ДЦНЙАНЫ ДЯЙИШДИРМЯК, ЙОХСА

 ОНА УЙЬУНЛАШМАГ? 1.Hissя

ДЦНЙАНЫ ДЯЙИШДИРМЯК

Eyvaz TAHA

Font: Times 2001 Lat

Дцнйаны дярк етмяк цмумбяшяри тямайцл олмаса да, ону дяйишдирмяк вя йа она уйьунлашмаг глобал бир щявясдир. Сийасятчи ъямиййяти юз истякляри ясасында формалашдырмаьа, суфи ися дцнйайа уйьунлашмаьа чалышыр. Маркс дцнйанын дяркиндян даща чох ону дяйишдирмяйя ъан атырды вя Йунус İmря дяйишик дцнйанын ялиндян бездикдя камил инсан йаддашында ъанланмагда олан идеал дцнйанын субйектив образына гапылырды. Платон, Фараби, Макиавелли вя щятта бу йахынларда йашайыб-йаратмыш Ъоръ Оруелл вя Алдокс Щакслинин тясвир етдикляри идеал ъямиййяти дцнйаны дяйишдирмяк уьрунда атылан нящянк аддымлар щесаб етмяк олар.

Кюрясян, бу идейанын нязяри кюкляри щарда йерляшир? Эюрясян Шярг-Гярб мядяниййятляри дцнйаны дяйишдирмяк вя йа она уйьунлашмаг мясялясиня неъя бахыр вя она неъя йанашырлар? Бу мягалядя верилян суаллара kəskin ъаваб верилмяся дя, мясялянин дцзэцн гойулушуна тяшяббцс

кюстярилмишдир.

Bu da doğrudur ki, бу кичик мягалядя дцнйаны дяйишдирмяк вя йа она уйьунлашмаг бахымындан Шярг вя Гярб мядяний­йятляринин мащиййятлярини бцтцнлцкля ачыгламаг олдугъа чятин­дир. Буна эюря yığcam шякiлдя анъаг Орта Шяргдя суфилярин дцнйадуйумуна тохунмаьы мягсядяуйьун эюрцрцк. Щям дя чаьдаш Шярг кечмишин яксиня олараг, инди вящдятдя дейил, аьласыьмаз дяряъядя мцхтялифлийя уьрамышдыр. Беля ки, бя'зян йапонлар, щиндлиляр, иранлылар, чинлиляр, тцркляр вя яряблярин ятраф эерчяклийя вя тябиятя бахыш вя йанашма тярзляриндя щеч бир охшарлыг эюзя чарпмыр. Шярг идхал едилмиш технолоэийа васитясиля юз бцтювлцйцнц итирмиш вя инструментал расионализм, онун пис-йахшы нятиъяляри Испанийа вя Австрийадан даща чох Малазийа вя Щиндистанда мцбащися мювзусу олмушдур. Буна ясасян, биз мящз тарихи аспектдя, - йя'ни расионализмин сцгутуна тясадцф едян XI ясрин sonlarından müsəlman Шярг чярчивясиндя мясяляни анализ етмяк истяйирик. Буну да гейд етмялийик ки, суфи дцнйадуйуму Шярг мядяниййятинин бюйцк гисминин ана хяттини тяшкил етдийиня gюря апарыъы амил кими нязярдя тутсам да, Няъмяддин Кцбра вя Шямс Тябризи кими арифляри истисна етмяк эяряклидир. Чцнки онларын дцшцнъялярини садя методларла йозмаг мцмкцн дейилди.

ДЦНЙАНЫ

 ДЯЙИШДИРМЯК

Елм бцтювлцкдя идрак мягсяди дашыйыр. амма çağdaş елм йалныз дцнйаны qavramağa  дейил, бялкя ондан даща артыг дцнйаны дяйишдирмяйя йюнялмишдир. Дцнйаны дяйишдирмяк вя бу мягсяди gerçəkləşdirmək истяйи чох мцряккяб бир tarixi gedişdə ortaya чыхмышдыр. Бу просес сон 400 илдя елмин get-gedə нязяри сяъиййядян (йя'ни дцнйанын qavramaqdan) практик сяъиййяйя (йя'ни дцнйанын дяйишдирил­мя­синя) йюнялдилмясиня сябяб олмушдур. Дейя билярик ки, çağdaş елмин юз əski аналогундан köklü seçilməsi  щямин практик сяъиййяйя yönəlməsindədir. Mahiyyət etibari ilə təkcə “science” adlanan çağdaş elm техноложи тяъяссцмцнц тапa bilərdi.

