تبليغاتX
www.eyvaz.org -
www.eyvaz.org arazbri www.twitter.com/eyvaztaha
آنا یارپاق| دوشونجه| قیسا یازی‌لار| رومان، اؤیکو| تنقید| کیتاب| درگی، قزئت| گوزگو| کیملیک| فارسی نوشت‌ها| ایمئیل| يارپاق قزئتي| بوتون یازی‌لار||||||||||||


سوررئالیزمه یئنی بیر باخیش

ايگيرمينجي يوز ايللييين اول‌لرينده يارانميش ادبي مکتب­لرين ان ماراقلي­سي سوررئاليزم ايدي...

بو دا چايخانادا دوغان بير مکتب‌دير آخي. سوررئاليزم دئييمي ايلک دفعه گيوم آپولينئرين Guillaum Apolinaire   (1880ـ1918) «ترئزيانين ممه‌لري» آدلي اثرينده قوللانيلميشدي. سوررئاليزم باشدا اولماقلا بو مکتب­لرين چوخو شعرله ياناشي رسسامليقدا اؤزونو دوغرولدور. سالوادور دالي­نين بيرجه رسم اثري بير کيتاب شعر قده­ر سوررئاليزمين اؤزه‌لليک‌لريني هايقيرير. آمما تکجه شعردن دانيشديغيمز اوچون رسسامليغا گؤز يومماليييق.

 سوررئاليزم، مضمون باخيميندان اوچ داياق اوزه­رينده دايانيردي: لاغ irony، رؤويا و دلي­ليک. رؤويا بونلارين باشيندايدي. چونکو رؤويا متن­دير، سمبوليک ايمگه­لرله دولو متن. بو اؤزه­لليک­لر اوتوماتيزم automatism نظريه­سينده بيرلشيردي. آندرئ برئتون Andre  Breton سوررئاليزمي بو اوتوماتيزمده، يعني اؤز اؤزونه ايشله­مکده خلاصه ائديردي: «پسيخي خاليص اوتوماتيزم؛ دوشونجه­ سوره­جي يالنيز بئله بير آندا دانيشيقدا، يازيدا، و آيري شيوه­لرده باش وئرير. بو دا يعني هر بير راسيونال قايدادان آزاد بيچيمده، هئچ بير ائتيک و ائستئتيک باخيشدان آسيلي اولمادان دوشونجه­ني آنلاتماق.» باشينيزي نيييه آغريديم، دلي کيمي ساييقلاماق. يازيچي اؤزونو رؤويايا تاپشيرديقدان سونرا، دوشونمه­دن آغزينا گله­ني دليجه‌سينه دئمه­لي و يازمالي‌ايدي. ايلک جومله اؤز اؤزونه گلير و اونون آردينجا آييق ذهن­له ايلگي­سي اولمايان باشقا جومله­لر آخماغا باشلايير. بوردا ذهن اؤزاؤزونه و عاغيلين موداخيله­سي اولمادان چاليشير. «من»ين گيزلي درينليک­لرينده باسديريلان يئتکين گئرچکلييي اوياديب ائشيگه چکمک. بونون ان ساده يولو اؤزاؤزونه يازماقدير. سوررئاليست­لرين «اؤزاؤزونه يازماق» آدلانديرديقلاري پرينسيپ، فرويدون ايره­لي سوردويو «بيلينج­آلتي» قاوراما سؤيکه­نيردي. سن اؤز ذهني­نين بيلينج­آلتي بؤلگه­سيني اؤزگور [آزاد] بوراخيرسان، او دا ايسته­ديييني يارادير. برئتون بونو ائديردي. ژاک لاکان رؤويانين قورولوشو ايله ديلين قورولوشو آراسيندا  ياخينليق گؤرمه­ميشدن قاباق، سوررئاليست­لر رؤويا و ديلين قوووشاغيندا يازيب‌ـ ياراتماغا باشلاميشديلار.

لاغدان، رؤويادان و دلي­ليکدن آد چکدينيز آمما سئوگيني اونوتدوم. بلي سئوگي. او گون­لر سئوگي سوررئاليست­لرين باشليجا ايلهام قايناغينا چئوريلميشدي. برئتون دئييردي کي، سئوگي بيزيم اينقيلابي گيريشيمه ماراغيميزلا چيين­چيينه دايانيردي. بئله کي، سوررئاليزمه لاييق هر بير ذؤوق و اَسريک‌ليک [سرخوشلوق]، سونلوقدا سئوگييه گئديب چيخيردي. اونون سؤزويله دئسک، او گون­لر چاپ ائديلن شعرلرين ان ماراقلي‌سي سئوگي شعرلري ايدي. ائله بير سئوگي بوتون ساواق­لاري [سدلري]، بؤيوک مانعه‌لري داغيداجاق قده­ر گوجلو ايدي.

