دئدیم کی، دوشونجهنين دوغروـيالانليغي، نييتين پيسـياخشيليغيندان آسيلي دئييل.
آزادليق، عدالت، و تنقيدي دوشونجه کيمي يوکسک آماللار شفاف چئورهيه، اوسساللیغا [عقلانيته]، سياسي تولئرانسا (موخاليف دوشونجهيه دؤزمک آنلاميندا) مؤحتاجدير. بئله اولماديقدا آزادليق يولوندا مبارزه، بيرينجي نؤوبهده آزادليغين گؤودهسي اوستوندن کئچه بيلر. ائله محض بونا گؤره دئييرم کي، دورتو و دوشونجهنين بيلهرکدن قاريشديريلماسيندا ياتان موبهمليک، دؤزومسوزلويون جان شيرهسيدير. چونکي همين موبهمليک، سياسي رومانتيکانين مشروعيت قايناغي کيمي اؤزونو گؤستهرير. باشقا سوزله، اؤزونو ابهام بولگهسینده ساخلایاراق تنقیده آماج اولماقدان یایینیر. دومانداکی شبحله مبارزه ساریسیدیجیدیر. ايدئولوگييانين ضديتلي ماهيتي بودور. بير ياندان تکاؤلچولو آيدين قاوراملارين وورغونودور، او بير ياندان ايسه تکذیبائديجي مصداقلاري قولاق آردینا وورور. دؤزومسوز گروپلار عموميتله ائتيک و ايدئال شعارالاري دليجه تکرار ائدير، بعضن ده نوستالژيک دويغولارين دقيق آنلامينا وارمادان اونلاري آيدين آماجلار کيمي اورتايا آتيرلار. سونلوقدا، سؤنوکمهين بو تکرارلارين نيتجهسينده ائموسيونال [عاطيفي] انرژيدن شارژ اولونموش سؤزجوکلر آرتیق اؤزگون [اوريژينال] آنلاملارينی داشميرلار. آزادليق دئييب، مستبدلییی قصد ائديرلر.
بئله بير دنگهسيز و چاشقین دورومدا کوتله سؤيکهنهجک آختارمالي اولور. فاشيزم آنلاييشي بئله بير شرايطين سونوجودور. فاشيزم آشيري ناسيوناليزمدير. هيتلر کيمي حؤکمرانليق حاققينين يالنيز "اوستون سوي"ـون [نژادبرترين] بويونا بيچيلديييني ادعا ائدير. آنجاق تاريخين گئيديشيندن آدين اولور کي، سوي اوستونلويونون فلسفهسي يالنيز بير اؤرتوکدور. فاشيزم کؤهنه بير زوراکيليغين يئني آديدير: اينسان هانسيسا عيرقي، ديني و يا سياسي اينانجينين باشقا اينانجلارا اوستونلويونو زورلا دوغرولتماق ايستهيير. اؤنجه سؤيلهديييم کيمي بونلار مضموندان عيبارتدير. بو دييشيک مضمونلار، آيريـآيري یؤنتملرله [روشلرله] بيربيرينه قوووشورلار کي، اونلاردان بيري ده دورتو و دوشونجهنين قاريشديريلماسيدير. سون مقامدا ایسه دورتونون دوشونجهیه اوستونلوک قازانماسی.
دورتونون دوشونجهيه اوستون سانيلماسي ايله اللر آچيلير، بئيينلر قاپانير. دورتونون دوشونجهيه اوستونلويونو وورغولايان اينسان عاغلي دوستاق ائدير، ائموسيانين [عاطيفهنين] آت گزديرمهسينه ميدان سولايير. منطيقي دهيردن سالير، سليقهيه يايغينليق حاکيميتي باغيشلايير. بونونلا دا آيدين دوشونجه چارپيشمالارينين يئرينده، گيزلي نيتلر دؤيورشور. قارماقاريشيق گومانلار، منطيقين یئرینده اوتورور. مِنعِندي ادعالار، عدالتلي يارغيلاري يانا وورور. ساوادسيزليق قودساللاشير، آنلاق [ذکا] قوربانليق گئدير. عاغيلين يوخلوغوندا جفنگيات داها قباحت ساييلمير. مؤولانانين تاپشيريغينا ترس عمل اولونور: بويونلارداکي شيشيک دامارلار وارکن گوجلو آرگومئنتلره [حُجتلره] گرهک قالمير.
منطق وارکن تنقيدده وار، تنقيد وارکن شخصي غرضلري تنقيد آدينا سيریماق، ايدئولوژيک سرسملري سؤزلره آشيلاماق آسانليقلا باش توتمور. زومره ادبیاتی، ادبیات پارتیالاری، بدیعی آلاندا یئرلیبازلیق خستهلیکلری آیاقلانیب یئریمیر. غرض منطیقه یئنیلیر. بللی بیر دوشونجه، معین بیر بدیعی اثر، هانیسیا عملی کیتاب دوستلوقدان، دوشمنچیلیکدن دولایی اؤیولمور، سؤیولمور. هر بیر فیکیر، قدهر اوسسال مضمون داشیدیغی اولچوسو ایله اؤلچولور. غرضین بوردا یئری قالمیر. غرض نيفرت کيميدير، اؤزگهدن اؤنجه شخصين اؤزونو سارسيدير. البته توپلومون راسيونال دورومونو دا بير آدديم گئري گؤتورور. همین غرض ایدئولوگییاداکی چارشاولي دوگماتيزمين اکيز تاييدير. سئوينديريجي بودور: بيزده دوگماتيزم، اؤرتوکسوزدور، قورخوـهورکوسو اولمادان جسارتله داورانير.[1] گوزوموزون ایچینه باخاراق یالان دانیشیر. بونونلا دا قیسا موددتده اوغور قازانسا دا، اوزون موددتده اؤزونو گؤزدن سالیر.
