نئجه یازاق
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
NECƏ YAZAQ
Eyvaz TAHA□
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بو ایلین اوللرینده ایواز طاها - نین بئش جیلدلیک «نئجه یازاق» کیتابینین بیرینجی جیلدی یاییلدی. بو کیتابدا عملی شکیلده یازیلاریمیزداکی سهولردن چکینمهیین یولو ساده دیل ایله گؤستریلیر. کیتابی 1386 گونش ایلی اردیبهشت آیینین بیریندن آشاغیداکی ساتیش مرکزلریندن الده ائتمک اولور:
ـ تهران، اندیشهی نو یایین ائوی
ـ تبریز، ارک یایین ائوی
- زنجان، پینار یایین ائوی
ـ قم، شهریار کیتاب ساتیش ائوی
ـ موغانشهر (پارساآباد)، دانشجو یایین ائوی
ـ اورمو، فوضولی کیتاب ساتیش ائوی
ـ مشگینشهر، دنیز کیتاب ساتیش ائوی
خوی، اسدلو کیتاب ساتیش ائوی
اورمو، یاز کیتاب ساتیش ائوی
و میانه، خوی، ساییندژ، سراب، قوشاچای شهرلری
“نئجه یازاق” کیتابینین بیرنجی باسقیسی بیر چوخ ساتیش یئرلرینده قورتارمیشدی. کیتابین ایکینجی باسقیسی حاضیرلانیر. کیتابی الده ائتمکده چتینلیک چکسهنیز بو آدرئسله علاقه ساخلایین:
اؤرنک اوچون کیتابدا گئدن اوچ مدخله ایشاره ائدیریک:
اوٍره ک/ اوٍره يی
ـ چارخی فيرلات!
ـ چارخی فيرلادير.
يوخاريداکی ايکی جوٍمله ده فيرلاتماق مصدريندن آلينما فعل لر نييه بير دؤنه «ت» حرفی ايله «فيرلات» يازيليب، اوْ بيری دؤنه ايسه «د» حرفی ايله «فيرلادير»؟
ـ های ورروب، قيی ووروب، سس سال داغلار!؛
گؤزه للر اوْيلاغی [مأواسی]، گؤی يايلاقلارا؛
منيم بو درديمی دء اوْيلاقلارا؛
سينه مدن اوْخلادی بير مارال منی. (ص. وورغون)
يوخاريداکی ايکی جوٍمله ده اوْيلاق سؤزجوٍيو، نييه بير دؤنه «اوْيلاق» او بيری دؤنه ايسه «اوْيلاغی» يازيليب دير؟
ـ اوْنون اوره ک دؤيوٍنتوسونو ائشيديرديم.
ـ اوٍره ييم يانير ايلمه - ايلمه.
يوخاريداکی ايکی جوٍمله ده اوٍره ک سؤزوٍ نييه بير يئرده «اوٍره ک» اوْ بيری يئرده ايسه «اوٍره ييم» يازيليب دير؟
بو اوْرادان ايره لی گلير کی، فيرلات، اوْيلاق و اوٍره ک سؤزلرینين سوْنونا سسلی حرف (يعنی «ی» و «اَ» حرفی) آرتيريليب دير. بو قايدايا اساسا سؤزلرين سوْنوندا گلن «ق، ک، ت» حرفلری، سسلی حرفلرله بيتيشديکده آشاغيداکی دوروم يارانير:
ـ اوْتاق، يارپاق و چيراق کيمی سوْن حرفی «ق» اوْلان سؤزلره سسلی حرف آرتيريلديقدا «ق» يوموشالاراق «غ» يازيلير: يارپاق/ يارپاغی، يارپاغا؛ اوْتاق /اوْتاغی، اوْتاغا.