سوررئاليست­لر «سئوگييه چاتمايان ال‌لر» باشليقلي مقاله­ني چارلي چاپليني ساوونماق اوچون يازديلار. چاپلين، چکدييي فيلم­لريندن دولايي، «اخلاقسيزليق» دامغاسي ايله سؤيولوردو، حالبوکي سوررئاليست­لر اونا «سئوگي داياغي» کيمي سايغي بسله‌ييرديلر. آخي اينسان اوچون بوتون ايدئال­لاردان داها يوکسک­ليکده دايانان فئنومئن ايدئال سئوگي­دير. بونو دا دئييم کي، سوررئاليست­لر سئوگي باشليغي آلتدا سئکسدن ده يان کئچميرديلر. شاعيردن اولمايان ايش!

سوررئاليست­لر رؤوياني گئرچک­لييه اوستون سانيرديلار و ياشاييشين اؤنملي مسئله­لري­نين چؤزولمه­سينده اوندان يارديم ديله­ييرديلر. بونا گؤره ده اونلارين بعضي شعري اوره­يه ياتمير، چونکو حددن آرتيق رؤويايا قاپيلير. لاکين بو قده­ر رؤويايا دالما، ايلک باخيشدا آخماق گؤرونسه­ ده، بو ياناشمانين درين سببي واريدي: رؤويا عالمينده هر شئي ساده و قولاي گؤرونور. و اولدوغو کيمي جيلوه­له­نير. چونکو فيکيريميزي پوزان «ايمکان» چيخيلمازليغي اوردا آنلامسيزدير. ساييقلامالار، دهشتلي قاراباسمالار و عئيبه­جر رؤويالار ياراديجيليغين باشليجا قايناغي­دير. سوررئاليست­لر ائله بير چاغدا باش قالديرديلار کي، عوٍصيان، دلي­ليک و روح خسته‌لييي زمانه­نين آپاريجي اؤزه­للييينه چئوريلميشدي. روحي خسته­ليک اولمادان سانکي صنعت ده يارانا بيلميردي. بو مکتبين تمل داشيني قويان­لارين بيري­نين فيکرينجه، روحي خسته­لر، اؤزگون سوررئاليست­لرديلر. بو ايسه هم آزادليغا يول آچا بيلردي، هم ده توتاليتئريزمه. بير آز گئرييه قاييداق. فرويد بشر توپلوموندا بوتون شعورلو قورولوش­لارين اؤزولونده [اينفرااستروکتوروندا] دايانميش «آلت­بيلينج»ين قارانليغيني ايشيقلانديرماق ايسته­ييردي. سوررئاليزم ده شعورون بو قارانليق بؤلگه­سيني باشلي­باشينا بوراخيرديردي کي، صنعت يارانسين.

سوررئاليست­لر بيزيم «گيزلي اؤزوموز»ده باسديريلان بوتؤو وارليغي اوياديب چاغيرماق ايسته­يرکن ميثلي گؤرونمه­ين آزادليغي بيزه باغيشلاديلار. والتئر بئنيامينـه Walter Benjamin (1892-1940) گؤره، آوروپا بئله بير آزادليغي باکونيندن بويانا سيناماميشدي. سوررئاليست­لر دونيايا قارماقاريشيق اولاي­لار مئيداني کيمي باخيرديلار. اونلار، اولاي­لارين آراسينداکي منطيقي باغلي­ليغي، سوبيئکتيو چاغيريشيم [تداعي­معاني assosiya] ايله دَييشيرديلر. بونو دا آرتيرمالييام: سوررئاليست­لرين اثرلرينده «گئرچکلييين گؤزله­نيلمز آندا پارلاماسيني قاوراماق» ايره­لي سورولموشدو. منطيقه قارشي چيخماق دا بوردان گليردي. سوررئاليست­لر، منطيقي پارچالاماق اوچون اويوشماز اشيالاري ياناشي اوتوردوردولار: تيکيش ماشيني، چتر، ات­ازن و قيزيل گول. آندره برئتونـا گؤره گؤزه­لليک ايکي اويوشماز نسنه­نين قارشيلاشماسيندا باييرا سيچرايير. 

1922ده دادايزمين ايچيندن باش قالديرميش بو آخيم، هر بير منطيقه قارشي چيخاراق سببيت [عليت] قانونو داغيتماق ايسته‌ييردي. بو داغيديجليق البته بونونلا بيتميردي، هر شئيه عوٍصيانلا سونوجلانيردي. بو عوٍصيان ليبراليزمين تک‌سسلي قورولوشونو لاخلاتماق و بورژوازي­نين ايکي‌اوزلو اخلاقيني ييخماقلا ياناشي، اوسچولوغو [عقلانيتي] ده داغيديردي. هيتلئره، استالينيزمـه يول آچيردي. بعضي سوررئاليست­لر استاليني اؤيوردولرسه شاشيرماماليييق. بيز بوردا عاغيلين افليج اولدوغونو گؤروروک. اشپئنگلئرين Oswald Spengler مکاشفه فلسفه­سي­نين باش قالديرديغيني گؤروروک. عاغيل اؤز يئريني ساواش و جنونا وئرير.

