تبليغاتX
www.eyvaz.org -

سوررئالیزمه یئنی بیر باخیش

ايگيرمينجي يوز ايللييين اول‌لرينده يارانميش ادبي مکتب­لرين ان ماراقلي­سي سوررئاليزم ايدي...

بو دا چايخانادا دوغان بير مکتب‌دير آخي. سوررئاليزم دئييمي ايلک دفعه گيوم آپولينئرين Guillaum Apolinaire   (1880ـ1918) «ترئزيانين ممه‌لري» آدلي اثرينده قوللانيلميشدي. سوررئاليزم باشدا اولماقلا بو مکتب­لرين چوخو شعرله ياناشي رسسامليقدا اؤزونو دوغرولدور. سالوادور دالي­نين بيرجه رسم اثري بير کيتاب شعر قده­ر سوررئاليزمين اؤزه‌لليک‌لريني هايقيرير. آمما تکجه شعردن دانيشديغيمز اوچون رسسامليغا گؤز يومماليييق.

 سوررئاليزم، مضمون باخيميندان اوچ داياق اوزه­رينده دايانيردي: لاغ irony، رؤويا و دلي­ليک. رؤويا بونلارين باشيندايدي. چونکو رؤويا متن­دير، سمبوليک ايمگه­لرله دولو متن. بو اؤزه­لليک­لر اوتوماتيزم automatism نظريه­سينده بيرلشيردي. آندرئ برئتون Andre  Breton سوررئاليزمي بو اوتوماتيزمده، يعني اؤز اؤزونه ايشله­مکده خلاصه ائديردي: «پسيخي خاليص اوتوماتيزم؛ دوشونجه­ سوره­جي يالنيز بئله بير آندا دانيشيقدا، يازيدا، و آيري شيوه­لرده باش وئرير. بو دا يعني هر بير راسيونال قايدادان آزاد بيچيمده، هئچ بير ائتيک و ائستئتيک باخيشدان آسيلي اولمادان دوشونجه­ني آنلاتماق.» باشينيزي نيييه آغريديم، دلي کيمي ساييقلاماق. يازيچي اؤزونو رؤويايا تاپشيرديقدان سونرا، دوشونمه­دن آغزينا گله­ني دليجه‌سينه دئمه­لي و يازمالي‌ايدي. ايلک جومله اؤز اؤزونه گلير و اونون آردينجا آييق ذهن­له ايلگي­سي اولمايان باشقا جومله­لر آخماغا باشلايير. بوردا ذهن اؤزاؤزونه و عاغيلين موداخيله­سي اولمادان چاليشير. «من»ين گيزلي درينليک­لرينده باسديريلان يئتکين گئرچکلييي اوياديب ائشيگه چکمک. بونون ان ساده يولو اؤزاؤزونه يازماقدير. سوررئاليست­لرين «اؤزاؤزونه يازماق» آدلانديرديقلاري پرينسيپ، فرويدون ايره­لي سوردويو «بيلينج­آلتي» قاوراما سؤيکه­نيردي. سن اؤز ذهني­نين بيلينج­آلتي بؤلگه­سيني اؤزگور [آزاد] بوراخيرسان، او دا ايسته­ديييني يارادير. برئتون بونو ائديردي. ژاک لاکان رؤويانين قورولوشو ايله ديلين قورولوشو آراسيندا  ياخينليق گؤرمه­ميشدن قاباق، سوررئاليست­لر رؤويا و ديلين قوووشاغيندا يازيب‌ـ ياراتماغا باشلاميشديلار.

