانيندان چيخارماق اوچون باشيني يئره قويدو، آيي ايسه اونون قايغيسينا قالماغي اؤز اوزهرینه گؤتوردو. اورادان کئچن يولچو آييني گؤردو. شاشقينليقلا بونون سببيني سوروشدو. کيشي اژدها و آيينين احوالاتيني دانيشاندان سونرا يولچو دئدي: «آيي کيمي بير قانماز حيوانلا دوستلوق ائتمک دوشمنله دوستلوق ائتمکدن داها پيسدير. سنين آيي ايله مئشهده يول گئتمهييندن اورهييم اسير.» آخماق کيشي اؤز همنؤعونون اؤيودلري بارهده اولوملو [مثبت] دوشونمهدن اونلاري اؤزونه قارشي حسد و عداوت کيمي دورتولردن قايناقلانديغيني دوشوندو. او بو دورتولري کشف ائتمکله او سؤزلرين دوزگون اولماديغي نتيجهسيني چيخارتدي:
دئدي: گئت، سن منيم درديمي چکمه،
هر شئيه بورنونو سوخوب مني بئزديرمه.
دوستومون منه محببتينه حسد آپاريرسان
ايشلريمه بئلهجه اورهکدن قورشانان دوستوما.
بو دورتوشوناسليق آخماق کيشينين بيلييينه نهسه آرتيرمادي، يولچونون سؤزونون يالانـدوغرولوغونو اؤلچوب بيچمهدن، سؤزو سؤيلهيهنين پيس نيتده اولدوغونو گومان ائتدي. نتيجه آيدين ايدي، اؤزونو اؤلومه وئردي. آيي آخماق کيشينين اوزونه قونموش ميلچهيي قووماق اوچون اونون باشينا بؤيوک بير داش سالدي.[21]
[1] بؤيوک "ايسلام ائنسيکلوپئديياسي" بو کيتابخانين ايشلريندن بيريدير. اؤتن يوز ايلده تورک، عرب و فارس ديللرينده چئشيدلي قونولاردا يازيلميش ائنسيکلوپئدیيالار هيمن اثرين ائتکيسيندن قيراقدا قالا بيلمهميشلر. بو اثر تاماميله تورک و عرب ديللرينه چئوريليمش، اونون کيچيک بؤلومو ايسه ايسلام دئوريميندن اؤنجه "دانشنامهي ايران و اسلام" باشليغي آلتيندا فارسجا بوراخيلميشدير.
[2] ايييريمينجي عصرين تانينميش موتفککيرلريندن ساييلان Edward Said 1935 ـده قدسده آنادان اولدو. او، يئنييئتمه چاغلاريندا آمئريکا بيرلشيمش شتاتلارينا کؤچوب Harward بيليميوردوندا عالي تحصيل آلدي. فلسطينلي بو دوشونر اؤزونه مخصوص يوزوملاري ايله، شرقشوناسليغين غرب گوج و ياتيريم مرکزلرينه سؤيکنديييني ثبوت ائتمهيه چاليشدي. سعيد 2003ـجو ايلين سئنتيابر آييندا نيويورکدا دونياسيني دييشدي.
[3] لئو تروتسکي (1879ـ1940) روس اينقيلابينين اؤندهرلريندن، لنين′ين ايسه ياخين دوستلاريندان ايدي. او، قيزيل اوردونون ياراديجيلاريندان و تشکيلاتچيلاريندان اولسا دا، ايستالين′ين سرتليييندن راضي دئييلدي. ايستالين ايش باشينا گلدييي زامان ياواشـياواش تروتسکي′ني و طرفدارلاريني سووئتلر بيرلييي کومونيست پارتياسي مرکزي کوميتهسيندن اوزاقلاشديردي. نهايت، اونو 1929ـجي ايلده خاريجه سورگون ائتدي. سووئت کشفيات مأمورلاري 1940ـجي ايلده تروتسکي′ني مئکسيکا′دا قتله يئتيرديلر.
[4] آلمان بستهکاري ريچارد واگنئر (1813ـ1883) لئنسيق′ده آنادان اولموش، کوبود بير آدام اولدوغونا باخماياراق موسيقيده اوپئرا ژانريني زيروهيه قالديرميشدي. بعضيلري اونو بوتون دؤنملرين بؤيوک اوپئرا بستهچيسي کيمي تانيييرلار.
[5] تروتسکي «آوروپانين فتحي» باشليقلي روماني اوخوياندا اونو «عادي بورژوا روماني» آدلانديرير. چونکي او روماندا بئله يازيلير: «اينقيلاب روس يازيچيلارينا اؤيرتميش و اونلاري مجبور ائتميشدير کي، اينسانلارين قارشيليقلي همرأيليييني گؤسترن حقيقتلره سايماز ياناشماسينلار».
[6] عقدهي اوديپ [رسمي ديلده edip kompleksi]. اوديپوس اؤز آتاسيني اؤلدورموش تئبئس پاديشاهيدير. اونون دوغولماسیندان قاباق، فالچيلار، آتاسي لايوسا دئميشديلر کي، اؤز اوغلونون الي ايله اؤلدورولهجکدير. بونا گؤره اوديپ اوشاق ايکن، ييرتيجيلارا يئم اولسون دئیه، بير داغين باشيندا باشليـباشينا بوراخيلدي کي،. بير قابان اونا رحم ائتدي، اؤز سودويله اونو ساخلاييب بؤيوتدو. ايللر کئچندن سونرا اوديپ آتاسيني اؤلدوروب، سلطنت تاختينا اَيلشدي، اؤزو ده بيلمهدن آناسي ژوجاستئ ايله ائولندي. اولايلاردان خبردار اولاندان سونرا، اؤز گؤزلريني چيخارتدي و عؤمرونون سونونا قدهر يوخسوللوق و سرگردانليق ايچينده ياشادي.
[7] "خستهلیک" و "مریضلیک" کیمی چوخ ایشلهنن سؤزلرین یاخشی قارشیلیغی "آلیزلیق"دیر. بو قارشیلیغی وارلیق درگیسینده اؤنرمیشلر. (باخ: محمدرضا هئت، آلینما کلمهلر و تکلیفلریمیز، وارلیق درگیسی، 21ـجی ایل،پاییز و قیش 1378، 54-60ـجی صحیفهلر.)
[8] فونکسيوناليزم functionalism سوسيولوگيا بیلیمینده ائله بير مکتبه دئييلير کي، بوتون ايجتيماعي اولايلار و قوروملاري توپلومداکي فونکسييالاري [کارکردلري] اساسيندا آراشديرير. بو مکتب ايجتيماعي يکنسقليک و ثابيتلييه حددن آرتيق اؤنم وئردييينه گؤره هر جور دييشيکلييه قارشي چيخير، اينديکي دورومو ساوونور. آمئريکا سوسيولوقو تالکوت پارسونز (1902ـ1979) فونکسيوناليزم مکتبينين ان اؤنملي نظريهچيسي ساييلير.Social Structure and Personality وThe Social System باشليقلي کيتابلار اونون قلمينين محصولودور.