بونو دا وورغولاماق گره­کير: عاغيلين بو تاريخي يئنيلگيسينده نه سوررئاليزمه، نه ده اؤنجه­کي ادبي بديعي آخيم­لارا تکجه ندن کيمي باخماق اولماز. ترسينه، آيدينلانما دؤنمينده گليشن و غرب اويغارليغيني بللي استقامته يؤنلدن قاتي  و سرت راسيوناليزم اؤز قارنيندا اؤز ضديني بئجردي. عاغيلين آللاهليق ائتدييي يئرده، اوره­ک عوٍصيان بايراغي قالديراجاق. ايييرمينجي يوزايلليين اول‌لرينده­کي بديعي آخيم‌لار بو بايراغي قالديرميشديلار.

 

چوخلاري گومان ائديرلر کي، سوررئاليست­لرين آماجي گيزلي ضميرين ساحه­سينه ال تاپماق، اونو صنعت اثرينده جانلانديرماق ايدي. بو يانليش تصوووردور. اونلار، آلت‌بيلينجين دونياسيندان چئشيدلي عنصرلري آلاراق يئني بير خيالي دونيا ياراتماق ايسته­ميرديلر. اونلارين آماجي مانعه‌لري اوچوروب داغيتماق ايدي؛ گيزلي ضميرله آييق ضميرين آراسينداکي، و ايچ عالم­له ديش عالمين آراسينداکي جيسماني و روحاني سدلري سينديرماق.

سوررئاليت­لر سدلري سينديرماق، مانعه­لري آرادان قالديرماق ووورغونويدولار. اونلار، مانعه­لري آرادان قالديرماقلا ايلگيسيز اولمايان باشقا بير ايش ده گؤردولر. اونلار ادبي آنلاتيمين [بيان] قورولوشوندا کؤکلو دييشک­ليک آپارديلار. ائله بير دؤنم ياراندي کي، ادبي آنلاتيم گونده­ليک ديله قوووشدو. شعري کوتله ديلينه قوووشدورماقدا سوررئاليست‌لرين رولو دانيلمازدي. باخماياراق کي، بو اوغورون هاميسيني اونلارين حئسابينا يازماق دوزگون اولمازدي. چونکو بو ساحه ده فرانسا شاعيري آرتور رمبونون، هابئله داداچي­لارين بؤيوک امه­يي واريدي. هئربئرت مارکوز دا بونو وورغولايير. عادي و ادبي سؤزجوک­لرين آراسيندا مومکون (اولا بيله­جک) اوخشارليق­لاري آختارماق، بو دؤنمين اؤزه‌لليک‌لريندن ايدي. بو دؤنمده يوکسک شاعيرانه آنلام­لار، نثرين عادي قاورام‌­لاري ايله آنلاديليردي. يئني شعر، آز بير موددتده، شعر/نثر ايلگي­سي­نين تمليني لاخلاتدي و طنطنه­لي عبارت يازماغا چاليشماق عوضينه، تانيش سؤزجوک‌لرين نئجه سئچيمله­سي اؤنم قازاندي. لفظ، هم ذهن سيستئميني پوزدو، هم ده جومله­نين عادي سؤز دوزومونو. لفظ جومله­نين عادي سؤز دوزومونوندن بويون قاچيراراق، ذهنده­کي تجروبه‌اؤنجه­سي آنلام‌لاري دانماق آراجينا چئوريلدي. اوستونلوک سؤزه وئريلدي. او دؤنمين ادبيياتيندا سؤزجوک­لر يئني، عيني حالدا اوسانديريجي بير دونياني جانلانديريرديلار. ويرانليغا [خاراباليغا] دوغرو شوٍتوين دونيا، اوچولوب داغيلميش دونيا.  ديل قورولوشوندا باش وئرميش بو دييشمه، او قده­ر ائتکي­لي اولموشدور کي، حتتا اينسانين طبيعت اوزه­رينده آپارديغي سيناق­لارين تمليني لاخلاتميشدي.

 

   2008/4/10  19:27     | 



آنا یارپاق| دوشونجه| قیسا یازی‌لار| رومان، اؤیکو| تنقید| کیتاب| درگی، قزئت| گوزگو| کیملیک| دوشرگه‌نین تاریخی آردیجیللیق‌لا آرشیوی| فارسی‌نوشت‌ها| بیرباشا ایلگی| بوتون یازی‌لار|
● Bir grup öyrəncilərə bağlı bu internet düşərgəsi azərbaycanlı yazıçı
və düşünər EYVAZ TAHAnın yazılarını yayır
● Düşərgədə gedən yazılara görə sayın müəllifdən icazəli olsaq da bütün
texiniki çatışmazlıqların mısuliyyıti bizim üzərimizə düşür
● BU İNTRNET DÜŞƏRGƏSİNDƏN GÖTÜRÜLMÜŞ YAZILARIN QAYNAĞI MÜTLƏQ GÖSTƏRİLMƏLİDİR
● Bizim E-mail ünvanımız: yarpaqnews@gmail.com
● Yazarın E-mail ünvanı: eyvaztaha@gmail.com
© Bütün hüquqları qorunur və düşərgə sahibinə məxsusdur