لاغدان، رؤويادان و دلي­ليکدن آد چکدينيز آمما سئوگيني اونوتدوم. بلي سئوگي. او گون­لر سئوگي سوررئاليست­لرين باشليجا ايلهام قايناغينا چئوريلميشدي. برئتون دئييردي کي، سئوگي بيزيم اينقيلابي گيريشيمه ماراغيميزلا چيين­چيينه دايانيردي. بئله کي، سوررئاليزمه لاييق هر بير ذؤوق و اَسريک‌ليک [سرخوشلوق]، سونلوقدا سئوگييه گئديب چيخيردي. اونون سؤزويله دئسک، او گون­لر چاپ ائديلن شعرلرين ان ماراقلي‌سي سئوگي شعرلري ايدي. ائله بير سئوگي بوتون ساواق­لاري [سدلري]، بؤيوک مانعه‌لري داغيداجاق قده­ر گوجلو ايدي.

سوررئاليست­لر «سئوگييه چاتمايان ال‌لر» باشليقلي مقاله­ني چارلي چاپليني ساوونماق اوچون يازديلار. چاپلين، چکدييي فيلم­لريندن دولايي، «اخلاقسيزليق» دامغاسي ايله سؤيولوردو، حالبوکي سوررئاليست­لر اونا «سئوگي داياغي» کيمي سايغي بسله‌ييرديلر. آخي اينسان اوچون بوتون ايدئال­لاردان داها يوکسک­ليکده دايانان فئنومئن ايدئال سئوگي­دير. بونو دا دئييم کي، سوررئاليست­لر سئوگي باشليغي آلتدا سئکسدن ده يان کئچميرديلر. شاعيردن اولمايان ايش!

سوررئاليست­لر رؤوياني گئرچک­لييه اوستون سانيرديلار و ياشاييشين اؤنملي مسئله­لري­نين چؤزولمه­سينده اوندان يارديم ديله­ييرديلر. بونا گؤره ده اونلارين بعضي شعري اوره­يه ياتمير، چونکو حددن آرتيق رؤويايا قاپيلير. لاکين بو قده­ر رؤويايا دالما، ايلک باخيشدا آخماق گؤرونسه­ ده، بو ياناشمانين درين سببي واريدي: رؤويا عالمينده هر شئي ساده و قولاي گؤرونور. و اولدوغو کيمي جيلوه­له­نير. چونکو فيکيريميزي پوزان «ايمکان» چيخيلمازليغي اوردا آنلامسيزدير. ساييقلامالار، دهشتلي قاراباسمالار و عئيبه­جر رؤويالار ياراديجيليغين باشليجا قايناغي­دير. سوررئاليست­لر ائله بير چاغدا باش قالديرديلار کي، عوٍصيان، دلي­ليک و روح خسته‌لييي زمانه­نين آپاريجي اؤزه­للييينه چئوريلميشدي. روحي خسته­ليک اولمادان سانکي صنعت ده يارانا بيلميردي. بو مکتبين تمل داشيني قويان­لارين بيري­نين فيکرينجه، روحي خسته­لر، اؤزگون سوررئاليست­لرديلر. بو ايسه هم آزادليغا يول آچا بيلردي، هم ده توتاليتئريزمه. بير آز گئرييه قاييداق. فرويد بشر توپلوموندا بوتون شعورلو قورولوش­لارين اؤزولونده [اينفرااستروکتوروندا] دايانميش «آلت­بيلينج»ين قارانليغيني ايشيقلانديرماق ايسته­ييردي. سوررئاليزم ده شعورون بو قارانليق بؤلگه­سيني باشلي­باشينا بوراخيرديردي کي، صنعت يارانسين.