Буна бахмайараг, еля дцшцнмяк олмаз ки, бу мейл бирдян-биря йаранмыш вя онун гядим Гярб мядяниййятиндя щеч бир кюкц олмамышдыр. Щяля əski дцнйада Гярб адамынын тябиятя бахыш тярзи ондан практик файда кютцрмяк потен­сийасына малик олмушдур. Гядим Йунаныстанда, щабеля орта ясрляр христианлыьында дцнйайа вя инсана щаким олмаг ишиня йарайан фялсяфи вя етик бахышлара tuş эялмяк мцмкцндцр. Метафизик сирлярин ахтарышы иля мяшьул олмуш Шяргдян фяргли олараг, тябиятин юзцня вя мадди варлыглара диггят йунан мядяниййятинин башлыъа özəlliklərindən вя физиократларын фяалиййятинин önəmli yönlərindən бири иди. Физиократлар тябиятин gerçəkliyinə инаныр вя ону дярк етмяйя ъан атырдылар. Онлар тябии варлыгларa çeşitli bucaqdan yanaşsalar da, онун маддилийи eyni biçimdə düşürdülər. Тяби­ятя беля мцнасибят тярзи елмин çağdaş истигамятиня бу anlamda уйьундур ки, о, тябияти щяр ъцр сирр вя bulmacadanboşaldır вя инсанын caynağına верир. Гярб гядим Йуна­ныстандан bəri тябиятин маддилийиня инамa dayanaraq тябиятя йийялян­мяк цчцн илкин нязяри биликлярi mənimsəmişdi. Лакин бу бахышлар тябиятин юйрянилмяси методунун сямяря­сизлийи уъбатындан əməldə gerçəkləşmədi.

Етика бахымындан дa гярблиляр тябиятя вя ятраф эерчяк­лийя фяал yanaşmanın ardıcıl gələnəyinə маликдирляр. Щямин мювге протестантизмдя даща да кцълянир вя йени дювр мядяниййятинин başlıca гцввясиня чеврилир. Фяалиййятя yönəldən, иш вя мяшьуллуьу мцгяд­дясляшдирян эюрцшляр тябиятин дяйишдирилмяси цчцн ilkin şərtləri yaratdı. Bu etik baxışlar, йени фялсяфи axtarышларла бирэя практик файдайа йюнялмиш елмin yaranmasına йол ачды. Протестантизмин qurucusu олан Мартин Лцтер, дцнйяви вязифяляrdən boyun qaçırmağı егоизмин нятиъяси kimi başa düşürdü. O, дини ющдя­ликлярin hansısa dünyəvi mahiyyət daşıdığını vurğulayaraq, belə bir dünyaduyumunun yayılmasına тякан верди ки, “дцнйяви вязи­фялярин истянилян шяраитдя иърасы Танрынын гябул етдийи təkcə йолдур вя яслиндя Танрынын истядийи еля бундан ибарятдир. Буна эюря бцтцн гануни пешяляр Танрынын йанында ейни önəm daşıyır”. Бернард Барбер пантеист gюрцшлярин елмя эюстярдийи yardımı yığcam шякилдя беля yozurdu: Пантеистлярə görə «инсан тябияти qavramaqla Танрыны daha yaxşı дярк еdə биляр, чцнки Танры юзцнц тябият olayları və gedişlırində göstərir. Одур ки, елм диня qarşı дейил, яксиня, инам цчцн güvəniləcək бир бцнюврядир. Онларın gялdiyi sonuca görə, елм onun üçün йахшы вя эяряклидир ki, insanı xilas edən düzgün ямяллярə çağırır, həm də Танры­нын буйруьуну йериня йетирməsinə təməl yaradır. Онлар аьла ян йцксяк гиймят верирдиляр, чцнки, Танры инсаны йалныз аьıl qazanmaq şərəfinə лайиг эюрмцшдцр.