چيراق چيراغی نئيلر؛
اوْد کؤز اوْجاغی نئيلر؛
چيراق کی، حاقدان يانار؛
پيلته نی ياغی نئيلر. (باياتی)
ووروشدولار؛
سوْن گوٍلـله يه؛
سوْن سوٍنگويه؛ سوْن قونداغا قدر؛
داشدان توْرپاغا قدر؛
ووروشدولار؛
آلت دوْداقدان اوست دوْداغا؛
قالخا بيلمه ين؛ سسه قدر. (ر .رضا)
ـ اوٍره ک و ديره ک کيمی سوْن حرفی «ک» اوْلان سؤزلره سسلی حرف آرتيريلديقدا «ک» يوموشالاراق «ی» يازيلير:
اوٍرهک/ اوٍره يی، اوٍره يه؛ ديره ک/ ديره يی، ديره يه.
ـ گئت و آنلات کيمی سوْن حرفی «ت» اوْلان سؤزلره سسلی حرف آرتيريلديقدا «ت» يوموشالاراق «د» يازيلير: گئت/ گئدير، گئده ر؛ آنلات/ آنلادير.
بير هيجالی سؤزلرين چوْخوندا «ت» حرفی ده ييشمير: توت/ توتون؛ سات/ ساتين؛ قات [طبقه]/ قاتين.
باخيمدان/ باخيميندان
بو ايکی سؤزجوٍک بيربيريندن فرقله نير. اوْنون بيرينجیسی صيفت دن سوْنرا گلير، ايکنجیسی ايسه اسم دن سوْنرا.
بيرينجی اؤرنک:
ـ تبريز ايقتيصادی باخيمدان اوْ قدر ده ايره لیله مه ميشدی.
ـ تبريز ايقتيصاد باخيميندان اوْ قدر ده ايره لیله مه ميشدی.
ايکينجی اؤرنک:
ـ علمی باخيمدان اينسان، دانيشان حئيوان¬دير.
ـ علم باخيميندان اينسان، دانيشان حئيوان¬دير.
چاريق/ چاريغا/ چاريقدا
گؤره سن آشاغيداکی جوٍمله لرين هانسی داها دوٍزگون دور:
ـ آياغينی چاريقدا يئرلشديريب.
ـآياغينی چاريغا يئرلشديريب.
باشقا ديللرين ائتکیسی ايله، بيرينجی جوٍمله يايغين اوْلسا دا ايکينجی جوٍمله ديليميزين قايدالارينا داها اويغون دور.
“سن دوٍنيانی گؤروٍرسن می، داغ بؤيوٍکلوکده کيشينی جيريق گالوْشا يئرلشديريب.” (س. رحيم اوف)
«اوْنا رعايت ائتمک» و يا «اوْنو رعايت ائتمک» کيمی عيبارتلرين دوٍزگون يازيليشينی يوخاريداکی قايدايا داياناراق دقيق لشديره بيله ريک. بيزده «اوْنو رعايت ائتمک» ايشله نير، رسمی ديلده ايسه «اوْنا رعايت ائتمک». منجه بيزده کی واريانت عئينی ايله فارسجادان آلينمادير، حالبوکی کؤکوٍنه باخاندا «اوْنا رعايت ائتمک» داها دوْغرو نظره گلیر. چوٍنکو عربجه «رَعَاهِ» جوٍمله سینين قارشيليغی «اونا رعايت ائتدی»دير. ائله جه ده، «آياغينی چاريغا يئرلشديرمک» دوٍزگوندور. بونلارا اساسَا، «يئر اوٍزونده» دئييل، «يئر اوٍزونه» سئوينج يايماق اوْلار. توْفيق بايرام «تزه ايل دوٍشونجهلری» باشليقلی شعرينده دئيير:
گليرسن
موٍژده لر گلير سسينده؛
بوٍتون يئر اوٍزونه سئوينج ياييرسان؛
سن کؤهنه ايللرين ايلک جرگه سينده؛
تزه عسکر کيمی آدديملاييرسان.