سوررئاليست­لر بيزيم «گيزلي اؤزوموز»ده باسديريلان بوتؤو وارليغي اوياديب چاغيرماق ايسته­يرکن ميثلي گؤرونمه­ين آزادليغي بيزه باغيشلاديلار. والتئر بئنيامينـه Walter Benjamin (1892-1940) گؤره، آوروپا بئله بير آزادليغي باکونيندن بويانا سيناماميشدي. سوررئاليست­لر دونيايا قارماقاريشيق اولاي­لار مئيداني کيمي باخيرديلار. اونلار، اولاي­لارين آراسينداکي منطيقي باغلي­ليغي، سوبيئکتيو چاغيريشيم [تداعي­معاني assosiya] ايله دَييشيرديلر. بونو دا آرتيرمالييام: سوررئاليست­لرين اثرلرينده «گئرچکلييين گؤزله­نيلمز آندا پارلاماسيني قاوراماق» ايره­لي سورولموشدو. منطيقه قارشي چيخماق دا بوردان گليردي. سوررئاليست­لر، منطيقي پارچالاماق اوچون اويوشماز اشيالاري ياناشي اوتوردوردولار: تيکيش ماشيني، چتر، ات­ازن و قيزيل گول. آندره برئتونـا گؤره گؤزه­لليک ايکي اويوشماز نسنه­نين قارشيلاشماسيندا باييرا سيچرايير. 

1922ده دادايزمين ايچيندن باش قالديرميش بو آخيم، هر بير منطيقه قارشي چيخاراق سببيت [عليت] قانونو داغيتماق ايسته‌ييردي. بو داغيديجليق البته بونونلا بيتميردي، هر شئيه عوٍصيانلا سونوجلانيردي. بو عوٍصيان ليبراليزمين تک‌سسلي قورولوشونو لاخلاتماق و بورژوازي­نين ايکي‌اوزلو اخلاقيني ييخماقلا ياناشي، اوسچولوغو [عقلانيتي] ده داغيديردي. هيتلئره، استالينيزمـه يول آچيردي. بعضي سوررئاليست­لر استاليني اؤيوردولرسه شاشيرماماليييق. بيز بوردا عاغيلين افليج اولدوغونو گؤروروک. اشپئنگلئرين Oswald Spengler مکاشفه فلسفه­سي­نين باش قالديرديغيني گؤروروک. عاغيل اؤز يئريني ساواش و جنونا وئرير.

بونو دا وورغولاماق گره­کير: عاغيلين بو تاريخي يئنيلگيسينده نه سوررئاليزمه، نه ده اؤنجه­کي ادبي بديعي آخيم­لارا تکجه ندن کيمي باخماق اولماز. ترسينه، آيدينلانما دؤنمينده گليشن و غرب اويغارليغيني بللي استقامته يؤنلدن قاتي  و سرت راسيوناليزم اؤز قارنيندا اؤز ضديني بئجردي. عاغيلين آللاهليق ائتدييي يئرده، اوره­ک عوٍصيان بايراغي قالديراجاق. ايييرمينجي يوزايلليين اول‌لرينده­کي بديعي آخيم‌لار بو بايراغي قالديرميشديلار.

 

چوخلاري گومان ائديرلر کي، سوررئاليست­لرين آماجي گيزلي ضميرين ساحه­سينه ال تاپماق، اونو صنعت اثرينده جانلانديرماق ايدي. بو يانليش تصوووردور. اونلار، آلت‌بيلينجين دونياسيندان چئشيدلي عنصرلري آلاراق يئني بير خيالي دونيا ياراتماق ايسته­ميرديلر. اونلارين آماجي مانعه‌لري اوچوروب داغيتماق ايدي؛ گيزلي ضميرله آييق ضميرين آراسينداکي، و ايچ عالم­له ديش عالمين آراسينداکي جيسماني و روحاني سدلري سينديرماق.