Макс Веберин сюзляриня эюря, протес­тант яхлагы yaşayışı расионаллашдырмаьын qaynaqlarından бири олмушдур. Расионаллашдырма  nə deməkdir? İнсан вя ятраф эерчяклик арасындакы ilişkilərin aydın баша дцшцл­мяси ясасында мцхтялиф фяалиййятлярин бюлэцсц вя тяснифаты йолу иля щяйатын тяшкилиндян ибарятдир. Belə olduqda istər-istəməz максимум сямяря вя мящ­сулдарлыг ялдя етмяк olacaqdır. Расионализм яслиндя нязяри билийин техноложи тяъяссцмцнц мцмкцн едян düşüncənin тямял дашы вя бцнюврясидир. Bir sözlə, modern siyasət və mədəniyyət ancaq ağıl faktoru üzərində qurulmalıdır.

 Буна бахмайараг, протес­тантизмин иряли сцрдцйц мцддяалар щеч дя юз-юзцня йаран­майыб вя Гярб тарихиндя, щятта орта ясрлярин гаранлыгларында беля, Гярб адамынын дцнйаны дяйишдирмяк истяйиня дялалят едян düşüncələrə tuş  эялirik.

Çалышмаьа мейл вя toplumda çalışqan мювге тутмаг инсан diləklərinin gerçəkləşməsinin başlıca васитяси кими гябул олунарса, онда Мцгяддяс Августинин yazılarında протестант anlayışlarını хатырладан incəlikləri görə bilərik. Буна эюрядир ки, Карл Йасперс Августин щаггында данышаркян еля бил ону Мартин Лцтерля вя йа Жан Калвин иля гарышыг салыр: «Августин килсянин дайагларындан бири сайылса да, о бу дцнйада ишлямяйя dərin щявяс bəsləyir вя “иш”ин файдалы олмасы фикрини ясасландыран дялилляр иряли сцрцрдц». Бу сюзляря təəcüb doğurmamalıdır, чцнки Мцгяддяс Августин ращиблийин тяряфдары сайылмасына бахмайараг, дцнйайаduyumu baxımından кал­винизмя эялиб чыхан бир axının башында дурмушдур. Августин ращиблийин тяряфдары иди, амма бу, дцнйада дюзцмля мцшаийят олунан dünyəvi çalışqanlığa qarşı çıxmırdı. Вя яэяр бу çalışqanlığın мащиййяти щяр шейин tanrıya йюнялдилмясиндян ибарят идися дя, инсанлар щямин мягсяди реаллашдырмаг цчцн йалныз тяркидцнйа, сейрчи вя сырф мцшащидячи олмайыб, бу дцнйа ишляриня дя мяшьул олмаьа башладылар. Нятиъядя Гярб чешидли формалара малик фяалиййятин эцнбяэцн кцъляндийи бир йола гядям гойду вя фяалиййят вя мяшьуллуьу бир нюв ibadət сайан Kалвинизмя эялиб чыхды.

Сон 400 илдя бу ики идраки вя етик axının çolğaşması elmi uğurlara эятириб чыхарды. чцнки бу дюnəmдя протестант тя'лими дцнйайа баьлылыг фялсяфясинин йайылмасына мане олан дини вя яхлаги амилляри арадан галдырды. Habelə, çalışqanlığı тяшвиг етмякля, инсанларын тябиятя üstün gəlməsinə сябяб олду. Ayrı yandan ися дцнйаны дярк етмяк вя тябияти юйрянмяк тярзини дяйишдирди вя бцтцн fenomenləri кямиййят бахы­мындан yozmaqla схоластик фялсяфянин yararsız dartışmalarına сон гоймаг йолуну тутду.