باشقا يئرده دئميشم: سليقهلريميزين آت گزديرمهسي پروبلئمينين اؤزولونده قاتي بير مسئله دايانير: اينانج [عقيده] و بيليک[2] قاريشيغي. آذربايجان توپلوموندا ايدئولوگييادان گلمه بير قارماقاريشيقليق وار. بيزده بيليکله اينانج بيربيريندن آيري دئييل. بيزده بونلار بيربيرينه قايناييب قاريشيب. بو ايکي کاتئگوريانين [مقولهنين] قارشيليقلي ايلگيسي غرب اويغارليغيندا سوٍرهکلي اولاراق دارتيشيلسا دا، بيزده هرنه آيديندير! بيز عقيدهميزين باجاسيندان بيلييه باخيريق. بيز دوشونجهني دوٍرتولرين [انگيزهلرين] و نييتلرين ايشيغيندا يوزوروق. سنين دوشونجهن يالاندير، چونکي نييتين پيسدير. حالبوکي دوشونجهنين دوغروـيالانليغي، نييتين پيسـياخشيليغيندان آسيلي دئييل[3].
مدنييت بونلاري بيربيريندن آييرماق باجاريغي ايله باشلانير. ريچارد رورتي دئيير: «افلاتون بيلييي اينانجدان [عقيدهدن]، و گؤرونني گئرچکليکدن آييرماقلا ضياليليغين تملداشيني قويدو»[22]. 18ـجي يوزايلليکدن باشلاياراق هومانيتار بيليملرده [علومِ اينسانيده] بيلييي اخلاق و اينانجدان آييرماغا چاليشديلار، بونونلا دا اينسان اطراف گئرچکلييي تانيماغا بؤيوک گوج قازاندي. بيليمده اوبيئکتيوليک [عئينيت] دئييلين اؤنملي اؤزهلليک بوردان ياراندي.[4]
[1] يئرسيز دئييل کي، ادبيات و دوشونجه حاققيندا دانيشارکن بعضي آداملاريميزين ديلينده "جسارت"، "صداقت" و "ریا" ساققيزلاري چوخ چئينهنير. بيلميرم دؤزوملولوک، جسارت و یا ایکیاوزلولویون ادبياتي يارغيلاماغا نه دخلي وار. ادبيات مگر ائستئتيک اؤلچولرله اؤلچولمور؟
[2] بو اوچ ايصطيلاحين فرقينه ديققت يئتيريلمهليدير؛ بيلگي: معلومات، information؛ بيليک: معرفت knowledge ؛ بيليم : علم تجربي، science.
[3] لؤکباتان قبريستانيندا تانينمش بير تنقيدچيدن «بوردا کيملر ياخشي يازير؟» دئيه، سوروشورام. جاوابيمدا نه ياخشي کي، اؤلولري گؤسترمير، يالنيز اخلاقَن بهيهندييي آداملارين آديني چکير؛ اؤز يولداشلاريني، باشدا ايسه اؤز باجيسي اوغلونو. باشقا سؤزله، ايناميني بيلييينه قاريشديرير.
[4] بو مقالهنين ايلکين واريانتي 90ـجي ايللرين اورتالاريندا درگيلرين بيرينه* يوللاندي. درگي بو ندنله کي، مقاله «گوج صاحيبلرينين باخيش طرزيني کسکين ديلله تنقيد ائدير، بئله بير تنقيد ايسه يولون باشلانغيجيندا اولان درگينينين باغلانماسينا گتيريب چيخارا بيلر، اونون درجيندن بويون قاچيردي. درگي حاقلي ايدي. چونکي مقالهنين باشليجا ادعاسي اولان "دورتو و دوشونجه جالاغي"، دؤولت بيلگي آراجلاريندان، هم ده يوکسک روتبهلي مقاملارين ديليندن واختآشيري سسلهنيردي. اساسن هر بير موخاليف دوشونجهنين همين يؤنتمين [روش] واسيطهسي ايله کسردن سالينماسينا جان آتيليردي. بوتون بونلارا باخماياراق، دوشونجهلره دوتورلرين ايشيغيندا باخماق (دورتوده ايشيق يوخ، قارانليق وار) يالنيز گوج قورولوشلاري ايله باغلي اولدوغونو گومان ائتمک يالنيش اولاردي. همين ياناشما طرزي، تاريخي سببلردن دولايي کوتلهنين "دونيا گؤروشو"نون [جهانبينيسينين] بير بؤلومونه چئوريلمهسهيدي، "گوج"ـون رسمي باخيشيندا اؤز عکسيني تاپمازدي.سونرالار، داها دقيق دئسک 2000 ـجي ايلده، مقاله فارسجا بوراخيليمش "قورغو نظريهسي" [نظريهي توطئه] باشليقلي کيتابيمين بير بؤلومو کيمي ايشيق اوزو گوردو.
* "سنجش و پژوهش" درگيسي