سوررئاليت­لر سدلري سينديرماق، مانعه­لري آرادان قالديرماق ووورغونويدولار. اونلار، مانعه­لري آرادان قالديرماقلا ايلگيسيز اولمايان باشقا بير ايش ده گؤردولر. اونلار ادبي آنلاتيمين [بيان] قورولوشوندا کؤکلو دييشک­ليک آپارديلار. ائله بير دؤنم ياراندي کي، ادبي آنلاتيم گونده­ليک ديله قوووشدو. شعري کوتله ديلينه قوووشدورماقدا سوررئاليست‌لرين رولو دانيلمازدي. باخماياراق کي، بو اوغورون هاميسيني اونلارين حئسابينا يازماق دوزگون اولمازدي. چونکو بو ساحه ده فرانسا شاعيري آرتور رمبونون، هابئله داداچي­لارين بؤيوک امه­يي واريدي. هئربئرت مارکوز دا بونو وورغولايير. عادي و ادبي سؤزجوک­لرين آراسيندا مومکون (اولا بيله­جک) اوخشارليق­لاري آختارماق، بو دؤنمين اؤزه‌لليک‌لريندن ايدي. بو دؤنمده يوکسک شاعيرانه آنلام­لار، نثرين عادي قاورام‌­لاري ايله آنلاديليردي. يئني شعر، آز بير موددتده، شعر/نثر ايلگي­سي­نين تمليني لاخلاتدي و طنطنه­لي عبارت يازماغا چاليشماق عوضينه، تانيش سؤزجوک‌لرين نئجه سئچيمله­سي اؤنم قازاندي. لفظ، هم ذهن سيستئميني پوزدو، هم ده جومله­نين عادي سؤز دوزومونو. لفظ جومله­نين عادي سؤز دوزومونوندن بويون قاچيراراق، ذهنده­کي تجروبه‌اؤنجه­سي آنلام‌لاري دانماق آراجينا چئوريلدي. اوستونلوک سؤزه وئريلدي. او دؤنمين ادبيياتيندا سؤزجوک­لر يئني، عيني حالدا اوسانديريجي بير دونياني جانلانديريرديلار. ويرانليغا [خاراباليغا] دوغرو شوٍتوين دونيا، اوچولوب داغيلميش دونيا.  ديل قورولوشوندا باش وئرميش بو دييشمه، او قده­ر ائتکي­لي اولموشدور کي، حتتا اينسانين طبيعت اوزه­رينده آپارديغي سيناق­لارين تمليني لاخلاتميشدي.

 

+ Thu 10 Apr 2008 |

 
www.eyvaz.org
BU İNTRNET DÜŞƏRGƏSİNDƏN GÖTÜRÜLMÜŞ YAZILARIN QAYNAĞI MÜTLƏQ GÖSTƏRİLMƏLİDİR
بو اینتئرنئت دوشرگه‌سی آذربایجانلی یازیچی ایواز طاهانین دوشونجه و اثرلرینی بیر نئچه اؤیرنجی طرفیندن یاییر
بونا یازیلی اذنیمیز اولسا دا، سایین یازیچی‌نین بوردا گئدن
ماتئریال‌لاری‌نین تئکنیکی چاتیشمامازلیق‌لارینا گؤره بیز مسئولیت داشییریق
لوگو، یازیچی‌نین رسمی سایتیندان آلینمیشدیر.
بو دوشرگه‌دن گؤتورولموش یازی‌لارین قایناغی مطلق گؤستریلمه‌لی‌دیر
yarpaqnews@gmail.com بیزیم ایمئیلیمیز
eyvaztaha@gmail.com یازیچی‌نین ایمئیلی
yarpaqnews@gmail.com یازیچی‌نین اثرلرینی بو ایمئیل واسیطه‌سی ایله الده ائتمک اولار
www.eyvaz-taha.com یازیچی‌نین رسمی اینتئرنئت دوشرگه‌سی
Bir grup öyrəncilərə bağlı bu internet düşərgəsi Azərbaycanlı yazıçı və düşünər EYVAZ TAHAnın yazılarını yayır
Düşərgədə gedən yazılara görə sayın müəllifdən icazəli olsaq da bütün texiniki çatışmamazlıqların mısuliyyıti bizm üzərimizə düşür
Bu saytda Azərbaycan türkcəsində gedən materiallar Ərəb və Latın grafikaları ilə yazılır. Logo müəllifin rəsmi saytından alınmışdır