Yeni dünyada “Кямиййят”я yönəliş олдугъа диггятялайигдир. чцнки бу, йени психолоэийанын бцтцн аспектляри цзяриня ишыг салыр вя бу мягалядя izlədiyimiz başlıca məqsəd (йя'ни дцнйаны дяйишдирмяйин нязяри ясасларынын арашдырылмасы вя системляшдирилмяси) baxımından çox önəm daşıyır. Дцнйайа бу bucaqdan йанашдыгда, артыг о, “суб­стансийа”лардан ибарят олмур. Indi artıq биз сырф кямиййят харак­теристикасы дашыйан вя щярякяиляри рийази ганунлара uyğun олан бир дцнйа иля гаршылашырыг. Едвин Артур Бертин эюстярдийи кими, бу йанашмада nəsnələri daha аксиденсийа, сябя­биййят, мащиййят, образ, материйа, форма, потенсийа вя с. кими анлайышларла ифадя етмяк yrinə, енержи, щярякят, məkanda вя заманда чякинин дяйишмяси кими категорийалараda yerləşdiririk. Субстансионал формалардан механики анлайышлара бу ениш нятиъясиндя «ъанлы, мцстягил вя юз-юзцня gəlişən бир варлыг кими тясяввцр олунан тябият, бцтцн сирли özəlliklərini итирир. Бу ениш просесиндя тябият щяндяси юлчцляря вя предметлярин обйективлийиня чеврилир вя о, истещлак едилмяси мцмкцн олан енержи хязинясиндян башга бир шей кими гавранылмыр. Одур ки, бу просеси алямин дцнйявиляшдирилмяси просеси адландырмаг олар».

Гярб адамы тябиятин йатмыш енержисини техника васитясиля истещлак малларына чевирир. Техника йалныз тябиятя мцдахиля васитяси дейил, о, habelə йухарыда эюстярилян мягсяд varmaq цчцн лазым олан алятляри дцзялтмяkdə вя ишлятмяkdə insana yol göstərir. Щямин düşüncə олмасайды, инсан йягин ки, торпаьа хыш вурмаз, heç bir  дашы da йонмазды. Örnəyin, гядим йящудилярдя гурбанэащларын тикинтисиндя дашдан истифадяйя иъазя верилирди, амма эюстярилирди ки, бу даш бцтюв олмалы вя она дямир тохунмамалыдыр. Щямчинин Йерусялим мя'бядинин тикинтисиндя бцтцн дашлардан олдуглары шякилдя истифадя едилмишди вя бинанын тикинтиси заманы кцлцнэ, балта вя başqa дямир алятлярин сяси ешидилмямишдир.

Рене Эенон мцасир сивилизасийа тикинтисиндя металıн эетдикъя даща чох işlədilməsini кейфиййятдян кямиййятя keçmək kimi dəyərləndirərkən heç də yanılmır. Чцнки металын бу эцн эюрдцйцмцз щяъмдя əmələ gəlməsi тябиятдя бюйцк дяйишикликляр yaradan инсан мцдахилясинин sonucudur. Дедийимиз кими, бу мцдахиля дцнйаны сирр вя сещрдян boşaldan вя тябияти йалныз fonksional biçimdə гаврайан düşüncə олмадан баш тута билмязди. Çevrənin fonksional гаврайышы дедикдя, мисал цчцн, ашаьыдакылар нязярдя тутулур: мешя - тахта-шалбан мянбяйидир, даь - тикинти мате­риаллары мя'дянидир, чайda - електрик mühərrikləri işlədən gec yerləşir, кцляк - эями йелкянini dalğalandıran вя дяйирманын чархыны фырладан гцввядир.

Яэяр техника йалныз истещсал алятлярини дейил, щям дя онларын йарадылмасыны шяртляндирян вя тятбигини истигамят­ляндирян тяфяккцрц дя ещтива едирся, эюрясян елм щансы durumdadır: технолоэийадан öncə gялир, йа сонра?! Бу мясялянин айдынлашдырылмасы о гядяр дя önəmli дейил, чцнки онларын щяр икиси билийи güc сайан тяфяккцрдян гидаланыр.

Билик вя güc диалектик ilgidədir вя онлардан биринъисини йени тяфяккцрцн идраки аспекти, икинъисини ися онун техноложи аспекти саймаг олар. Лакин буnu gözdən  гачырмаг олмаз ки, “билик вя güc”, ardıcıl olaraq “материйа вя енержи” кими бир-бириня чевриля биляр, ейни заманда онларын щяр икиси йени тяфяккцрцн мящсулу олуб юз dürtü (стимул), истигамят вя фярзиййялярини ондан alırlar. Чцнки öncə эяряк тябиятин енержи ещтийатлары qaynağı олмасы барядя метафизик бахыш yaransın, ондан сонра инсанын o qaynaqdan qazanc götürmək diləyi ortaya чыхсын. Təkcə бу файдалылыьы мцяййянляш­дирдикдян сонра инсан тябияти еля шякилдя дяйишир вя сащмана салыр ки, о, щесаблана биляъяк güclərin шябякяси кими özünü göstərsin. Мартин Щайдеэер йазыр:

«Елмин ясас мягсяди практик гцдрят кясб етмякдян ибарят олмалыдыр. Елм юйрянмяйин щягигятин дяркиня qulluq етмяси барядя фикир йарымчыгдыр, практик истифадяйя йарамайан елмин ня файдасы?! Ялбяття, елм ялдя етмяк просеси щягигятин дяркини дя ещтива едир, лакин бу заман илкин мягсяд гцдрят газанмагдан ибарят олмалыдыр. Йя'ни инсан шейляри мцшащидя etmə, sınaqdan keçirmə вя юйрянмя йолу иля онларын ганунларыны анлайыр. O бу ганунлары мянимсядикдян сонра, онлардан истифадя едиб тябиятя üstün эялир. »

Беконун ачыг-айдын формалашдырдыьы бу идейа кямиййятя мейл вя ъисмлярин gizli deyil, дуйулан özəlliklərini юйрянилмяси иля сонуъланыр. Misasl üçün, keçmişdə İşıq müqəddəs və tam keyfi bir nəsnə idi, indi amma həmin bu işıq təkcə fiziki bir maddəyə çevrilmişdi, elə bir maddə ki onun dalğasının ocalığını və tezliyini (frekansını) ölçmək olar.

 Bekonun sözlərindən belə çıxır ki, əski  eлм тарих бойу gerçəkliyi ахтарыр вя varlığın сон мащиййятиня вармаьа чалышырды. Başqa sözlə desək, əski elm защири вя эюрцнян ъящятляр арасында эизлянmiş ясл щягигяти арайырды, лакин, ня щягигятə йетишя, ня дя инсанлыьа qulluq едя билди. Она кюря йунанлар йцксяк елми uğurlarına вя бяшяри дцщаларынын камиллийиня бахмайараг, Атен йохсулларына хидмят едя билмядиляр. Onlar Бир бянд, тикя, щятта бир линэ дцзялдя билмядиляр, чцнки, онларын алимляри мадди вя эцндялик yaşayışa диггят йетирмяк yetiməkdəndirsə, щяр йердя щягигят ахтарырдылар вя щеч ня дя тапмадылар.

 Эюрцнцр, Бекон konkret nəticəyə vurğunluğu üzündən unutmuşdur ki, схоластик дцшцнъянин yanlışlıqlarını bütünlüklə щягигятин анлашылмазлыğы вя ялчатмазлыğы щесабына гоймаг олмаз. Бекон инсан идракının мювзусу олан щягигяти бир йана атараг, инструментал расионализми Гярбин эяляъяк alınyazısı кими qələmə vermişdi. Онун irəli sürdüyü тябиятя мцдахиля етмяк принсипи сонралар Макyавелли, Щеэел, Щоббс, Lenin вя Маккарти кимилярин ялиндя йалныз тябиятя дейил, инсанлыьа мцдахиля етмяк алятиня чеврил­мишди. Sözsüz çağdaş düyadamız бу просесин - йя'ни insan və çevrəyə мцдахиля вя мянимсямя щалларынын бирбаша sonucları ilə zəgindir: “супердювлят” ахтарышлары вя “güc” анлайышыны qutsallaşdırma yönəlişi; модерн игтисадда кцтляви истещсал; модерн сийасятдя цмумдцнйа мцстямлякячилийи; вя чаьдаш коммуникасийада бцтцн фикри, мядяни, иътимаи вя сийаси sınırları позмаг girişimləri. Belə olmasaydı, демократийа океанын ортасында фашизм вя насизм адалары бирдян-биря йарана билмязди. Бəлкя ронесансдан başlayaraq Güc анлайышы елмин мащиййяти статусуна йцксялмиш вя Бертран Раселлин фикринъя, щуманитар елмлярдяки Güc анлайышы ейниля тябият елмляриндяки енерэетика термини иля цст-цстя дцшмцшдцр. Бу да о демякдир ки, инсан вя тябият ялейщиня йюнялмиш мцдахиля атом тимсалында бирляшя биляр: тябии вя иътимаи фашизм.

Там кямиййятчи вя мцдахилячи дцшцнъя тярзинин qorxunc yönlərinin üzə чыхмасы гыса бир заман кясийиндя мцмкцн олан иш дейилди. Дюрд йцз ил кечмяли иди ки, insan öz biliyinin atom bobasında texnoloji təcəssüm tapmasından дящшятя эялсин, və “həyatı caynağına almış güc” Mişel Foku üçün insan həyatında ən önəmli məsələyə çevrilsin.

Билирик ки, Беконун елм цчцн мцяййянляшдирдийи истигамятдя ирялиляйиш тяклифи бюйцк файдалар кятирмиш вя инсанын тябиятя щюкмранлыг имканларыны йер кцрясини мящв едя билмяк гядяр артырмышдыр. Лакин ейни заманда инсанын йаратдыьы технолоэийа юзцнямяхсус йени бир инсанын формалашмасына кятириб чыхармышдыр. Демяк, биз çağdaş инсанлар техноложи чярчивяляр вя ölçülərə сыьан варлыгларыг. Щайдеэерин сюзц иля десяк, щал-щазырда инсан технолоэийа гулу вя sınaq обйекти олмагда тябиятдян даща артыг сяфярбяр олмушдур.

Нитсшенин анализиня ясасян, indi инсан щяр бир варлыг реаллыглары файдалана биляъяйи гядяр баша дцшмяк истяйир. İndi елм адлы анлайыш, йалныз «тябияти щюкмранлыг обйектиня вя истещлакчылыг зибиллийиня чеврилмяк васитяси» кими гавранылыр. Бе­ляъя Нитсше тяяссцфляняряк, буну чаьдаш идракын ъювщяри сайыр вя XX ясрдя юз постмодернист хяляфляриня geniş araşdırma mövzularına yol açır və böyük sorğu işarələri qoyub gedir.

Mişel Foku yuxarıda söylədiyimiz Nitsşenin düşüncəsindən ilham alaraq deyir ki, keçmişdə məzhəblər insanın cismin qurbanlıq kimi tləb edirdilər, amma indi elm öz üzərimizdə sınaq keçiməyə can atır. Yəni insanı idrak süjeti olaraq qrban kəsmək istayir. Bütün əsərlərində “güc” məsəsini diqqət mərkəzində qoyan Foku insanlar bizim mədəniyyətimizdə süjetə çevrilmişlər.burda süjetdən məqsəd müdaxilə mövzusu xarakteri tapmış və özgəyə təslim olmuş varlıqdır. Demək olar ki elm və güc əl-ələ verərək insanı dəli, cinayətkar, vətəndaş və s. Kimi kokretləşdirirlər. 

Bu fəlsəfi incələmələrin qırağında müdaxilə anlayışı gündəlik yaşayışda daha qabarıq biçimdə özünü göstərir. Öncə vurğuladığımıza görə, insannın xarici aləmdə müdaxiləsi, ancaq  insansız təbitə həsr oluna bilməzdi. Bu müdaxilə istər- hstəməz və gec-tez insanın özünə də yönələcəkdi. Bizcə  дювлятлярин ялиндя toplaşan щейрятləndirici мящарятлярин вя мцряккяб, тякмилляшдирилмиш техникии васитялярин кюмяйи иля nəinki müəyyən сийаси истигамятляр йаратмаг кечмишя нисбятян еля дя чятин дейил, bəlkə başqa bir insan növü yaratmaq ehtimalı daha absurd görünməməlidir. İndi tbitdə aprılan nəhəng dəyişəkliklər, инсанабянзяр щяйула вя ya щяйулайабянзяр инсан истещсал етмякля мяшьул олан эенетика елми вя щямчинин, məlumat васитясиля инсанларын бейнини йуyan «фикир мцщяндислийи» гаршысында kiçik щадисялярдир.

Яэяр эенетика елми биолоэийанын вя тябабятин ялдя  етдийи минлярля uğurlu nəticələrə dayanaraq Мексика вя Колумбийада insan bəzərini йаратмагла мяшьулдурса,  фикир мцщяндислийи инсан психолоэийасынын ян dərin qatlarina  нцфуз етмишдир. Фикир мцщяндисляри кцтляви информасийа васитяляринин gücü иля бцтцн инсанларын зещниня вя психолоэийасына ял атмыш вя онларыни йемякляринин дадындан тутмуш эейим сялигяляриняdək еля бир дяйишиклик йарадырлар ки, капитал həcminə вя истещсал tərzinə uyğun gəlsinlər.